महाभारत · अध्याय 13.232
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.232.1
विधानं सुकृतस्यापि भूयः शृणु शुचिस्मिते ।
प्रोच्यते तत्त्रिधा देवि सुकृतं च समासतः ॥ १३.२३२.१ ॥
हे शुचिस्मिते, सुकृताचे विधान पुन्हा ऐक. हे देवी, ते थोडक्यात तीन प्रकारचे सांगितले जाते.
13.232.2
यदौपरमिकं चैव सुकृतं निरुपद्रवम् ।
तथैव सोपकरणं तावता सुकृतं विदुः ॥ १३.२३२.२ ॥
जे औपरमिक सुकृत ते निरुपद्रव आहे; तसेच साधनांसहितही. तेवढ्यानेच त्याला सुकृत म्हणून ओळखतात.
13.232.3
निवृत्तिः पापकर्मभ्यस्तदौपरमिकं प्रिये ।
मनोवाक्कायजा दोषाः शृणु मे वर्जनाच्छुभम् ॥ १३.२३२.३ ॥
पापकर्मांपासून निवृत्ती हेच, हे प्रिये, औपरमिक. मन, वाणी आणि शरीर यांपासून उत्पन्न होणारे दोष माझ्याकडून ऐक; त्यांच्या वर्जनाने शुभ होते.
13.232.4
त्रैविध्यदोषोपरमे यस्तु दोषव्यपेक्षया ।
स हि प्राप्नोति सकलं सर्वदुष्कृतवर्जनात् ॥ १३.२३२.४ ॥
त्रिविध दोषांच्या उपरमात, दोषांकडे लक्ष ठेवून जो निवृत्त होतो, तो सर्व दुष्कृते वर्ज्य केल्याने संपूर्ण फल मिळवतो.
13.232.5
प्रथमं वर्जयेद्दोषान्युगपत्पृथगेव वा ।
तथा धर्ममवाप्नोति दोषत्यागो हि दुष्करः।
दोषसाकल्यसंत्यागान्मुनिर्भवति मानवः ॥ १३.२३२.५ ॥
प्रथम दोष वर्ज्य करावेत, एकत्र किंवा वेगवेगळे. असे केल्याने तो धर्म मिळवतो; दोषत्याग कठीण आहे. दोषांच्या संपूर्ण त्यागाने मनुष्य मुनी होतो.
13.232.6
सौकर्यं पस्य धर्मस्य कार्यारम्भादृतेऽपि च ।
आत्मा च लब्धोपरमो लभन्ते सुकृतं परम् ॥ १३.२३२.६ ॥
कार्य आरंभ न करताही धर्माची सुलभता पाहा. उपरम मिळवलेले आत्मे परम सुकृत मिळवतात.
13.232.7
अहो नृशंसाः पच्यन्ते मानुषाः स्वल्पबुद्धयः ।
एतादृशं न बुध्यन्ते आत्माधीनं न निर्व्यथाः ॥ १३.२३२.७ ॥
अहो! अल्पबुद्धी क्रूर मानव यातना भोगतात; आत्म्याधीन, व्यथारहित असे ते समजत नाहीत.
13.232.8
दुष्कृतत्यागमात्रेण पदमूर्ध्वं हि लभ्यते ॥ १३.२३२.८ ॥
केवळ दुष्कर्मांच्या त्यागानेच उच्च पद प्राप्त होते.
13.232.9
पापभीरुत्वमात्रेण दोषाणां परिवर्जनात् ।
सुशोभनो भवेद्देवि क्रजुर्धर्मव्यपेक्षया।
इत्यौपरमिकं देवि कथितं सुकृतं तव ॥ १३.२३२.९ ॥
केवळ पापभीतीने आणि दोषांच्या त्यागाने, हे देवी, धर्माच्या दृष्टीने मनुष्य सरळ आणि अत्यंत शोभन होऊ शकतो. हे देवी, अशा प्रकारे निवृत्तीतून येणारे पुण्य मी तुला सांगितले.
13.232.10
श्रुत्वा च वृद्धसंयोगादिन्द्रियाणां च निग्रहात् ।
सन्तोषाच्च धृतेश्चैव शक्यते दोषवर्जनम् ॥ १३.२३२.१० ॥
वृद्धांच्या सहवासाने ऐकून, इंद्रियनिग्रहाने, संतोषाने आणि धृतीनेही दोषांचा त्याग शक्य होतो.
