महाभारत · अध्याय 13.239
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.239.1
एवं कृतस्य धर्मस्य श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ।
प्रमाणं फलमानानां तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३९.१ ॥
उमा म्हणाली: हे प्रभो, असे केलेल्या धर्माचे फल आणि त्याचे प्रमाण मला ऐकायचे आहे; ते मला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.239.2
प्रमाणकल्पनां देवि दानस्य शृणु भामिनि ॥ १३.२३९.२ ॥
महेश्वर म्हणाला: हे देवी, हे भामिनी, दानाच्या प्रमाणाची कल्पना ऐक.
13.239.3
यत्सारस्तु नरो लोके तद्दानं चोत्तमं स्मृतम् ।
सर्वदानविधिं प्राहुस्तदेव भुवि शोभने ॥ १३.२३९.३ ॥
जगात माणसाचे जे सार असते, तेच दान उत्तम मानले गेले आहे; हे शोभने, पृथ्वीवरील सर्व दानांची विधी तेच असे सांगितले आहे.
13.239.4
प्रस्थं सारं दरिद्रस्य शतं कोटिधनस्य च ।
प्रस्थसारस्तु तत्प्रस्थं ददन्महदषाप्नुयात् ॥ १३.२३९.४ ॥
दरिद्री माणसाचे सार एक प्रस्थ आहे; कोटी धनिकाचे सार शंभर (प्रस्थ); पण जो प्रस्थ-सार देतो, तो ते प्रस्थ देऊन मोठे फळ मिळवतो.
13.239.5
कोटिसारस्तु तां कोटिं ददान्महदवाप्नुयात् ।
उभयं तन्महत्तच्च फलेनैव समं स्मृतम् ॥ १३.२३९.५ ॥
पण कोटी-सार देणारा ती कोटी देऊन मोठे फळ मिळवतो; ते दोन्ही—ते मोठे आणि हे—फळात समान मानले गेले आहेत.
13.239.6
धर्मार्थकामभोगेषु शक्त्यभावस्तु मध्यमम् ।
स्वद्रव्यादतिहीनं तु तद्दानमधमं स्मृतम् ॥ १३.२३९.६ ॥
धर्म, अर्थ, काम आणि भोग यांत शक्तीचा अभाव असेल तर ते मध्यम; परंतु स्वतःच्या द्रव्यातून अत्यंत कमी दिलेले दान अधम मानले गेले आहे.
13.239.7
शृणु दत्तस्य वै देवि पञ्चधा फलकल्पनाम् ।
आनन्त्यं च महच्चैव समं हीनं हि पातकम् ॥ १३.२३९.७ ॥
हे देवी, दानाच्या फलाची पाच प्रकारे कल्पना ऐक. अनंतता, महत्त्व, समता, हीनता आणि पाप.
13.239.8
तेषां विशेषं वक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता ।
दुस्त्यजस्य च वै दानं पात्र आनन्त्यमुच्यते ॥ १३.२३९.८ ॥
त्यांचे वैशिष्ट्य सांगतो; हे देवी, एकाग्र चित्ताने ऐक. सोडण्यास कठीण वस्तूचे दान आणि सुपात्री दान अनंत फल देणारे म्हटले जाते.
13.239.9
दानं षङ्गुणयुक्तं तु महदित्यभिधीयते ।
यथाश्रद्धं तु वै दानं यथार्हं सममुच्यते ॥ १३.२३९.९ ॥
सहा गुणांनी युक्त दान महत्त्वाचे म्हटले जाते. श्रद्धेनुसार दिलेले आणि योग्यतेनुसार दिलेले दान सम म्हटले जाते.
13.239.10
गुणतस्तु तथा हीनं दानं हीनमिति स्मृतम् ।
दानं पातकमित्याहुः षड्गुणानां विपर्यये ॥ १३.२३९.१० ॥
गुणांच्या दृष्टीने हीन दान हीन मानले जाते. सहा गुणांच्या विपरीत असल्यास दानाला पाप म्हणतात.
13.239.11
देवलोके महत्कालमान्त्यस्य फलं विदुः ।
महतस्तु तथा कालं स्वर्गलोके तु पूज्यते ॥ १३.२३९.११ ॥
देवलोकात अनंत दानाचे फल दीर्घकाळ टिकते असे ते जाणतात. महान दानही स्वर्गलोकात दीर्घकाळ पूजिले जाते.
13.239.12
समस्य तु तदा दानं मानुष्यं भोगमावहेत् ।
दानं निष्फलमित्याहुर्विहीनं क्रियया शुभे ॥ १३.२३९.१२ ॥
सम दान तेव्हा मानव जन्म आणि भोग देते. हे शुभे, क्रियाविहीन दान निष्फळ आहे असे म्हणतात.
13.239.13
अथवा म्लेच्छदेशेषु तत्र तत्फलतां व्रजेत् ।
नरकं प्रेत्य तिर्यक्षु गच्छेदशुभदानतः ॥ १३.२३९.१३ ॥
किंवा म्लेच्छ देशांत तेथे त्याचे फल मिळते. अशुभ दानामुळे मृत्यूनंतर नरकात किंवा तिर्यक योनींत जातो.
13.239.14
अशुभस्यापि दानस्य शुभं स्याच्च फलं कथम् ॥ १३.२३९.१४ ॥
अशुभ दानाचेही शुभ फल कसे होईल?
13.239.15
मनसा तत्वतः शुद्धमानृशंस्यपुरःसरम् ।
प्रीत्या तु सर्वदानानि दत्त्वा फलमवाप्नुयात् ॥ १३.२३९.१५ ॥
मनाने खरोखर शुद्ध होऊन, दयेला पुढे ठेवून, प्रेमाने सर्व दाने देऊन फल मिळवावे.
