મહાભારત · અધ્યાય 13.234
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.234.1
एतदर्थमवाप्नोति नरः प्रेत्य शुभेक्षणे ॥ १३.२३४.१ ॥
હે શુભનેત્રા! આ હેતુથી જ માણસ મૃત્યુ પછી (ફળ) પ્રાપ્ત કરે છે.
13.234.2
लोकसिद्धं तु यद्द्रव्यं सर्वसाधारणं भवेत् ।
तददत्सर्विसामान्यं कथं धर्मं लभेन्नरः।
एवं साधारणे द्रव्ये तस्य स्वत्वं कथं भवेत् ॥ १३.२३४.२ ॥
લોકમાં પ્રસિદ્ધ, સૌને સામાન્ય એવું જે દ્રવ્ય છે, તે ન આપવામાં આવે તો તે સૌનું જ રહે છે; તો માણસ ધર્મ કેવી રીતે મેળવે? આમ સામાન્ય દ્રવ્યમાં તેનો સ્વત્વ કેવી રીતે હોય?
13.234.3
लोके भूतमयं द्रव्यं सर्वसाधारणं तथा ।
तथैव तद्ददन्मर्त्यो लभेत्पुण्यं स तच्छृणु ॥ १३.२३४.३ ॥
લોકમાં ભૂતમય દ્રવ્ય પણ સૌને સામાન્ય છે; તેવી જ રીતે તે આપીને મનુષ્ય પુણ્ય મેળવે છે. તે સાંભળ.
13.234.4
दाता प्रतिग्रहीता च देयं सोपक्रमं तथा ।
देशकालौ च यत्त्वेतद्दानं षङ्गुणमुच्यते।
तेषां सम्पद्विशेषांश्च कीर्त्यमानान्निबोध मे ॥ १३.२३४.४ ॥
દાતા, પ્રતિગ્રહીતા, દેય વસ્તુ, આરંભ સહિત ઉપક્રમ, દેશ અને કાળ — આ જ દાનને છ ગુણવાળું કહેવાય છે. તેમની વિશેષ સંપત્તિઓ હું કહું છું, તે મારી પાસેથી સમજ.
13.234.5
आदिप्रभृति यः शुद्धो मनोवाक्कायकर्मभिः। ॥ १३.२३४.५ ॥
શરૂઆતથી જ જે મન, વાણી અને શરીરના કર્મોથી શુદ્ધ છે —
13.234.6
शुद्रो दान्तो जितक्रोधस्तथा दीनकुलोद्भवः ।
श्रुतचारित्रसम्पन्नस्तथा बहुकलत्रवान् ॥ १३.२३४.६ ॥
શૂદ્ર, સંયમી, ક્રોધ જીતેલો, દીન કુળમાં જન્મેલો, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને આચરણથી સંપન્ન, અને ઘણી પત્નીઓ ધરાવનાર —
13.234.7
पञ्चयज्ञपरो नित्यं निर्विकारशरीरवान् ।
एतान्पात्रगुणान्विद्धि तादृक्पात्रं प्रशस्यते ॥ १३.२३४.७ ॥
જે સદા પંચયજ્ઞમાં તત્પર રહે છે અને જેનું શરીર વિકારરહિત છે — આ ગુણોને પાત્રના ગુણ જાણ; એવું પાત્ર જ પ્રશંસનીય છે.
13.234.8
पितृदेवाग्निकार्येषु तस्य दत्तं महाफलम् ।
यद्यदर्हति यो लोके पात्रं तस्य भवेच्च सः। ॥ १३.२३४.८ ॥
પિતૃ, દેવ અને અગ્નિના કાર્યોમાં તેને આપેલું દાન મહાફળ આપે છે; જગતમાં જે જેને લાયક હોય, તે જ તેનું પાત્ર બને છે.