13.232.11
तदेव धर्ममित्याहुर्दोषसंयमनं प्रिये ।
यमधर्मेण धर्मोस्ति नान्यः शुभतरः प्रिये।
यमधर्मेण यतयः प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम् ॥ १३.२३२.११ ॥
त्यालाच धर्म म्हणतात, दोषांचे संयमन हाच तो. प्रिये, संयम-धर्माने धर्म आहे; त्यापेक्षा शुभतर दुसरे नाही. प्रिये, संयम-धर्माने यती उत्तम गती प्राप्त करतात.
13.232.12
ईश्वराणां प्रभवतां दरिद्राणां च वै नृणाम् ।
सफलो दोषसंत्यागो दानादपि शुभादपि ॥ १३.२३२.१२ ॥
समर्थ व प्रभावशाली लोकांना आणि दरिद्री लोकांनाही, दानाने आणि शुभ कर्मानेही, दोषत्याग सफल होतो.
13.232.13
तपो दानं महादेवि दोषमल्पं हि निर्भरेत् ।
सुकृतं यामिकं चोक्तं वक्ष्ये निरुपसाधनम् ॥ १३.२३२.१३ ॥
हे महादेवी, तप आणि दान थोडासा दोषही नष्ट करतात. यामिक पुण्य, जे साधनांशिवाय सिद्ध होते, ते मी सांगतो.
13.232.14
सुखाभिसन्धिर्लोकानां सत्यं शौचमथार्जवम् ।
व्रतोपवासः प्रीतिश्च ब्रह्मचर्यं दमः शमः ॥ १३.२३२.१४ ॥
लोकांच्या सुखाची इच्छा, सत्य, शौच, सरळपणा, व्रत आणि उपवास, प्रेम, ब्रह्मचर्य, दम आणि शम.
13.232.15
एवमादि शुभं कर्म सुकृतं नियमाश्रितम् ।
शृणु तेषां विशेषांश्च कीर्तयिष्यामि भामिनि ॥ १३.२३२.१५ ॥
अशी शुभ कर्मे, नियमांवर आधारित सुकृते. हे सुंदरी, त्यांचे विशेष भेद ऐक, मी सांगतो.
13.232.16
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ।
नास्ति सत्यात्परं दानं नास्ति सत्यात्परं तपः ॥ १३.२३२.१६ ॥
सत्य हे स्वर्गाची पायरी आहे, समुद्र पार करणाऱ्या नावेसारखे. सत्यापेक्षा मोठे दान नाही, सत्यापेक्षा मोठे तप नाही.
13.232.17
यथा श्रुतं यथा दृष्टमात्मना यद्यथा कृतम् ।
तथा तस्याविकारेण वचनं सत्यलक्षणम् ॥ १३.२३२.१७ ॥
जसे ऐकले, जसे स्वतः पाहिले, जसे केले, तसेच विकाराशिवाय सांगणे हेच सत्याचे लक्षण.
13.232.18
यच्छलेनाभिसंयुक्तं सत्यरूपं मृषैव तत् ।
सत्यमेव प्रवक्तव्यं पारावर्यं विजानता ॥ १३.२३२.१८ ॥
जे छलाने युक्त आहे, सत्याचे रूप घेतले तरी ते मिथ्याच आहे. जाणत्याने सत्यच बोलावे.
13.232.19
दीर्घायुश्च भवेत्सत्यात्कुलसन्तानपालकः ।
लोकसंस्थितिपालश्च भवेत्सत्येन मानवः ॥ १३.२३२.१९ ॥
सत्यामुळे माणूस दीर्घायुषी होतो, कुलसंततीचा पालक होतो, आणि सत्यानेच लोकव्यवस्थेचा पालक होतो.
13.232.20
कथं सन्धारयन्मर्त्यो व्रतं शुभमवाप्नुयात् ॥ १३.२३२.२० ॥
मर्त्य माणसाने शुभ व्रत कसे धारण करून त्याचे फल मिळवावे?
13.232.21
पूर्वमुक्तं तु यत्पापं मनोवाक्कायकर्मभिः ।
व्रतवत्तस्य संत्यागस्तपोव्रतमिति स्मृतम् ॥ १३.२३२.२१ ॥
पूर्वी सांगितलेले जे पाप मन, वाणी आणि शरीर यांच्या कर्मांनी घडते, त्याचा व्रताप्रमाणे पूर्ण त्याग करणे हेच तपोव्रत असे स्मरले जाते.
13.232.22
त्याज्यं वा यदि वा जोष्यमव्रतेनि वृथा चरन् ।
तथा फलं न लभते तस्माद्धर्मं वृथा चरेत् ॥ १३.२३२.२२ ॥
व्रताशिवाय व्यर्थ आचरण करणारा जे त्याज्य ते सोडत नाही किंवा जे भोग्य ते भोगतो, त्याला तसे फल मिळत नाही; म्हणून धर्माचे आचरण व्यर्थ करू नये.
