महाभारत · अध्याय 13.234
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.234.1
एतदर्थमवाप्नोति नरः प्रेत्य शुभेक्षणे ॥ १३.२३४.१ ॥
हे शुभनेत्रे! यासाठीच मनुष्य मृत्यूनंतर (फल) प्राप्त करतो.
13.234.2
लोकसिद्धं तु यद्द्रव्यं सर्वसाधारणं भवेत् ।
तददत्सर्विसामान्यं कथं धर्मं लभेन्नरः।
एवं साधारणे द्रव्ये तस्य स्वत्वं कथं भवेत् ॥ १३.२३४.२ ॥
जगात प्रसिद्ध असलेले, सर्वांना सामान्य असलेले जे द्रव्य, ते दिले नाही तर ते सर्वांचेच राहते; तर मनुष्य धर्म कसा मिळवील? अशा सामान्य द्रव्यात त्याचा स्वत्व कसा असेल?
13.234.3
लोके भूतमयं द्रव्यं सर्वसाधारणं तथा ।
तथैव तद्ददन्मर्त्यो लभेत्पुण्यं स तच्छृणु ॥ १३.२३४.३ ॥
जगात भूतमय द्रव्यही सर्वांना सामान्य आहे; त्याचप्रमाणे ते दान करून मनुष्य पुण्य मिळवतो. ते ऐक.
13.234.4
दाता प्रतिग्रहीता च देयं सोपक्रमं तथा ।
देशकालौ च यत्त्वेतद्दानं षङ्गुणमुच्यते।
तेषां सम्पद्विशेषांश्च कीर्त्यमानान्निबोध मे ॥ १३.२३४.४ ॥
दाता, प्रतिग्रहीता, देय वस्तू, आरंभासह उपक्रम, देश आणि काळ — ही सहा अंगे असलेले दान असे म्हटले जाते. त्यांची विशेष संपत्ती मी सांगतो, ती माझ्याकडून समजून घे.
13.234.5
आदिप्रभृति यः शुद्धो मनोवाक्कायकर्मभिः। ॥ १३.२३४.५ ॥
आरंभापासून जो मन, वाणी आणि शरीर यांच्या कर्मांनी शुद्ध असतो —
13.234.6
शुद्रो दान्तो जितक्रोधस्तथा दीनकुलोद्भवः ।
श्रुतचारित्रसम्पन्नस्तथा बहुकलत्रवान् ॥ १३.२३४.६ ॥
शूद्र, संयमी, क्रोध जिंकलेला, दीन कुलात जन्मलेला, शास्त्रज्ञान व आचाराने संपन्न आणि पुष्कळ पत्नी असलेला —
13.234.7
पञ्चयज्ञपरो नित्यं निर्विकारशरीरवान् ।
एतान्पात्रगुणान्विद्धि तादृक्पात्रं प्रशस्यते ॥ १३.२३४.७ ॥
जो सदैव पंचयज्ञांत तत्पर असतो आणि ज्याचे शरीर विकाररहित आहे — हेच पात्राचे गुण जाण; असे पात्रच प्रशंसनीय मानले जाते.
13.234.8
पितृदेवाग्निकार्येषु तस्य दत्तं महाफलम् ।
यद्यदर्हति यो लोके पात्रं तस्य भवेच्च सः। ॥ १३.२३४.८ ॥
पितर, देव आणि अग्नी यांच्या कार्यांत त्याला दिलेले दान महान फळ देते; जगात जो जे मिळवण्यास योग्य असतो, तोच त्याचे पात्र होतो.
13.234.9
अन्नस्य क्षुधितं पात्रं तृषितस्तु जलस्य वै ।
एवं पात्रेषु नानात्वमिष्यते पुरुषं प्रति ॥ १३.२३४.९ ॥
अन्नाचे पात्र भुकेला, आणि पाण्याचे पात्र तहानलेला असतो; अशा प्रकारे प्रत्येक पुरुषानुसार पात्रांमध्ये विविधता मानली जाते.
13.234.10
जारश्चोरश्च षण्डश्च हिंस्रः समयभेदकः ।
लोकविघ्नकराश्चान्ये वर्जितव्याः सर्वशः प्रिये ॥ १३.२३४.१० ॥
जार, चोर, षंढ, हिंस्र, करार मोडणारा, आणि जगात विघ्न आणणारे इतर — प्रिये, या सर्वांना सर्वथा वर्ज्य करावे.
13.234.11
परोपघाताद्यद्द्रव्यं चौर्याद्वा लभ्यते नृभिः ।
निर्दयाल्लभ्यते यच्च धूर्तभावेन वै तथा ॥ १३.२३४.११ ॥
इतरांचे नुकसान करून, किंवा चोरीने माणसे जे धन मिळवतात, आणि निर्दयतेने व धूर्त वृत्तीने जे मिळते, तसेच.
