મહાભારત · અધ્યાય 13.232
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.232.1
विधानं सुकृतस्यापि भूयः शृणु शुचिस्मिते ।
प्रोच्यते तत्त्रिधा देवि सुकृतं च समासतः ॥ १३.२३२.१ ॥
હે શુચિસ્મિતા, સુકૃતનું વિધાન ફરી સાંભળ. હે દેવી, તે સંક્ષેપમાં ત્રણ પ્રકારનું કહેવાય છે.
13.232.2
यदौपरमिकं चैव सुकृतं निरुपद्रवम् ।
तथैव सोपकरणं तावता सुकृतं विदुः ॥ १३.२३२.२ ॥
જે ઔપરમિક સુકૃત છે તે નિરુપદ્રવ છે; તેમ જ સાધનો સહિત પણ. એટલાથી જ તેને સુકૃત જાણે છે.
13.232.3
निवृत्तिः पापकर्मभ्यस्तदौपरमिकं प्रिये ।
मनोवाक्कायजा दोषाः शृणु मे वर्जनाच्छुभम् ॥ १३.२३२.३ ॥
પાપકર્મોથી નિવૃત્તિ એ જ, હે પ્રિયે, ઔપરમિક છે. મન, વાણી અને શરીરથી ઉત્પન્ન થતા દોષો મારી પાસેથી સાંભળ; તેમના ત્યાગથી શુભ થાય છે.
13.232.4
त्रैविध्यदोषोपरमे यस्तु दोषव्यपेक्षया ।
स हि प्राप्नोति सकलं सर्वदुष्कृतवर्जनात् ॥ १३.२३२.४ ॥
ત્રિવિધ દોષોના ઉપરમમાં, દોષોને ધ્યાનમાં રાખીને જે નિવૃત્ત થાય છે, તે સર્વ દુષ્કૃતોના વર્જનથી સંપૂર્ણ ફળ પામે છે.
13.232.5
प्रथमं वर्जयेद्दोषान्युगपत्पृथगेव वा ।
तथा धर्ममवाप्नोति दोषत्यागो हि दुष्करः।
दोषसाकल्यसंत्यागान्मुनिर्भवति मानवः ॥ १३.२३२.५ ॥
પ્રથમ દોષોનું વર્જન કરવું, એકસાથે કે અલગ અલગ. આ રીતે તે ધર્મ પામે છે; દોષત્યાગ દુષ્કર છે. દોષોના સંપૂર્ણ ત્યાગથી માનવ મુનિ થાય છે.
13.232.6
सौकर्यं पस्य धर्मस्य कार्यारम्भादृतेऽपि च ।
आत्मा च लब्धोपरमो लभन्ते सुकृतं परम् ॥ १३.२३२.६ ॥
કાર્ય આરંભ્યા વિના પણ ધર્મની સરળતા જુઓ. ઉપરમ પામેલા આત્માઓ પરમ સુકૃત પામે છે.
13.232.7
अहो नृशंसाः पच्यन्ते मानुषाः स्वल्पबुद्धयः ।
एतादृशं न बुध्यन्ते आत्माधीनं न निर्व्यथाः ॥ १३.२३२.७ ॥
અરે! અલ્પબુદ્ધિ ક્રૂર મનુષ્યો પીડા ભોગવે છે; આત્માને આધીન, વ્યથારહિત એવું તેઓ સમજતા નથી.
13.232.8
दुष्कृतत्यागमात्रेण पदमूर्ध्वं हि लभ्यते ॥ १३.२३२.८ ॥
ફક્ત દુષ્કૃત્યોનો ત્યાગ કરવાથી જ ઉચ્ચ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
13.232.9
पापभीरुत्वमात्रेण दोषाणां परिवर्जनात् ।
सुशोभनो भवेद्देवि क्रजुर्धर्मव्यपेक्षया।
इत्यौपरमिकं देवि कथितं सुकृतं तव ॥ १३.२३२.९ ॥
માત્ર પાપભીરુતાથી અને દોષોના ત્યાગથી, હે દેવી, ધર્મની દૃષ્ટિએ મનુષ્ય સરળ અને અતિ શોભન બની શકે છે. હે દેવી, આ રીતે નિવૃત્તિથી થતું પુણ્ય મેં તને કહ્યું.