13.232.23
शुद्धकायो नरो भूत्वा स्नात्वा तीर्थ यथाविधि ।
पञ्चभूतानि चन्द्रार्कौ संध्ये धर्मयमौ पितॄन् ॥ १३.२३२.२३ ॥
शुद्ध देह असलेला माणूस विधिपूर्वक तीर्थात स्नान करून पंचमहाभूते, चंद्र-सूर्य, संध्या, धर्म आणि यम, तसेच पितरांना साक्षी करावे.
13.232.24
आत्मनैव तथाऽऽत्मानं निवेद्य व्रतवच्चरेत् ।
व्रतमामरणाद्वाऽपि कालच्छेदेन वा हरेत् ॥ १३.२३२.२४ ॥
स्वतःने स्वतःला अर्पण करून व्रताप्रमाणे आचरण करावे; मरणापर्यंत किंवा ठराविक कालपर्यंत व्रत पाळावे.
13.232.25
शाकादिषु व्रतं कुर्यात्तथा पुष्पफलादिषु ।
ब्रह्मचर्यव्रतं कुर्यादुपवासव्रतं तथा ॥ १३.२३२.२५ ॥
भाज्या इत्यादींबाबत व्रत करावे, तसेच फुले व फळे इत्यादींबाबतही. ब्रह्मचर्याचे व्रत करावे, आणि उपवासाचे व्रतही त्याचप्रमाणे करावे.
13.232.26
एवमन्येषु बहुषु व्रतं कार्यं हितैषिणा ।
व्रतभङ्गो यथा न स्याद्रक्षितव्यं तथा बुधैः।
व्रतभङ्गे महत्पापमिति विद्धि शुभेक्षणे ॥ १३.२३२.२६ ॥
अशाच प्रकारे इतर अनेक बाबतीतही हितेच्छूने व्रत करावे. व्रताचा भंग होऊ नये म्हणून विद्वानांनी ते जपावे. हे शुभेक्षणे, व्रतभंगात मोठे पाप आहे हे जाण.
13.232.27
औषधार्थं यदज्ञानाद्गुरूणां वचनादपि ।
अनुग्रहार्थं बन्धूनां व्रतभङ्गो न दुष्यते ॥ १३.२३२.२७ ॥
औषधासाठी, अज्ञानाने, वडिलधाऱ्यांच्या वचनानेही, नातेवाइकांवरील अनुग्रहासाठी व्रतभंग झाला तर तो दोषी मानला जात नाही.
13.232.28
व्रतापवर्गकाले तु दैवब्राह्मणपूजनम् ।
नरेण तु यथा विद्धि कार्यसिद्धिं यथाऽऽप्तुयात् ॥ १३.२३२.२८ ॥
व्रताच्या समाप्तीच्या वेळी देव व ब्राह्मण यांचे पूजन करावे. अशा प्रकारे मनुष्य आपले कार्य सिद्ध करू शकतो हे जाण.
13.232.29
कथं शौचविधिस्तत्र तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३२.२९ ॥
तेथील शौचविधी कसा? तो मला सांगण्यास तुम्ही योग्य आहात.
13.232.30
बाह्ममाभ्यन्तरं चेति द्विविधं शौचमिष्यते ।
मानसं सुकृतं यत्तच्छौचमाभ्यन्तरं स्मृतम् ॥ १३.२३२.३० ॥
बाह्य आणि आभ्यंतर असे शौच दोन प्रकारचे मानले जाते. मनाचे जे सुकृत, तेच आभ्यंतर शौच मानले गेले आहे.
13.232.31
सदाऽऽहारविशुद्धिश्च कायप्रक्षालनं च यत् ।
बाह्यशौचं भवेदेतत्तथैवाचमनादिना ॥ १३.२३२.३१ ॥
नेहमी आहाराची शुद्धी आणि शरीर धुणे — हेच बाह्य शौच; तसेच आचमनादींनीही.
13.232.32
मृच्चैव शुद्धदेशस्था गोशकृन्मूत्रमेव च ।
द्रव्याणि गन्धयुक्तानि यानि पुष्टिकराणि च।
एतैः सम्मार्जयेत्कायमम्भसा च पुनः पुनः ॥ १३.२३२.३२ ॥
शुद्ध ठिकाणची माती, गाईचे शेण आणि गोमूत्र, सुगंधी व पुष्टिकारक पदार्थ — यांनी व पाण्याने शरीर वारंवार घासून स्वच्छ करावे.