13.234.9
अन्नस्य क्षुधितं पात्रं तृषितस्तु जलस्य वै ।
एवं पात्रेषु नानात्वमिष्यते पुरुषं प्रति ॥ १३.२३४.९ ॥
અન્નનું પાત્ર ભૂખ્યો છે અને જળનું પાત્ર તરસ્યો છે; એ રીતે દરેક પુરુષ પ્રમાણે પાત્રોમાં વિવિધતા મનાય છે.
13.234.10
जारश्चोरश्च षण्डश्च हिंस्रः समयभेदकः ।
लोकविघ्नकराश्चान्ये वर्जितव्याः सर्वशः प्रिये ॥ १३.२३४.१० ॥
જાર, ચોર, નપુંસક, હિંસક, વચન તોડનાર, અને જગતમાં વિઘ્ન કરનારા અન્ય — પ્રિયે, આમને સર્વથા વર્જવા જોઈએ.
13.234.11
परोपघाताद्यद्द्रव्यं चौर्याद्वा लभ्यते नृभिः ।
निर्दयाल्लभ्यते यच्च धूर्तभावेन वै तथा ॥ १३.२३४.११ ॥
બીજાઓને હાનિ પહોંચાડીને, અથવા ચોરીથી માણસો જે ધન મેળવે છે, અને નિર્દયતાથી તથા ધૂર્તતાના ભાવથી જે મળે છે, તેમ જ.
13.234.12
अधर्मादर्थमोहाद्वा बहूनामुपरोधनात् ।
यल्लभ्यते धनं देवि तदत्यन्तविगर्हितम् ॥ १३.२३४.१२ ॥
અધર્મથી, ધનના મોહથી, અથવા ઘણાને પીડીને જે ધન મળે છે — હે દેવી, તે અત્યંત નિંદનીય છે.
13.234.13
तादृशेन कृतं धर्मं निष्फलं विद्धि भामिनि ।
तस्मान्न्यायागतेनैव दातव्यं शुभमिच्छता ॥ १३.२३४.१३ ॥
એવા માણસે કરેલો ધર્મ નિષ્ફળ જાણ, હે ભામિની. તેથી કલ્યાણ ઇચ્છનારે ન્યાયથી મળેલું ધન જ દાન કરવું.
13.234.14
यद्यदात्मप्रियं नित्यं तत्तद्देयमिति स्थितिः ।
उपक्रममिमं विद्धि दातॄणां परमं हितम् ॥ १३.२३४.१४ ॥
જે જે પોતાને સદા પ્રિય હોય, તે જ દાન આપવું એવો નિયમ છે. આ આરંભને દાતાઓનું પરમ હિત જાણ.
13.234.15
पात्रभूतं तु दूरस्थमभिगम्य प्रसाद्य च ।
दाता दानं तथा दद्याद्यथा तुष्येत तेन सः। ॥ १३.२३४.१५ ॥
પાત્ર દૂર ઊભું હોય તો તેની પાસે જઈ, તેને પ્રસન્ન કરીને, દાતાએ એવી રીતે દાન આપવું કે તે સંતુષ્ટ થાય.
13.234.16
पूर्वं च पात्रतां ज्ञात्वा समाहूय निवेद्य च ।
शौचाचमनसंयुक्तं दातव्यं श्रद्धया प्रिये ॥ १३.२३४.१६ ॥
પહેલાં પાત્રતા જાણીને, તેને બોલાવીને અને જણાવીને, શૌચ અને આચમનથી યુક્ત થઈને, હે પ્રિયે, શ્રદ્ધાથી દાન આપવું.
13.234.17
याचितॄणां तु परममाभिमुख्यं पुरस्कृतम् ।
संमानपूर्वं सङ्ग्राह्यं दातव्यं देशकालयो ॥ १३.२३४.१७ ॥
યાચકો તરફ અત્યંત ધ્યાન અને આદર રાખવો. સન્માનપૂર્વક સ્વીકારીને, દેશ-કાળ જોઈને દાન આપવું.