13.232.10
श्रुत्वा च वृद्धसंयोगादिन्द्रियाणां च निग्रहात् ।
सन्तोषाच्च धृतेश्चैव शक्यते दोषवर्जनम् ॥ १३.२३२.१० ॥
વૃદ્ધોના સંગથી સાંભળીને, ઇન્દ્રિયનિગ્રહથી, સંતોષથી અને ધીરજથી પણ દોષત્યાગ શક્ય બને છે.
13.232.11
तदेव धर्ममित्याहुर्दोषसंयमनं प्रिये ।
यमधर्मेण धर्मोस्ति नान्यः शुभतरः प्रिये।
यमधर्मेण यतयः प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम् ॥ १३.२३२.११ ॥
તેને જ ધર્મ કહે છે, દોષોનું સંયમન એ જ. પ્રિયે, સંયમ-ધર્મથી જ ધર્મ છે; તેનાથી વધુ શુભ બીજું કંઈ નથી. પ્રિયે, સંયમ-ધર્મથી યતિઓ ઉત્તમ ગતિ પામે છે.
13.232.12
ईश्वराणां प्रभवतां दरिद्राणां च वै नृणाम् ।
सफलो दोषसंत्यागो दानादपि शुभादपि ॥ १३.२३२.१२ ॥
સમર્થ અને પ્રભાવશાળી માણસો માટે તથા દરિદ્ર માણસો માટે પણ, દાનથી અને શુભ કર્મથી પણ, દોષત્યાગ સફળ થાય છે.
13.232.13
तपो दानं महादेवि दोषमल्पं हि निर्भरेत् ।
सुकृतं यामिकं चोक्तं वक्ष्ये निरुपसाधनम् ॥ १३.२३२.१३ ॥
હે મહાદેવી, તપ અને દાન થોડો દોષ પણ દૂર કરે છે. યામિક પુણ્ય, જે સાધન વિના સિદ્ધ થાય છે, તે હું કહીશ.
13.232.14
सुखाभिसन्धिर्लोकानां सत्यं शौचमथार्जवम् ।
व्रतोपवासः प्रीतिश्च ब्रह्मचर्यं दमः शमः ॥ १३.२३२.१४ ॥
લોકોના સુખની ઇચ્છા, સત્ય, શૌચ, સરળતા, વ્રત અને ઉપવાસ, પ્રેમ, બ્રહ્મચર્ય, દમ અને શમ.
13.232.15
एवमादि शुभं कर्म सुकृतं नियमाश्रितम् ।
शृणु तेषां विशेषांश्च कीर्तयिष्यामि भामिनि ॥ १३.२३२.१५ ॥
આવાં શુભ કર્મો, નિયમો પર આધારિત સુકૃત. હે સુંદરી, તેમના વિશેષ ભેદ સાંભળ, હું કહીશ.
13.232.16
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ।
नास्ति सत्यात्परं दानं नास्ति सत्यात्परं तपः ॥ १३.२३२.१६ ॥
સત્ય સ્વર્ગનું સોપાન છે, સમુદ્ર પાર કરાવતી નાવ જેવું. સત્યથી મોટું દાન નથી, સત્યથી મોટું તપ નથી.
13.232.17
यथा श्रुतं यथा दृष्टमात्मना यद्यथा कृतम् ।
तथा तस्याविकारेण वचनं सत्यलक्षणम् ॥ १३.२३२.१७ ॥
જેવું સાંભળ્યું, જેવું પોતે જોયું, જેવું કર્યું, તેવું જ વિકાર વિના કહેવું એ સત્યનું લક્ષણ છે.
