महाभारत · अध्याय 13.231
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.231.1
भगवन्देवदेवेश शूलपाणे वृषध्वज ।
श्रुतं मे परमं गुह्यं प्रसादात्ते वरप्रद ॥ १३.२३१.१ ॥
हे भगवन्, देवदेवा, शूलपाणी, वृषध्वजा! तुमच्या कृपेने मी परम गुह्य ऐकले आहे, हे वरदात्या.
13.231.2
श्रोतुं भूयोऽहमिच्छामि प्रजानां हितकारणात् ।
शुभाशुभमिति प्रोक्तं कर्म स्वस्वं समासतः ॥ १३.२३१.२ ॥
प्रजेच्या हितासाठी मला पुन्हा ऐकायचे आहे; शुभ आणि अशुभ कर्म प्रत्येकाचे स्वतःचे असते, असे तुम्ही थोडक्यात सांगितले आहे.
13.231.3
तन्मे विस्तरतो ब्रूहि शुभाशुभविधइं प्रति ।
अशुभं कीदृशं कर्म प्राणिनो यन्निपातयेत् ॥ १३.२३१.३ ॥
म्हणून शुभ-अशुभाचे विधान मला विस्ताराने सांगा; प्राण्यांना अधःपतित करणारे अशुभ कर्म कोणते?
13.231.4
शुभं वापि कथं देव प्रजानामूर्ध्वदं भवेत् ।
एतन्मे वद देवेश श्रोतुकामाऽस्मि कीर्तय ॥ १३.२३१.४ ॥
हे देवा! शुभ कर्म प्रजेला ऊर्ध्वगती कशी देते? हे देवेशा, हे मला सांगा; ऐकण्याची इच्छा आहे, वर्णन करा.
13.231.5
तदहं ते प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं शृणु शोभने ।
सुकृतं दुष्कृतं चेति द्विविधं कर्मविस्तरम् ॥ १३.२३१.५ ॥
ते सर्व मी तुला सांगेन; ऐक, हे शोभने. कर्माचा विस्तार दोन प्रकारचा आहे — सुकृत आणि दुष्कृत.
13.231.6
तयोर्यद्दुष्कृतं कर्म तच्च सञ्जायते त्रिधा ।
मनसा कर्मणा वाचा बुद्धिमोहसमुद्भवात् ॥ १३.२३१.६ ॥
यापैकी जे दुष्कृत कर्म आहे, ते तीन प्रकारे उत्पन्न होते — मनाने, कर्माने आणि वाणीने — बुद्धीच्या मोहापासून उद्भवून.
13.231.7
मनःपूर्वं तु वा कर्म वर्तते वाङ्मयं ततः ।
जायते वै क्रियायोगमनु चेष्टाक्रमः प्रिये ॥ १३.२३१.७ ॥
मनाने आधी घडणारे कर्म असते; नंतर वाचिक कर्म उत्पन्न होते. प्रिये, क्रियायोगानुसार चेष्टांचा क्रम जन्मास येतो.
13.231.8
अभिद्रोहोऽभ्यसूया च परार्थेषु च वै स्पृहा ।
शुभाशुभानां मर्त्यानां वर्तनं परिवारितम् ॥ १३.२३१.८ ॥
द्रोह, मत्सर आणि इतरांच्या हितात लालसा — शुभ-अशुभाने वेढलेले मनुष्यांचे वर्तन हेच आहे.
13.231.9
धर्मकार्ये यदाऽश्रद्धा पापकर्मणि हर्षणम् ।
एवमाद्यशुभं कर्म मनसा पापमुच्यते ॥ १३.२३१.९ ॥
धर्मकार्यात अश्रद्धा आणि पापकर्मात आनंद असेल तर — अशा प्रकारचे अशुभ कर्म मनाचे पाप म्हटले जाते.
13.231.10
अनृतं यच्च परुषमबद्धवचनं कटु ।
असत्यं परिवादश्च पापमेतत्तु वाङ्मयम् ॥ १३.२३१.१० ॥
असत्य, कठोर शब्द, बेताल कटू बोलणे, खोटेपणा आणि निंदा — हेच वाचिक पाप आहे.
13.231.11
अगम्यागमनं चैव परदारनिषेवणम् ।
वधबन्धपरिक्लेशैः परप्राणोपतापनम् ॥ १३.२३१.११ ॥
अगम्य स्त्रीशी गमन आणि परस्त्रीचे सेवन; वध, बंधन आणि क्लेशांनी दुसऱ्याच्या प्राणांना पीडा देणे.