13.234.18
अपात्रेभ्योपि चान्येभ्यो दातव्यं भूतिमिच्छता ।
पात्राणि सम्परीक्ष्यैव दात्रा वै नाममात्रया। ॥ १३.२३४.१८ ॥
સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે અપાત્રોને તથા બીજાઓને પણ દાન આપવું; પરંતુ દાતાએ પાત્રોની સારી રીતે તપાસ કરીને જ, માત્ર નામ ખાતર નહીં, દાન આપવું.
13.234.19
अतिशक्तया परं दानं यथाशक्ति तु मध्यमम् ।
तृतीयं चापरं दानं नानुरूपमिवात्मनः ॥ १३.२३४.१९ ॥
પોતાની શક્તિથી વધુ આપેલું દાન ઉત્તમ છે; શક્તિ પ્રમાણે આપેલું દાન મધ્યમ છે; પોતાને અનુરૂપ ન હોય એવું ત્રીજું દાન બીજું છે.
13.234.20
यथा सम्भाषितं पूर्वं दातव्यं तत्तथैव च ।
पुण्यिक्षेत्रेषु यद्दत्तं पुण्यकालेषु वा यथा। ॥ १३.२३४.२० ॥
પહેલાં જેવું વચન આપ્યું હોય તેવું જ દાન આપવું; પુણ્યક્ષેત્રોમાં કે પુણ્યકાળમાં આપેલું દાન પણ તેવું જ છે.
13.234.21
यश्च पुण्यतमो देशस्तथा कालश्च शंस मे ॥ १३.२३४.२१ ॥
જે દેશ અને જે કાળ સૌથી પુણ્યમય છે, તે મને કહો.
13.234.22
कुरुक्षेत्रं महानन्यो यश्च देवर्षिसेवितः ।
गिरिर्वरश्च तीर्थानि देशभागेषु पूजितः।
ग्रहीतुमीप्सितो यत्र तत्र दत्तं महाफमल् ॥ १३.२३४.२२ ॥
કુરુક્ષેત્ર મહાન અને અનન્ય છે, દેવર્ષિઓએ સેવેલું છે; શ્રેષ્ઠ પર્વત અને તીર્થો દેશના ભાગોમાં પૂજિત છે — જ્યાં લેવા ઇચ્છનાર હોય ત્યાં આપેલું દાન મહાફળ આપે છે.
13.234.23
शरद्वसन्तकालश्च पुण्यमासस्तथैव च ।
शुक्लपक्षश्च पक्षाणां पौर्णमासी च पर्वसु ॥ १३.२३४.२३ ॥
શરદ અને વસંત ઋતુ, પુણ્યમાસ પણ તેવો જ; શુક્લપક્ષ, પક્ષોમાં પૂર્ણિમા, અને પર્વના દિવસો.
13.234.24
पितृदैवतनक्षत्रनिर्मलो दिवसस्तथा ।
तच्छोभनतरं विद्धि चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ॥ १३.२३४.२४ ॥
પિતૃ-દૈવત નક્ષત્રથી નિર્મળ દિવસ પણ તેવો જ છે; તેને વધુ શુભ જાણો — ચંદ્ર અને સૂર્યગ્રહણમાં પણ તેવું જ.
13.234.25
प्रतिग्रहीतुर्यः कालो मनसा कीर्तितः शुभे ।
एवमादिष्टकालेषु दत्तं दानं महद्भवेत् ॥ १३.२३४.२५ ॥
હે શુભે, પ્રતિગ્રહીતાનો જે કાળ મનથી કહેવાયો છે, એ રીતે નિર્ધારિત કાળોમાં આપેલું દાન મહાન થાય છે.
13.234.26
दाता देयं च पात्रं च उपक्रमयुता क्रिया ।
देशकालं तथा तेषां सम्पच्छुद्धिः प्रकीर्तिता ॥ १३.२३४.२६ ॥
દાતા, દેય વસ્તુ, પાત્ર, આરંભયુક્ત ક્રિયા, દેશ-કાળ અને તેમની સંપત્તિની શુદ્ધિ કહેવાઈ છે.