13.232.18
यच्छलेनाभिसंयुक्तं सत्यरूपं मृषैव तत् ।
सत्यमेव प्रवक्तव्यं पारावर्यं विजानता ॥ १३.२३२.१८ ॥
જે છળથી યુક્ત છે, સત્યનું રૂપ ધારણ કરે તોપણ તે મિથ્યા જ છે. જ્ઞાનીએ સત્ય જ બોલવું.
13.232.19
दीर्घायुश्च भवेत्सत्यात्कुलसन्तानपालकः ।
लोकसंस्थितिपालश्च भवेत्सत्येन मानवः ॥ १३.२३२.१९ ॥
સત્યથી મનુષ્ય દીર્ઘાયુ થાય છે, કુલસંતાનનો પાલક થાય છે, અને સત્યથી જ લોકવ્યવસ્થાનો પાલક થાય છે.
13.232.20
कथं सन्धारयन्मर्त्यो व्रतं शुभमवाप्नुयात् ॥ १३.२३२.२० ॥
મર્ત્ય મનુષ્ય શુભ વ્રતને કેવી રીતે ધારણ કરીને તેનું ફળ મેળવે?
13.232.21
पूर्वमुक्तं तु यत्पापं मनोवाक्कायकर्मभिः ।
व्रतवत्तस्य संत्यागस्तपोव्रतमिति स्मृतम् ॥ १३.२३२.२१ ॥
પૂર્વે કહ્યું તે જે પાપ મન, વાણી અને શરીરના કર્મોથી થાય છે, તેનો વ્રતની જેમ સંપૂર્ણ ત્યાગ એ જ તપોવ્રત કહેવાયું છે.
13.232.22
त्याज्यं वा यदि वा जोष्यमव्रतेनि वृथा चरन् ।
तथा फलं न लभते तस्माद्धर्मं वृथा चरेत् ॥ १३.२३२.२२ ॥
વ્રત વિના વૃથા આચરણ કરનાર જે ત્યાગવા યોગ્ય છે તેને છોડતો નથી, અથવા જે ભોગવવા યોગ્ય છે તેને ભોગવે છે, તો તેને તેવું ફળ મળતું નથી; તેથી ધર્મનું આચરણ વ્યર્થ ન કરવું.
13.232.23
शुद्धकायो नरो भूत्वा स्नात्वा तीर्थ यथाविधि ।
पञ्चभूतानि चन्द्रार्कौ संध्ये धर्मयमौ पितॄन् ॥ १३.२३२.२३ ॥
શુદ્ધ શરીરવાળો મનુષ્ય વિધિપૂર્વક તીર્થમાં સ્નાન કરીને પંચમહાભૂતો, ચંદ્ર-સૂર્ય, સંધ્યાઓ, ધર્મ-યમ અને પિતૃઓને સાક્ષી કરે.
13.232.24
आत्मनैव तथाऽऽत्मानं निवेद्य व्रतवच्चरेत् ।
व्रतमामरणाद्वाऽपि कालच्छेदेन वा हरेत् ॥ १३.२३२.२४ ॥
પોતાના દ્વારા જ પોતાને અર્પણ કરીને વ્રતની જેમ આચરણ કરવું; વ્રતને મૃત્યુ સુધી અથવા નિશ્ચિત કાળ સુધી પાળવું.
13.232.25
शाकादिषु व्रतं कुर्यात्तथा पुष्पफलादिषु ।
ब्रह्मचर्यव्रतं कुर्यादुपवासव्रतं तथा ॥ १३.२३२.२५ ॥
શાક વગેરેમાં વ્રત કરવું, અને તેમ જ ફૂલ-ફળ વગેરેમાં પણ. બ્રહ્મચર્યનું વ્રત કરવું, અને ઉપવાસનું વ્રત પણ તેમ જ કરવું.
13.232.26
एवमन्येषु बहुषु व्रतं कार्यं हितैषिणा ।
व्रतभङ्गो यथा न स्याद्रक्षितव्यं तथा बुधैः।
व्रतभङ्गे महत्पापमिति विद्धि शुभेक्षणे ॥ १३.२३२.२६ ॥
એ જ રીતે અન્ય ઘણી બાબતોમાં હિતૈષીએ વ્રત કરવું જોઈએ. વ્રતભંગ ન થાય તે રીતે બુદ્ધિમાનોએ તેની રક્ષા કરવી. હે શુભેક્ષણે, જાણ કે વ્રતભંગમાં મહાપાપ છે.