13.231.12
चौर्यं परेषां द्रव्याणां हरणं नाशनं तथा ।
अभक्ष्यभक्षणं चैव व्यसनेष्वविषङ्गता ॥ १३.२३१.१२ ॥
दुसऱ्यांच्या वस्तूंची चोरी, हरण आणि नाश; तसेच अभक्ष्य भक्षण आणि व्यसनांत आसक्ती.
13.231.13
दर्पात्स्तम्भाभिमानाच्च परेषामुपतापनम् ।
अकार्याणां च करणमशौचं पानसेवनम् ॥ १३.२३१.१३ ॥
गर्वामुळे आणि हट्टी अभिमानामुळे इतरांना पीडा देणे, निषिद्ध कर्मे करणे, अशुचिता आणि मद्यपान.
13.231.14
दौःशील्यं पापसम्पर्के साहाय्यं पापकर्मणि ।
अधर्म्यमयशस्यं च कार्यं तस्य निषेवणम्।
एवमाद्यशुभं चान्यच्छारीरं पापमुच्यते ॥ १३.२३१.१४ ॥
दुष्ट वर्तन, पापी लोकांची संगत, पापकर्मात साहाय्य, अधर्म आणि अपकीर्ती देणारे कर्म करणे व त्याची सेवा करणे, असे आणि इतर अशुभ, यांना शारीरिक पाप म्हणतात.
13.231.15
मानसाद्वाङ्मयं पापं विशिष्टमिति लक्ष्यते ।
वाङ्मयादपि वै पापाच्छारीरं गण्यते बहु ॥ १३.२३१.१५ ॥
मनातून होणारे पाप वाचिक पापापेक्षा विशिष्ट मानले जाते; वाचिक पापापेक्षाही शारीरिक पाप अधिक गणले जाते.
13.231.16
एवं पापयुतं कर्म त्रिविधं पातयेन्नरम् ।
परापकारजननमत्यन्तं पातकं स्मृतम् ॥ १३.२३१.१६ ॥
अशा प्रकारे पापयुक्त त्रिविध कर्म माणसाला खाली पाडते; दुसऱ्यांचे अपकार करणे हे अत्यंत घोर पातक मानले आहे.
13.231.17
त्रिविधं तत्कृतं पापं कर्तारं पापकं नयेत् ।
पातकं चापि यत्कर्म कर्मणा बुद्धिपूर्वकम् ॥ १३.२३१.१७ ॥
त्रिविध प्रकारे केलेले ते पाप कर्त्याला पापी बनवते; जाणीवपूर्वक, बुद्धिपूर्वक केलेले कर्मही पातक आहे.
13.231.18
सापदेशमवश्यं तत्कर्तव्यमिति तत्कृतम् ।
कथञ्चित्तत्कृतमपि कर्ता तेन स लिप्यते ॥ १३.२३१.१८ ॥
कोणत्यातरी निमित्ताने ते अवश्य करावयाचे आहे असे समजून केले असले, किंवा कसेतरी ते कर्म घडले असले, तरी कर्ता त्यामुळे लिप्त होतो.
13.231.19
अवश्यं पापदेशेन प्रतिहृन्येत कारणम् ॥ १३.२३१.१९ ॥
पापस्थानामुळे कारण अवश्य प्रतिहत केले जावे.
13.231.20
भगवन्पापकं कर्म यथा कृत्वा न लिप्यते ॥ १३.२३१.२० ॥
हे भगवन्, पापकर्म कसे केल्याने मनुष्य लिप्त होत नाही?
13.231.21
यो नरोऽनपराधी च स्वात्मप्राणस्य रक्षणात् ।
शत्रुमुद्यतशस्त्रं वा पूर्वं तेन हतोपि वा।
प्रतिहन्यान्नरो हिंस्यान्न स पापेन लिप्यते ॥ १३.२३१.२१ ॥
जो निरपराध मनुष्य आपल्या प्राणरक्षणासाठी शस्त्र उगारलेल्या शत्रूला, किंवा आधी त्याने मारले असले तरी, प्रतिकार करून हिंसा करतो, तो पापाने लिप्त होत नाही.