13.234.27
यथैव युगपत्सम्पत्तत्र दानं महद्भवेत् ॥ १३.२३४.२७ ॥
જેમ એકસાથે સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય, ત્યાં દાન મહાન થાય છે.
13.234.28
अत्यल्पमपि यद्दानमेभिः षड्भिर्गुणैर्युतम् ।
भूत्वाऽनन्तं नयेत्स्वर्गं दातारं दोषवर्जितम् ॥ १३.२३४.२८ ॥
અત્યંત થોડું હોય તો પણ આ છ ગુણોથી યુક્ત દાન અનંત થઈને દોષરહિત દાતાને સ્વર્ગે લઈ જાય છે.
13.234.29
सुमहद्वाऽपि यद्दानं गुणैरेभिर्विनाकृतम् ।
अत्यल्पफलनिर्योगमफलं वा फलोद्धतम् ॥ १३.२३४.२९ ॥
અત્યંત મહાન દાન પણ આ ગુણો વિના કરાય તો અત્યલ્પ ફળ આપે છે, અથવા નિષ્ફળ થાય છે, અથવા ફળના અભિમાનથી ભરેલું રહે છે.
13.234.30
एवंगुणयुतं दानं दत्तं च फलतां व्रजेत् ।
तदस्ति चेन्महद्देयं तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३४.३० ॥
આવા ગુણોથી યુક્ત દાન આપવામાં આવે તો તે ફળદાયી થાય છે. જો કોઈ મહાન દાન આપવા યોગ્ય હોય, તો તે મને કહેવું યોગ્ય છે.
13.234.31
तदप्यस्ति महाभागे नराणां भावदोषतः ॥ १३.२३४.३१ ॥
હે મહાભાગે, મનુષ્યોના ભાવદોષને કારણે તે પણ થાય છે.
13.234.32
कृत्वा धर्मं तु विधिवत्पश्चात्तापं करोति चेत् ।
श्लाघया वा यदि ब्रूयाद्वृथा संसदिं यत्कृतम् ॥ १३.२३४.३२ ॥
વિધિપૂર્વક ધર્મ કરીને પછી પસ્તાવો કરે, અથવા પ્રશંસા માટે સભામાં વ્યર્થ જે કર્યું તે કહે,
13.234.33
प्रकल्पयेच्च मनसा तत्फलं प्रेत्यभावतः ।
कर्म धर्मकृतं यच्च सततं फलकाङ्क्षया। ॥ १३.२३४.३३ ॥
પરલોકમાં તેના ફળની મનમાં કલ્પના કરે, અને ફળની ઇચ્છાથી સતત કરેલું ધર્મકાર્ય,
13.234.34
एते दोषा विवर्ज्याश्च दातृभिः पुण्यकाङ्क्षिभिः ।
सनातनमिदं वृत्तं सद्भिराचरितं तथा ॥ १३.२३४.३४ ॥
પુણ્યની ઇચ્છા રાખનારા દાતાઓએ આ દોષો ત્યજવા જોઈએ; આ સનાતન આચરણ છે, સજ્જનોએ આચરેલું.
13.234.35
अनुग्रहात्परेषां तु गृहस्थानामृणं हि तत् ।
इत्येवं मन आविश्य दातव्यं सततं बुधैः ॥ १३.२३४.३५ ॥
બીજાઓની કૃપાથી ગૃહસ્થો પર તે ઋણ જ છે; આ રીતે મનમાં વસાવીને બુદ્ધિમાનોએ સતત દાન આપવું.
13.234.36
एवमेव कृतं नित्यं सुकृतं तद्भवेन्महत् ।
सर्वसाधारणं द्रव्यमेवं दत्त्वा महत्फलम् ॥ १३.२३४.३६ ॥
આ રીતે નિત્ય કરેલું તે સુકૃત મહાન થાય છે; સૌને સામાન્ય દ્રવ્ય આ રીતે દાન કરવાથી મહાન ફળ મળે છે.