મહાભારત · અધ્યાય 13.239
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.239.1
एवं कृतस्य धर्मस्य श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ।
प्रमाणं फलमानानां तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३९.१ ॥
ઉમા બોલી: હે પ્રભો, આ રીતે કરાયેલા ધર્મનું ફળ અને તેનું પ્રમાણ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; તે મને કહેવા આપ યોગ્ય છો.
13.239.2
प्रमाणकल्पनां देवि दानस्य शृणु भामिनि ॥ १३.२३९.२ ॥
મહેશ્વર બોલ્યા: હે દેવી, હે ભામિની, દાનના પ્રમાણની ગણતરી સાંભળ.
13.239.3
यत्सारस्तु नरो लोके तद्दानं चोत्तमं स्मृतम् ।
सर्वदानविधिं प्राहुस्तदेव भुवि शोभने ॥ १३.२३९.३ ॥
જગતમાં મનુષ્યનો જે સાર છે, તે જ ઉત્તમ દાન મનાયું છે; હે શોભને, પૃથ્વી પર સર્વ દાનોની વિધિ તે જ કહેવાય છે.
13.239.4
प्रस्थं सारं दरिद्रस्य शतं कोटिधनस्य च ।
प्रस्थसारस्तु तत्प्रस्थं ददन्महदषाप्नुयात् ॥ १३.२३९.४ ॥
ગરીબનો સાર એક પ્રસ્થ છે; કરોડ ધનવાનનો સાર સો (પ્રસ્થ) છે; પણ જે પ્રસ્થ-સાર આપે છે, તે તે પ્રસ્થ આપીને મહાન ફળ મેળવે છે.
13.239.5
कोटिसारस्तु तां कोटिं ददान्महदवाप्नुयात् ।
उभयं तन्महत्तच्च फलेनैव समं स्मृतम् ॥ १३.२३९.५ ॥
પણ કોટી-સાર આપનાર તે કોટી આપીને મહાન ફળ મેળવે છે; તે બંને—તે મહાન અને આ—ફળમાં સમાન મનાયાં છે.
13.239.6
धर्मार्थकामभोगेषु शक्त्यभावस्तु मध्यमम् ।
स्वद्रव्यादतिहीनं तु तद्दानमधमं स्मृतम् ॥ १३.२३९.६ ॥
ધર્મ, અર્થ, કામ અને ભોગમાં શક્તિનો અભાવ હોય તે મધ્યમ છે; પણ પોતાના દ્રવ્યમાંથી અત્યંત ઓછું આપેલું દાન અધમ મનાયું છે.
13.239.7
शृणु दत्तस्य वै देवि पञ्चधा फलकल्पनाम् ।
आनन्त्यं च महच्चैव समं हीनं हि पातकम् ॥ १३.२३९.७ ॥
હે દેવી, દાનના ફળની પાંચ પ્રકારની કલ્પના સાંભળ. અનંતતા, મહત્તા, સમતા, હીનતા અને પાપ.
13.239.8
तेषां विशेषं वक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता ।
दुस्त्यजस्य च वै दानं पात्र आनन्त्यमुच्यते ॥ १३.२३९.८ ॥
તેમનો વિશેષ ભેદ કહું છું; હે દેવી, એકાગ્ર થઈને સાંભળ. છોડવી કઠિન વસ્તુનું દાન અને સુપાત્રને દાન અનંત ફળ આપનારું કહેવાય છે.
13.239.9
दानं षङ्गुणयुक्तं तु महदित्यभिधीयते ।
यथाश्रद्धं तु वै दानं यथार्हं सममुच्यते ॥ १३.२३९.९ ॥
છ ગુણોથી યુક્ત દાનને મહાન કહેવાય છે. શ્રદ્ધા પ્રમાણે અને યોગ્યતા પ્રમાણે આપેલું દાન સમ કહેવાય છે.
13.239.10
गुणतस्तु तथा हीनं दानं हीनमिति स्मृतम् ।
दानं पातकमित्याहुः षड्गुणानां विपर्यये ॥ १३.२३९.१० ॥
ગુણની દૃષ્ટિએ હીન દાનને હીન માનવામાં આવે છે. છ ગુણોથી વિપરીત હોય ત્યારે દાનને પાપ કહે છે.