13.231.22
चोरादधिकसंत्रस्तस्तत्प्रतीकारचेष्टया ।
यः प्रजघ्नन्नरो हन्यान्न स पापेन लिप्यते ॥ १३.२३१.२२ ॥
चोराची अत्यंत भीती वाटून, त्याच्या प्रतिकारासाठी प्रयत्न करताना ज्याने त्याला मारून मारले, तो पापाने लिप्त होत नाही.
13.231.23
ग्रामार्थं भर्तृपिण्डार्थं दीनानुग्रहकारणात् ।
वधबन्धपरिक्लेशान्कुर्वन्पापात्प्रमुच्यते ॥ १३.२३१.२३ ॥
गावासाठी, धन्यांच्या अन्नासाठी, दीनांवर कृपा करण्याच्या कारणाने, वध, बंधन, क्लेश करूनही माणूस पापातून मुक्त होतो.
13.231.24
दुर्भिक्षे चात्मवृत्त्यर्थमेकायतनगस्तथा ।
अकार्यं वाऽप्यभक्ष्यं वा कृत्वा पपान्न लिप्यते ॥ १३.२३१.२४ ॥
दुष्काळात आपल्या उपजीविकेसाठी, एकाच ठिकाणी राहणारा माणूस अकर्तव्य किंवा अभक्ष्य करूनही पापाने लिप्त होत नाही.
13.231.25
विधिरेष गृहस्थानां प्रायेणैवोपदिश्यते ।
अवाच्यं वाऽप्यकार्यं वा देशकालवशेन तु ॥ १३.२३१.२५ ॥
हा विधी गृहस्थांसाठी सामान्यतः उपदेशिला जातो: देश आणि काल यांच्या वशाने अवाच्य किंवा अकार्यही (करता येते).
13.231.26
बुद्धिपूर्व नरः कुर्वस्तत्प्रयोजनमात्रया ।
किञ्चिद्वा लिप्यते पापैरथवा न च लिप्यते ॥ १३.२३१.२६ ॥
जो मनुष्य बुद्धिपूर्वक, केवळ त्या प्रयोजनासाठीच करतो, तो पापांनी थोडा लिप्त होतो, किंवा लिप्तही होत नाही.
13.231.27
एवं देवि विजानीहि नास्ति तत्र विचारणा ॥ १३.२३१.२७ ॥
हे देवी, असेच जाण; त्यात काही विचार नाही.
13.231.28
भगवन्पानदोषांश्च पेयापेयत्वकारणम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे वद महेश्वर ॥ १३.२३१.२८ ॥
हे भगवन्, पानाचे दोष आणि पेय-अपेय असण्याचे कारण मला ऐकायचे आहे; हे महेश्वर, ते मला सांगा.
13.231.29
हन्त ते कथयिष्यामि पानोत्पत्तिं शुचिस्मिते ॥ १३.२३१.२९ ॥
बरं, हे शुचिस्मिते, पानाची उत्पत्ती मी तुला सांगतो.
13.231.30
पुरा सर्वेऽभवन्मर्त्या बुद्धिमन्तो नयानुगाः ।
शुचयश्च शुभाचाराः सर्वे चोन्मनसः प्रिये ॥ १३.२३१.३० ॥
पूर्वी सर्व मानव बुद्धिमान, नीतीचे अनुसरण करणारे, शुचि आणि शुभ आचरणाचे होते; प्रिये, सर्व उन्नत मनाचेही होते.
13.231.31
एवंभूते तदा लोके प्रेष्यकृन्न परस्परम् ।
प्रेष्याबावान्मनुष्याणां कर्मारम्भो ननाश ह ॥ १३.२३१.३१ ॥
अशा स्थितीत त्या काळी जगात एकमेकांचे सेवक उरले नाहीत. सेवकांच्या अभावामुळे माणसांच्या कर्मारंभाचा नाश झाला.
13.231.32
उभयोर्लोकयोर्नाशं दृष्ट्वा कर्मक्षयात्प्रभुः ।
यज्ञकर्म कथं लोके वर्तेतेति पितामहः ॥ १३.२३१.३२ ॥
दोन्ही लोकांचा नाश पाहून, कर्मक्षयामुळे प्रभू पितामह म्हणाले, 'जगात यज्ञकर्म कसे चालेल?'