13.232.27
औषधार्थं यदज्ञानाद्गुरूणां वचनादपि ।
अनुग्रहार्थं बन्धूनां व्रतभङ्गो न दुष्यते ॥ १३.२३२.२७ ॥
ઔષધ માટે, અજ્ઞાનથી, ગુરુઓના વચનથી પણ, બંધુઓ પર અનુગ્રહ માટે વ્રતભંગ થાય તો તે દોષિત ગણાતો નથી.
13.232.28
व्रतापवर्गकाले तु दैवब्राह्मणपूजनम् ।
नरेण तु यथा विद्धि कार्यसिद्धिं यथाऽऽप्तुयात् ॥ १३.२३२.२८ ॥
વ્રતની સમાપ્તિના સમયે દેવો અને બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરવું. આ રીતે માણસ પોતાના કાર્યની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે તે જાણ.
13.232.29
कथं शौचविधिस्तत्र तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३२.२९ ॥
ત્યાં શૌચવિધિ કેવી છે? તે મને કહેવાને તમે યોગ્ય છો.
13.232.30
बाह्ममाभ्यन्तरं चेति द्विविधं शौचमिष्यते ।
मानसं सुकृतं यत्तच्छौचमाभ्यन्तरं स्मृतम् ॥ १३.२३२.३० ॥
બાહ્ય અને આંતરિક એમ શૌચ બે પ્રકારનું ગણાય છે. મનનું જે સુકૃત છે તે જ આંતરિક શૌચ કહેવાયું છે.
13.232.31
सदाऽऽहारविशुद्धिश्च कायप्रक्षालनं च यत् ।
बाह्यशौचं भवेदेतत्तथैवाचमनादिना ॥ १३.२३२.३१ ॥
સદા આહારની શુદ્ધિ અને શરીર ધોવું — એ જ બાહ્ય શૌચ; એવી રીતે આચમન વગેરેથી પણ.
13.232.32
मृच्चैव शुद्धदेशस्था गोशकृन्मूत्रमेव च ।
द्रव्याणि गन्धयुक्तानि यानि पुष्टिकराणि च।
एतैः सम्मार्जयेत्कायमम्भसा च पुनः पुनः ॥ १३.२३२.३२ ॥
શુદ્ધ સ્થળની માટી, ગાયનું છાણ અને ગૌમૂત્ર, સુગંધિત અને પુષ્ટિ આપનારા પદાર્થો — એનાથી અને પાણીથી શરીરને વારંવાર ઘસીને ધોવું.
13.232.33
अक्षोभ्यं यत्प्रकीर्णं च नित्यस्रोतं च यज्जलम् ।
प्रायशस्तादृशे मज्जेदन्यथा च विवर्जयेत् ॥ १३.२३२.३३ ॥
સ્થિર, વિસ્તરેલું અને સદા વહેતું જે પાણી છે, તેવામાં મોટેભાગે સ્નાન કરવું; અન્યથા તેનો ત્યાગ કરવો.
13.232.34
त्रिस्त्रिराचमनं श्रेष्ठं निष्फेनैर्निर्मलैर्जलैः ।
तथा विण्मूत्रयोः शुद्धिरद्भिर्बहुमृदा भवेत्।
तथैव जलसंशुद्धिर्यत्संशुद्धं तु संस्पृशेत् ॥ १३.२३२.३४ ॥
ફીણ વિનાના, નિર્મળ પાણીથી ત્રણ-ત્રણ વાર આચમન કરવું શ્રેષ્ઠ છે. એ જ રીતે મળમૂત્રની શુદ્ધિ પાણી અને ઘણી માટીથી થાય છે; અને એ જ રીતે પાણીની શુદ્ધિ પણ — શુદ્ધ વસ્તુને જ સ્પર્શ કરવો.