13.239.11
देवलोके महत्कालमान्त्यस्य फलं विदुः ।
महतस्तु तथा कालं स्वर्गलोके तु पूज्यते ॥ १३.२३९.११ ॥
દેવલોકમાં અનંત દાનનું ફળ લાંબો સમય રહે છે એમ તેઓ જાણે છે. મહાન દાન પણ સ્વર્ગલોકમાં લાંબો સમય પૂજાય છે.
13.239.12
समस्य तु तदा दानं मानुष्यं भोगमावहेत् ।
दानं निष्फलमित्याहुर्विहीनं क्रियया शुभे ॥ १३.२३९.१२ ॥
સમ દાન ત્યારે માનવજન્મ અને ભોગ આપે છે. હે શુભે, ક્રિયા વિનાનું દાન નિષ્ફળ કહેવાય છે.
13.239.13
अथवा म्लेच्छदेशेषु तत्र तत्फलतां व्रजेत् ।
नरकं प्रेत्य तिर्यक्षु गच्छेदशुभदानतः ॥ १३.२३९.१३ ॥
અથવા મ્લેચ્છ દેશોમાં ત્યાં તેનું ફળ મળે છે. અશુભ દાનથી મૃત્યુ પછી નરકમાં કે તિર્યક યોનિઓમાં જાય છે.
13.239.14
अशुभस्यापि दानस्य शुभं स्याच्च फलं कथम् ॥ १३.२३९.१४ ॥
અશુભ દાનનું પણ શુભ ફળ કેવી રીતે હોઈ શકે?
13.239.15
मनसा तत्वतः शुद्धमानृशंस्यपुरःसरम् ।
प्रीत्या तु सर्वदानानि दत्त्वा फलमवाप्नुयात् ॥ १३.२३९.१५ ॥
મનથી ખરેખર શુદ્ધ થઈ, કરુણાને આગળ રાખીને, પ્રેમથી સર્વ દાન આપીને ફળ મેળવવું.
13.239.16
रहस्यं सर्वदानानामेतद्विद्धि शुभेक्षणे ।
अन्यानि धर्मकार्याणि शृणु सद्भिः कृतानि च ॥ १३.२३९.१६ ॥
હે શુભનેત્રા, આ જ સર્વ દાનનું રહસ્ય જાણ. સજ્જનોએ કરેલા બીજા ધર્મકાર્યો પણ સાંભળ.
13.239.17
आरामदेवगोष्ठानि संक्रमाः कूप एव च ।
गोवाटश्च तटाकश्च सभा शाला च सर्वशः ॥ १३.२३९.१७ ॥
બગીચા, દેવસ્થાનો અને ગૌશાળાઓ, પુલ, કૂવો, ગોવાડો, તળાવ, સભા અને શાળા — આ સર્વથા ધર્મકાર્યો છે.
13.239.18
पाषण्डावसथश्चैव पानीयं गोतृणानि च ।
व्याधितानां च भैषज्यमनाथानां च पोषणम् ॥ १३.२३९.१८ ॥
પાખંડીઓનું આશ્રયસ્થાન, પીવાનું પાણી, ગાયોને ઘાસ, રોગીઓને ઔષધ અને અનાથોનું પોષણ.
13.239.19
अनाथशवसंस्कारस्तीर्थमार्गविशोधनम् ।
व्यसनाभ्यवपत्तिश्च सर्वेषां च स्वशक्तितः ॥ १३.२३९.१९ ॥
અનાથ શબનો સંસ્કાર, તીર્થમાર્ગની શુદ્ધિ, અને સૌની આપત્તિમાં સહાય — પોતાની શક્તિ અનુસાર.
13.239.20
एतत्सर्वं समासेन धर्मकार्यमिति स्मृतम् ।
तत्कर्तव्यं मनुष्येण स्वशक्त्या श्रद्धया शुभे ॥ १३.२३९.२० ॥
સંક્ષેપમાં આ બધાં ધર્મકાર્યો સ્મરાયાં છે. મનુષ્યે પોતાની શક્તિ અને શ્રદ્ધાથી તે કરવાં જોઈએ, હે શુભે.