13.231.33
आज्ञापयत्सुरान्देवि मोहयस्वेति मानुषान् ।
तमसः सारमुद्धृत्य पानं बुद्धिप्रणाशनम्इ।
न्यपातयन्मनुष्येषु पापदोषावहं प्रिये ॥ १३.२३१.३३ ॥
त्याने देवांना आज्ञा केली, 'मानवांना मोहित करा.' हे देवी, अंधाराचा सार काढून, बुद्धिनाशक, पापदोष आणणारे पेय, प्रिये, त्याने मानवांमध्ये टाकले.
13.231.34
तदाप्रभृति तत्पानान्मुमुहुर्मानवा भुवि ।
कार्याकार्यमजानन्तो वाच्यावाच्यं गुणागुणम् ॥ १३.२३१.३४ ॥
तेव्हापासून ते पेय पिऊन पृथ्वीवरील मानव मोहित झाले. कर्तव्य-अकर्तव्य, बोलण्याजोगे-न बोलण्याजोगे, गुण-अवगुण न जाणता ते गोंधळले.
13.231.35
केचिद्धसन्ति तत्पीत्वा प्रवदन्ति तथा परे ।
नृत्यन्ति मुदिताः केचिद्गायन्ति शुभाशुभान्। ॥ १३.२३१.३५ ॥
कोणी ते पिऊन हसतात; इतर तसेच बोलतात. कोणी आनंदाने नाचतात; कोणी शुभ-अशुभ गातात.
13.231.36
कलिं ते कुर्वतेऽभीष्टं प्रहरन्ति परस्परम् ।
क्वचिद्धावन्ति सहसा प्रस्खलन्ति पतन्ति च ॥ १३.२३१.३६ ॥
ते भांडण इच्छून करतात; एकमेकांवर प्रहार करतात. कुठे अचानक धावतात; अडखळून पडतात.
13.231.37
अयुक्तं बहु भाषन्ते यत्र क्वचन शोभने ।
नग्ना विक्षिप्य गात्राणि नष्टज्ञाना इवासते ॥ १३.२३१.३७ ॥
जिथे-तिथे, शुभ प्रसंगीही, लोक पुष्कळ अयोग्य बोलतात; नग्न होऊन अंग फेकत, बुद्धी गमावलेल्यांसारखे बसतात.
13.231.38
एवं बहुविधान्भावान्कुर्वन्ति भ्रान्तचेतनाः ।
ये पिबन्ति महामोहं पानं पापयुता नराः ॥ १३.२३१.३८ ॥
अशा प्रकारे भ्रमित चित्ताचे लोक अनेक प्रकारच्या स्थिती निर्माण करतात; पापयुक्त माणसे मद्य पिऊन महामोह पितात.
13.231.39
धृतिं लज्जां च बुद्धिं च पानं पीतं प्रणाशयेत् ।
तस्मान्नराः सम्भवन्ति निर्लज्जा निरपत्रपाः ॥ १३.२३१.३९ ॥
प्यालेले मद्य धैर्य, लज्जा आणि बुद्धी नष्ट करते; म्हणून माणसे निर्लज्ज आणि बेशरम होतात.
13.231.40
बुद्धिसत्वैः परिक्षीणास्तेजोहीना मलान्विताः ।
पीत्वापीत्वा तृषायुक्ताः पानपाः सम्भवन्ति च ॥ १३.२३१.४० ॥
बुद्धी आणि शक्ती क्षीण होऊन, तेजहीन आणि मलिन होऊन, वारंवार पिऊन तृषेने व्याकुळ होऊन पियक्कड बनतात.
13.231.41
पानकामाः पानकथाः पानकालाभिकाङ्क्षिणः ।
पानार्थं कर्मवश्यास्ते सम्भवन्ति नराधमाः ॥ १३.२३१.४१ ॥
मद्याची इच्छा करणारे, मद्याच्याच गोष्टी बोलणारे, मद्यपानाच्या वेळेची वाट पाहणारे—मद्यासाठी कर्माधीन झालेले ते नीच मनुष्य बनतात.
13.231.42
पानकामास्तृषायोगाद्बुद्धिसत्वपरिक्षयात् ।
पानदानां प्रेष्यकाराः पानपाः सहसाऽभवन् ॥ १३.२३१.४२ ॥
मद्याची इच्छा करणारे, तृषेच्या संयोगाने, बुद्धी-सत्त्वाच्या क्षयाने, मद्य देणाऱ्यांचे सेवक झाले; पियक्कड अचानक तसे झाले.