13.234.12
अधर्मादर्थमोहाद्वा बहूनामुपरोधनात् ।
यल्लभ्यते धनं देवि तदत्यन्तविगर्हितम् ॥ १३.२३४.१२ ॥
अधर्माने, धनाच्या मोहाने, किंवा अनेकांना पीडा देऊन जे धन मिळते — हे देवी, ते अत्यंत निंद्य आहे.
13.234.13
तादृशेन कृतं धर्मं निष्फलं विद्धि भामिनि ।
तस्मान्न्यायागतेनैव दातव्यं शुभमिच्छता ॥ १३.२३४.१३ ॥
अशा (अयोग्य मार्गाने मिळवणाऱ्या) माणसाने केलेला धर्म निष्फळ समज, हे भामिनी. म्हणून कल्याण इच्छिणाऱ्याने न्यायाने मिळालेलेच दान द्यावे.
13.234.14
यद्यदात्मप्रियं नित्यं तत्तद्देयमिति स्थितिः ।
उपक्रममिमं विद्धि दातॄणां परमं हितम् ॥ १३.२३४.१४ ॥
जे जे स्वतःला नेहमी प्रिय असेल, तेच दान द्यावे, असा नियम आहे. या आरंभाला दात्यांचे परम हित समज.
13.234.15
पात्रभूतं तु दूरस्थमभिगम्य प्रसाद्य च ।
दाता दानं तथा दद्याद्यथा तुष्येत तेन सः। ॥ १३.२३४.१५ ॥
पात्र दूर उभा असेल तर त्याच्याजवळ जाऊन, त्याला प्रसन्न करून, दात्याने असे दान द्यावे की तो संतुष्ट व्हावा.
13.234.16
पूर्वं च पात्रतां ज्ञात्वा समाहूय निवेद्य च ।
शौचाचमनसंयुक्तं दातव्यं श्रद्धया प्रिये ॥ १३.२३४.१६ ॥
आधी पात्रता जाणून, त्याला बोलावून व कळवून, शौच व आचमन यांनी युक्त होऊन, हे प्रिये, श्रद्धेने दान द्यावे.
13.234.17
याचितॄणां तु परममाभिमुख्यं पुरस्कृतम् ।
संमानपूर्वं सङ्ग्राह्यं दातव्यं देशकालयो ॥ १३.२३४.१७ ॥
याचकांकडे अत्यंत लक्ष व आदर ठेवावा. सन्मानपूर्वक स्वागत करून, देश व काळ पाहून दान द्यावे.
13.234.18
अपात्रेभ्योपि चान्येभ्यो दातव्यं भूतिमिच्छता ।
पात्राणि सम्परीक्ष्यैव दात्रा वै नाममात्रया। ॥ १३.२३४.१८ ॥
समृद्धी इच्छिणाऱ्याने अपात्र व इतरांनाही दान द्यावे; परंतु दात्याने पात्रांची नीट तपासणी करूनच, केवळ नावापुरते नव्हे, दान द्यावे.
13.234.19
अतिशक्तया परं दानं यथाशक्ति तु मध्यमम् ।
तृतीयं चापरं दानं नानुरूपमिवात्मनः ॥ १३.२३४.१९ ॥
आपल्या शक्तीपलीकडचे दान उत्तम; शक्तीनुसार दिलेले दान मध्यम; आपल्याला अनुरूप नसलेले तिसरे दान वेगळे.
13.234.20
यथा सम्भाषितं पूर्वं दातव्यं तत्तथैव च ।
पुण्यिक्षेत्रेषु यद्दत्तं पुण्यकालेषु वा यथा। ॥ १३.२३४.२० ॥
आधी जसे वचन दिले असेल तसेच दान द्यावे; पुण्यक्षेत्री किंवा पुण्यकाळी दिलेले दानही तसेच.
13.234.21
यश्च पुण्यतमो देशस्तथा कालश्च शंस मे ॥ १३.२३४.२१ ॥
आणि जो सर्वात पुण्यमय देश व काल आहे, तो मला सांगा.
13.234.22
कुरुक्षेत्रं महानन्यो यश्च देवर्षिसेवितः ।
गिरिर्वरश्च तीर्थानि देशभागेषु पूजितः।
ग्रहीतुमीप्सितो यत्र तत्र दत्तं महाफमल् ॥ १३.२३४.२२ ॥
कुरुक्षेत्र महान आणि अनन्य आहे, देवर्षींनी सेवलेले आहे; श्रेष्ठ पर्वत आणि तीर्थे देशभागांत पूजित आहेत — ग्रहण करू इच्छिणारा जिथे असेल तिथे दिलेले दान महाफल देते.
13.234.23
शरद्वसन्तकालश्च पुण्यमासस्तथैव च ।
शुक्लपक्षश्च पक्षाणां पौर्णमासी च पर्वसु ॥ १३.२३४.२३ ॥
शरद आणि वसंत ऋतू, पुण्यमासही तसाच; शुक्लपक्ष, पक्षांमधील पौर्णिमा, आणि पर्वाचे दिवस.