13.239.16
रहस्यं सर्वदानानामेतद्विद्धि शुभेक्षणे ।
अन्यानि धर्मकार्याणि शृणु सद्भिः कृतानि च ॥ १३.२३९.१६ ॥
हे शुभनेत्रे, हेच सर्व दानांचे रहस्य जाण. सज्जनांनी केलेली इतर धर्मकार्येही ऐक.
13.239.17
आरामदेवगोष्ठानि संक्रमाः कूप एव च ।
गोवाटश्च तटाकश्च सभा शाला च सर्वशः ॥ १३.२३९.१७ ॥
उद्याने, देवालये व गोठे, पूल, विहीर, गोठा, तलाव, सभा व शाळा — हे सर्व सर्वथा धर्मकार्य होय.
13.239.18
पाषण्डावसथश्चैव पानीयं गोतृणानि च ।
व्याधितानां च भैषज्यमनाथानां च पोषणम् ॥ १३.२३९.१८ ॥
पाखंड्यांचे निवासस्थान, पिण्याचे पाणी, गायींसाठी गवत, रोग्यांसाठी औषध आणि अनाथांचे पालनपोषण.
13.239.19
अनाथशवसंस्कारस्तीर्थमार्गविशोधनम् ।
व्यसनाभ्यवपत्तिश्च सर्वेषां च स्वशक्तितः ॥ १३.२३९.१९ ॥
अनाथ शवाचा संस्कार, तीर्थमार्गाची शुद्धी आणि सर्वांच्या संकटात साहाय्य — आपल्या शक्तीनुसार.
13.239.20
एतत्सर्वं समासेन धर्मकार्यमिति स्मृतम् ।
तत्कर्तव्यं मनुष्येण स्वशक्त्या श्रद्धया शुभे ॥ १३.२३९.२० ॥
थोडक्यात हे सर्व धर्मकार्य मानले गेले आहे. मनुष्याने आपल्या शक्तीने आणि श्रद्धेने ते करावे, हे शुभे.
13.239.21
प्रेत्यभावे लभेत्पुण्यं नास्ति तत्र विचारणा ।
रूपं सौभाग्यमारोग्यं बलं सौख्यं लभेन्नरः।
स्वर्गो वा मानुषे वाऽपि तैस्तैराप्यायते हि सः ॥ १३.२३९.२१ ॥
मृत्यूनंतर पुण्य मिळते; यात शंका नाही. मनुष्याला रूप, सौभाग्य, आरोग्य, बल, सुख मिळते; किंवा स्वर्गात, मनुष्यलोकातही त्यांच्याच योगाने तो पोषला जातो.
13.239.22
भगवन्लोकपालेश धर्मस्तु कतिभेदकः ।
दृश्यते परितः सद्भिस्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३९.२२ ॥
हे भगवान, लोकपालांच्या स्वामी! सज्जनांमध्ये सर्वत्र दिसणारा धर्म किती प्रकारचा आहे? ते मला सांगणे आपल्याला योग्य आहे.
13.239.23
शृणु देवि समुद्देशान्नानात्वं धर्मसङ्कटे ।
धर्मा बहुविधा लोके श्रुतिभेदमुखोद्भवाः ॥ १३.२३९.२३ ॥
ऐक, हे देवी, थोडक्यात धर्मसंकटातील नानात्व. जगात धर्म अनेक प्रकारचे आहेत; ते श्रुतीच्या भिन्न भेदांच्या मुखातून उत्पन्न झाले आहेत.
13.239.24
स्मृतिधर्मश्च बहुधा सद्भिराचार इष्यते ॥ १३.२३९.२४ ॥
स्मृतिधर्मही अनेक प्रकारचा आहे; सज्जनांकडून आचार अनेक प्रकारे मान्य केला जातो.
13.239.25
देशधर्माश्च दृश्यन्ते कुलधर्मास्तथैव च ।
जातिधर्माश्च वै धर्मा गणधर्माश्च शोभने ॥ १३.२३९.२५ ॥
देशधर्म दिसतात, तसेच कुलधर्मही; जातिधर्म आणि गणधर्मही, हे शोभने.
13.239.26
शरीरकालवैषम्यादापद्धर्मश्च दृश्यते ।
एतद्धर्मस्य नानात्वं क्रियते लोकवासिभिः ॥ १३.२३९.२६ ॥
शरीर आणि काळाच्या विषमतेमुळे आपद्धर्मही दिसतो. या धर्माची नानात्वे लोकवासी निर्माण करतात.
13.239.27
कारणात्तत्रतत्रैव फलं धर्मस्य चेष्यते ।
तत्कारणसमायोगे लभेत्कुर्वन्फलं नरः ॥ १३.२३९.२७ ॥
कारणानुसार ठिकठिकाणी धर्माचे फळ इष्ट मानले जाते. ते कारण जुळल्यावर कर्म करणारा मनुष्य फळ मिळवतो.
13.239.28
अन्यथा न लभेत्पुण्यमतदर्हः समाविशेत् ।
एवं धर्मस्य नानात्वं फलं कुर्वल्लँभेन्नरः ॥ १३.२३९.२८ ॥
अन्यथा मनुष्याला पुण्य मिळत नाही; जो त्यास पात्र नाही त्याने त्यात प्रवेश करू नये. अशा प्रकारे धर्माची नानात्वे फळ देत मनुष्य ते मिळवतो.
13.239.29
श्रौतस्मार्तस्तु धर्माणां प्राकृतो धर्म उच्यते ।
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२३९.२९ ॥
श्रौत आणि स्मार्त धर्मांमध्ये जो प्राकृत धर्म म्हणला जातो तोच. हे देवी, हे तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?