13.231.43
तदाप्रभृति वै लोके दीनैः पानवशैर्नरैः ।
कारयन्ति च कर्माणि बुद्धिमन्तस्तु पानपाः ॥ १३.२३१.४३ ॥
तेव्हापासून जगात मद्याच्या अधीन झालेल्या दीन माणसांकडून बुद्धिमान मद्यपरिवेषक कामे करवून घेऊ लागले.
13.231.44
कारुत्वमथ दासत्वं प्रेष्यतामेत्य पानपाः ।
सर्वकर्मकराश्चासन्पशुवद्रज्जुबन्धिताः ॥ १३.२३१.४४ ॥
नंतर मद्यपरिवेषक कारागिरी, दास्य आणि सेवकत्व पावून सर्व कामे करणारे झाले; पशूंप्रमाणे दोरखंडांनी बांधले गेले.
13.231.45
पानपस्तु सुरां पीत्वा तदा बुद्धिप्रणाशनात् ।
कार्याकार्यस्य चाज्ञानाद्यथेष्टकरणात्स्वयम्।
विदुषामविधेयत्वात्पापमेवाभिपद्यते ॥ १३.२३१.४५ ॥
मद्यपरिवेषक सुरा पिऊन बुद्धी नष्ट झाल्याने, कर्तव्य-अकर्तव्याच्या अज्ञानाने, मनमानी वागल्याने आणि विद्वानांचे न ऐकल्याने स्वतःच पापाला प्राप्त होतो.
13.231.46
परिभूतो भवेल्लोके मद्यपो मित्रभेदकः ।
सर्वकालमशुद्धिं च सर्वभक्षस्तथा भवेत् ॥ १३.२३१.४६ ॥
मद्यपी जगात तिरस्कृत होतो, मित्रांमध्ये फूट पाडणारा होतो, सदैव अशुद्ध राहतो आणि सर्वभक्षक होतो.
13.231.47
विनष्टो ज्ञातिविद्वद्भ्यः सततं कलिभावगः ।
परुषं कटुकं घोरं वाक्यं वदति सर्वशः ॥ १३.२३१.४७ ॥
नातेवाईक आणि विद्वानांकडून सतत नष्ट झालेला, कलीच्या स्थितीला गेलेला माणूस सर्व प्रकारे कठोर, कडवी आणि भयंकर वाणी बोलतो.
13.231.48
गुरूनतिवदेन्मत्तः परदारान्प्रधर्षयेत् ।
संविदं कुरुते शौण्डेर्न शृणोति हितं क्वचित् ॥ १३.२३१.४८ ॥
उन्मत्त माणूस गुरुजनांचा अपमान करतो, परस्त्रीवर बलात्कार करतो; मद्यपींशी संधान बांधतो आणि कधीही हितकर गोष्ट ऐकत नाही.
13.231.49
एवं बहुविधा दोषाः पानपे सन्ति शोभने ।
केवलं नरकं यान्ति नास्ति तत्र विचारणा।
तस्मात्तद्वर्जितं सद्भिः पानमात्महितैषिभिः ॥ १३.२३१.४९ ॥
अशा प्रकारे मद्यपानात अनेक प्रकारचे दोष आहेत, हे सुंदरी. ते केवळ नरकाकडे नेतात; यात विचार करण्यासारखे काही नाही. म्हणून आत्महित इच्छिणारे सज्जन मद्यपानाचा त्याग करतात.
13.231.50
यदि पानं न वर्जेरन्सन्तश्चारित्रकारणात् ।
भवेदेतज्जगत्सर्वममर्यादं च निष्क्रियम् ॥ १३.२३१.५० ॥
सज्जनांनी चारित्र्यासाठी मद्यपान सोडले नाही, तर हे सर्व जग मर्यादाहीन आणि निष्क्रिय होईल.
13.231.51
तस्माद्बुद्धेर्हि रक्षार्थं सद्भिः पानं विवर्जितम् ।
इति ते दुष्कृतं सर्वं कथितं त्रिविधं प्रिये ॥ १३.२३१.५१ ॥
म्हणून बुद्धीच्या रक्षणासाठी सज्जन मद्यपान वर्ज्य करतात. प्रिये, अशा प्रकारे तुला सर्व दुष्कृत्ये त्रिविध सांगितली.