13.234.24
पितृदैवतनक्षत्रनिर्मलो दिवसस्तथा ।
तच्छोभनतरं विद्धि चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ॥ १३.२३४.२४ ॥
पितृ-दैवत नक्षत्राने निर्मल दिवसही तसाच; त्याला अधिक शुभ समज — चंद्र व सूर्यग्रहणातही तसेच.
13.234.25
प्रतिग्रहीतुर्यः कालो मनसा कीर्तितः शुभे ।
एवमादिष्टकालेषु दत्तं दानं महद्भवेत् ॥ १३.२३४.२५ ॥
हे शुभे, प्रतिग्रहीत्याचा जो काळ मनाने सांगितला आहे, अशा प्रकारे निश्चित केलेल्या काळी दिलेले दान महान होते.
13.234.26
दाता देयं च पात्रं च उपक्रमयुता क्रिया ।
देशकालं तथा तेषां सम्पच्छुद्धिः प्रकीर्तिता ॥ १३.२३४.२६ ॥
दाता, देय वस्तू, पात्र, आरंभासह केलेली क्रिया, देश-काल आणि यांची संपत्तीची शुद्धी असे सांगितले आहे.
13.234.27
यथैव युगपत्सम्पत्तत्र दानं महद्भवेत् ॥ १३.२३४.२७ ॥
जसे एकाच वेळी संपत्ती जुळून येते, तेथे दान महान होते.
13.234.28
अत्यल्पमपि यद्दानमेभिः षड्भिर्गुणैर्युतम् ।
भूत्वाऽनन्तं नयेत्स्वर्गं दातारं दोषवर्जितम् ॥ १३.२३४.२८ ॥
अत्यल्प असले तरी ही सहा गुणांनी युक्त दान अनंत होऊन दोषरहित दात्याला स्वर्गाला नेते.
13.234.29
सुमहद्वाऽपि यद्दानं गुणैरेभिर्विनाकृतम् ।
अत्यल्पफलनिर्योगमफलं वा फलोद्धतम् ॥ १३.२३४.२९ ॥
अत्यंत मोठे दानही या गुणांशिवाय केले तर ते अत्यल्प फळ देते, किंवा निष्फळ होते, किंवा फळाच्या अहंकाराने भरलेले असते.
13.234.30
एवंगुणयुतं दानं दत्तं च फलतां व्रजेत् ।
तदस्ति चेन्महद्देयं तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३४.३० ॥
अशा गुणांनी युक्त दिलेले दान फलदायी होते. जर काही महान दान देण्यायोग्य असेल, तर ते मला सांगणे योग्य आहे.
13.234.31
तदप्यस्ति महाभागे नराणां भावदोषतः ॥ १३.२३४.३१ ॥
हे महाभागे, माणसांच्या भावदोषामुळे ते देखील घडते.
13.234.32
कृत्वा धर्मं तु विधिवत्पश्चात्तापं करोति चेत् ।
श्लाघया वा यदि ब्रूयाद्वृथा संसदिं यत्कृतम् ॥ १३.२३४.३२ ॥
विधीप्रमाणे धर्म करून नंतर पश्चात्ताप केला, किंवा प्रशंसेसाठी सभेत व्यर्थ जे केले ते सांगितले,
13.234.33
प्रकल्पयेच्च मनसा तत्फलं प्रेत्यभावतः ।
कर्म धर्मकृतं यच्च सततं फलकाङ्क्षया। ॥ १३.२३४.३३ ॥
परलोकात त्याचे फल मनात कल्पिले, आणि फलेच्छेने सतत केलेले धर्मकर्म,
13.234.34
एते दोषा विवर्ज्याश्च दातृभिः पुण्यकाङ्क्षिभिः ।
सनातनमिदं वृत्तं सद्भिराचरितं तथा ॥ १३.२३४.३४ ॥
पुण्याची इच्छा करणाऱ्या दात्यांनी हे दोष टाळावेत; हा सनातन आचार आहे, सज्जनांनी आचरलेला.
13.234.35
अनुग्रहात्परेषां तु गृहस्थानामृणं हि तत् ।
इत्येवं मन आविश्य दातव्यं सततं बुधैः ॥ १३.२३४.३५ ॥
इतरांच्या अनुग्रहामुळे गृहस्थांवर ते ऋणच आहे; असा विचार मनात ठेवून ज्ञानी लोकांनी सतत दान करावे.
13.234.36
एवमेव कृतं नित्यं सुकृतं तद्भवेन्महत् ।
सर्वसाधारणं द्रव्यमेवं दत्त्वा महत्फलम् ॥ १३.२३४.३६ ॥
अशा प्रकारे नित्य केलेले ते सुकृत महान होते; सर्वांसाठी समान द्रव्य असे दान केल्याने महान फल मिळते.