13.232.33
अक्षोभ्यं यत्प्रकीर्णं च नित्यस्रोतं च यज्जलम् ।
प्रायशस्तादृशे मज्जेदन्यथा च विवर्जयेत् ॥ १३.२३२.३३ ॥
स्थिर, विस्तीर्ण आणि सदैव वाहणाऱ्या पाण्यात प्रायः स्नान करावे; अन्यथा ते पाणी वर्ज्य करावे.
13.232.34
त्रिस्त्रिराचमनं श्रेष्ठं निष्फेनैर्निर्मलैर्जलैः ।
तथा विण्मूत्रयोः शुद्धिरद्भिर्बहुमृदा भवेत्।
तथैव जलसंशुद्धिर्यत्संशुद्धं तु संस्पृशेत् ॥ १३.२३२.३४ ॥
फेसविरहित, निर्मल पाण्याने तीन-तीन वेळा आचमन करणे श्रेष्ठ आहे. तसेच मलमूत्राची शुद्धी पाणी व भरपूर मातीने होते; आणि तसेच पाण्याची शुद्धीही — शुद्ध असलेलेच स्पर्श करावे.
13.232.35
शकृता भूमिशुद्धिः स्याल्लौहानां भस्मना स्मृतम् ।
तक्षणं घर्षणं चैव दारवाणां विशोधनम् ॥ १३.२३२.३५ ॥
शेणाने भूमीची शुद्धी व्हावी; लोखंडी भांड्यांची शुद्धी राखेने सांगितली आहे. तासणे आणि घासणे हीच लाकडी वस्तूंची शुद्धी होय.
13.232.36
दहनं मृण्मयानां च मर्त्यानां कृच्छ्रधारणम् ।
शेषाणां देवि सर्वेषामातपेन जलेन च।
ब्राह्मणानां च वाक्येन सदा संशोधनं भवेत् ॥ १३.२३२.३६ ॥
मातीची भांडी अग्नीत भाजून शुद्ध होतात; माणसांसाठी कृच्छ्र व्रत धारण करणे हीच शुद्धी. हे देवी, उरलेल्या सर्व वस्तू ऊन, पाणी आणि ब्राह्मणांच्या वचनाने नेहमी शुद्ध कराव्यात.
13.232.37
अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते ।
एवमापदि संशुद्धिरेवं शौचं विधीयते। ॥ १३.२३२.३७ ॥
न दिसणारी मलिनता पाण्याने धुतली असेल आणि जे वचनाने प्रशंसिले जाते, ते शुद्ध आहे. आपत्कालात अशीच शुद्धी होते; अशाच प्रकारे शौच विहित केले आहे.
13.232.38
आहारशुद्धिस्तु कथं देवदेव महेश्वर ॥ १३.२३२.३८ ॥
हे देवदेवा, महेश्वरा, आहाराची शुद्धी कशी होते?
13.232.39
अमांसमद्यमक्लेद्यमपर्युषितमेव च ।
अतिकट्वम्ललवणहनं च शुभगन्धि च ॥ १३.२३२.३९ ॥
जे मांस नाही, मद्य नाही, ओलसर होऊन खराब झालेले नाही, शिळे नाही, अति कडू, आंबट किंवा खारट नाही आणि सुगंधी आहे — तेच शुद्ध अन्न.
13.232.40
क्रिमिकेशमलैर्हीनं संवृतं शुद्धदर्शम् ।
एवंविधं सदाहार्यं देवब्राह्मणसात्कृतम् ॥ १३.२३२.४० ॥
कीटक, केस व मळ नसलेले, झाकलेले, दिसायला शुद्ध, देवांना व ब्राह्मणांना अर्पण केलेले असे अन्नच नेहमी आणावे.
13.232.41
श्रुतमित्येव तज्ज्ञेयमन्यथा मन्यसेऽशुभम् ।
ग्राम्यादारण्यकैः सिद्धं श्रेष्ठमित्यवधारय ॥ १३.२३२.४१ ॥
हे शास्त्रपरंपरेने ऐकलेले आहे असे जाण. तू याला वेगळ्या प्रकारे, अशुभ समजत असशील, तर ग्रामवासी आणि वनवासी यांनी सिद्ध केलेलेच श्रेष्ठ आहे हे निश्चित मान.
13.232.42
अतिमात्रगृहीतात्तु अल्पदत्तं भवेच्छुचि ।
यज्ञशेषं हविःशेषं पितृशेषं च निर्मलम्।
इति ते कथितं देवि भूयः किं श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२३२.४२ ॥
अतिमात्र घेतलेल्यातून अल्प दिले तरी ते शुचि असते. यज्ञशेष, हविःशेष आणि पितृशेष निर्मल आहेत. हे देवी, हे तुला सांगितले. आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?