13.232.35
शकृता भूमिशुद्धिः स्याल्लौहानां भस्मना स्मृतम् ।
तक्षणं घर्षणं चैव दारवाणां विशोधनम् ॥ १३.२३२.३५ ॥
છાણથી ભૂમિની શુદ્ધિ થવી જોઈએ; લોખંડનાં પાત્રોની શુદ્ધિ રાખથી કહેવાઈ છે. છોલવું અને ઘસવું એ જ લાકડાંની વસ્તુઓની શુદ્ધિ છે.
13.232.36
दहनं मृण्मयानां च मर्त्यानां कृच्छ्रधारणम् ।
शेषाणां देवि सर्वेषामातपेन जलेन च।
ब्राह्मणानां च वाक्येन सदा संशोधनं भवेत् ॥ १३.२३२.३६ ॥
માટીનાં પાત્રો અગ્નિમાં બાળવાથી શુદ્ધ થાય છે; મનુષ્યો માટે કૃચ્છ્ર વ્રત ધારણ કરવું એ શુદ્ધિ છે. હે દેવી, બાકીની બધી વસ્તુઓ તડકા, પાણી અને બ્રાહ્મણોના વચનથી હંમેશાં શુદ્ધ કરવી જોઈએ.
13.232.37
अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ।
एवमापदि संशुद्धिरेवं शौचं विधीयते। ॥ १३.२३२.३७ ॥
અદૃશ્ય મલિનતા પાણીથી ધોવાઈ હોય અને જે વચનથી પ્રશંસાયોગ્ય ગણાય, તે શુદ્ધ છે. આપત્તિકાળમાં આ રીતે જ શુદ્ધિ થાય છે; આ રીતે જ શૌચ વિધાન છે.
13.232.38
आहारशुद्धिस्तु कथं देवदेव महेश्वर ॥ १३.२३२.३८ ॥
હે દેવોના દેવ મહેશ્વર, આહારની શુદ્ધિ કેવી રીતે થાય?
13.232.39
अमांसमद्यमक्लेद्यमपर्युषितमेव च ।
अतिकट्वम्ललवणहनं च शुभगन्धि च ॥ १३.२३२.३९ ॥
જે માંસ નથી, મદ્ય નથી, ભીનાશથી બગડેલું નથી, વાસી નથી, અતિ કડવું, ખાટું કે ખારું નથી અને સુગંધિત છે — તે જ શુદ્ધ આહાર છે.
13.232.40
क्रिमिकेशमलैर्हीनं संवृतं शुद्धदर्शम् ।
एवंविधं सदाहार्यं देवब्राह्मणसात्कृतम् ॥ १३.२३२.४० ॥
કીડા, વાળ અને મેલથી રહિત, ઢાંકેલું, જોવામાં શુદ્ધ — દેવો અને બ્રાહ્મણોને અર્પિત એવું ભોજન હંમેશાં લાવવું જોઈએ.
13.232.41
श्रुतमित्येव तज्ज्ञेयमन्यथा मन्यसेऽशुभम् ।
ग्राम्यादारण्यकैः सिद्धं श्रेष्ठमित्यवधारय ॥ १३.२३२.४१ ॥
આ શ્રુતિ-પરંપરાથી સાંભળેલું છે એમ જાણ. જો તું એને અન્યથા, અશુભ માનતી હોય, તો જાણ કે ગ્રામવાસીઓ અને વનવાસીઓએ સિદ્ધ કરેલું આ જ શ્રેષ્ઠ છે.
13.232.42
अतिमात्रगृहीतात्तु अल्पदत्तं भवेच्छुचि ।
यज्ञशेषं हविःशेषं पितृशेषं च निर्मलम्।
इति ते कथितं देवि भूयः किं श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२३२.४२ ॥
અતિમાત્ર લીધેલામાંથી થોડું આપ્યું હોય તો પણ તે શુચિ થાય છે. યજ્ઞશેષ, હવિઃશેષ અને પિતૃશેષ નિર્મલ છે. હે દેવી, આ તને કહેવાયું. હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?