13.239.21
प्रेत्यभावे लभेत्पुण्यं नास्ति तत्र विचारणा ।
रूपं सौभाग्यमारोग्यं बलं सौख्यं लभेन्नरः।
स्वर्गो वा मानुषे वाऽपि तैस्तैराप्यायते हि सः ॥ १३.२३९.२१ ॥
મૃત્યુ પછી પુણ્ય મળે છે, એમાં શંકા નથી. મનુષ્ય રૂપ, સૌભાગ્ય, આરોગ્ય, બળ, સુખ પામે છે; અથવા સ્વર્ગમાં, મનુષ્યલોકમાં પણ તેનાથી જ તે પોષાય છે.
13.239.22
भगवन्लोकपालेश धर्मस्तु कतिभेदकः ।
दृश्यते परितः सद्भिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३९.२२ ॥
હે ભગવાન, લોકપાલોના સ્વામી! સજ્જનોમાં ચોતરફ દેખાતો ધર્મ કેટલા પ્રકારનો છે? તે મને કહેવું આપને યોગ્ય છે.
13.239.23
शृणु देवि समुद्देशान्नानात्वं धर्मसङ्कटे ।
धर्मा बहुविधा लोके श्रुतिभेदमुखोद्भवाः ॥ १३.२३९.२३ ॥
સાંભળ, હે દેવી, સંક્ષેપમાં ધર્મસંકટની વિવિધતા. જગતમાં ધર્મો અનેક પ્રકારના છે; તે શ્રુતિના ભિન્ન ભેદોના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.
13.239.24
स्मृतिधर्मश्च बहुधा सद्भिराचार इष्यते ॥ १३.२३९.२४ ॥
સ્મૃતિ-ધર્મ પણ અનેક પ્રકારનો છે; સજ્જનો દ્વારા આચારને અનેક રીતે માન્ય કરવામાં આવે છે.
13.239.25
देशधर्माश्च दृश्यन्ते कुलधर्मास्तथैव च ।
जातिधर्माश्च वै धर्मा गणधर्माश्च शोभने ॥ १३.२३९.२५ ॥
દેશધર્મો દેખાય છે, એ જ રીતે કુળધર્મો પણ; જાતિધર્મો અને ગણધર્મો પણ, હે શોભને.
13.239.26
शरीरकालवैषम्यादापद्धर्मश्च दृश्यते ।
एतद्धर्मस्य नानात्वं क्रियते लोकवासिभिः ॥ १३.२३९.२६ ॥
શરીર અને કાળની વિષમતાને કારણે આપદ્ધર્મ પણ દેખાય છે. આ ધર્મની વિવિધતા લોકવાસીઓ કરે છે.
13.239.27
कारणात्तत्रतत्रैव फलं धर्मस्य चेष्यते ।
तत्कारणसमायोगे लभेत्कुर्वन्फलं नरः ॥ १३.२३९.२७ ॥
કારણને કારણે ઠેર ઠેર ધર્મનું ફળ ઇચ્છાય છે. તે કારણ સંયોગ પામતાં કર્મ કરનાર મનુષ્ય ફળ મેળવે છે.
13.239.28
अन्यथा न लभेत्पुण्यमतदर्हः समाविशेत् ।
एवं धर्मस्य नानात्वं फलं कुर्वल्लँभेन्नरः ॥ १३.२३९.२८ ॥
નહીંતર મનુષ્ય પુણ્ય મેળવતો નથી; જે તેને યોગ્ય નથી તેણે તેમાં પ્રવેશ ન કરવો. આ રીતે ધર્મની વિવિધતા ફળ આપતાં મનુષ્ય મેળવે છે.
13.239.29
श्रौतस्मार्तस्तु धर्माणां प्राकृतो धर्म उच्यते ।
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२३९.२९ ॥
શ્રૌત અને સ્માર્ત ધર્મોમાં જેને પ્રાકૃત ધર્મ કહેવાય છે તે આ છે. હે દેવી, આ તને કહેવાયું; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?