Mahābhārata · Adhyāya 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
Oh tú de sonrisa pura, te expondré con exactitud el conocimiento del Sāṅkhya, al conocerlo, el mortal ya no vuelve a girar en los ciclos del saṃsāra.
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
Aquellos Sāṅkhyas, diestros en la renuncia, se liberan solo por el conocimiento; los Sāṅkhyas declaran que atormentar el cuerpo con austeridad severa es inútil.
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
Su conocimiento es recordado como de veinticinco principios; la naturaleza primordial es lo no manifestado, y de lo no manifestado surge lo grande.
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
De lo grande surgió el sentido del yo; de él, los cinco elementos sutiles; y de los elementos sutiles nacen en verdad los once sentidos, diez y uno.
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
De ellos provienen los cinco elementos gruesos, por los que este cuerpo se sostiene. Así se enseña el resumen del campo como veinticuatro; pero aquí, contando con el Puruṣa, dicen veinticinco.
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
Bondad, pasión y oscuridad — estas cualidades nacen de la naturaleza; con estas cualidades que son de su propia naturaleza, la Naturaleza crea el mundo entero.
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
El deseo, la aversión, el placer, el dolor, el agregado corporal, la conciencia y la firmeza: estas son las modificaciones de prakṛti que los sabios deben conocer.
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
Explicaré con detalle las características de todas las cosas y sus divisiones desde el principio, una por una; escucha mi exposición.
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
Eterno, uno, sutil, omnipresente, sin actividad, sin causa, inaprehensible por todos los sentidos: esta es la característica de lo no manifestado.
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
Lo no manifestado, prakṛti, la raíz, lo principal, la matriz, lo imperecedero: estos son los nombres de lo no manifestado, expresados mediante palabras sinónimas.
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
Por ser sutil no puede señalarse, y por eso se le llama «Aquello» y «Ser». Ello es la raíz de todo el mundo, y se dice que la creación tiene en él su raíz.
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
Las cualidades nacidas de prakṛti, comenzando por sattva: ahora las expondré.
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
Felicidad, contento y claridad: estas tres son las cualidades de sattva. Apego y aversión, placer y dolor, y rigidez son las cualidades de rajas. Oscuridad, miedo, delusión y somnolencia son las cualidades de tamas.
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
La fe, la alegría, el discernimiento, la ausencia de confusión, la compasión y la firmeza crecen cuando sattva está activo; cuando se invierte, surge su opuesto.
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
El deseo y la ira, la angustia mental, la codicia, la delusión y la falsedad crecen por completo cuando rajas se ha incrementado.
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
La desesperanza, la duda, la delusión, la somnolencia, el sueño y el miedo crecen cuando tamas se ha fortalecido, con causa o sin ella.
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
Así, estas cualidades se acrecientan mutuamente una y otra vez, y, cuando son dominadas unas por otras, disminuyen constantemente en gran medida.
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
Cualquier estado unido a la alegría que surge allí, por el cuerpo o por la mente, es un estado sáttvico; debe reconocerse como tal.
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
Cuando lo unido al sufrimiento provoca agitación en la mente, eso es rajas; así debe considerarse.
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
Cuando lo unido a la ilusión causa desaliento, lo que escapa a la razón y es incognoscible, eso debe reconocerse como tamas.
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
En resumen, el dharma es de sattva, la riqueza es de rajas y el deseo es de tamas; en la tríada de fines estas tres cualidades se dan en orden.
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
La creación de los dioses, comenzando por Brahmā, se proclama sáttvica; la creación humana es rájasica, y los vientres animales son támasicos.
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
Los establecidos en sattva ascienden; los de rajas permanecen en medio; y los de tamas, cuya conducta sigue las cualidades más bajas, descienden.
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
Todo ser que existe entre dioses, hombres y animales, móvil e inmóvil, unido desde el principio, está penetrado por estas tres cualidades.
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
Ahora explicaré mahat y los demás por sus marcas. El conocimiento y el discernimiento son la característica de mahat.
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
Sabed que el grande, el intelecto, el pensamiento y la sabiduría son nombres de mahat. Debe conocerse brevemente, por su marca, como ahaṅkāra (sentido del yo).
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
Por el sentido del yo la creación de los seres toma muchas formas. Solo el cese del sentido del yo conduce a la liberación (nirvāṇa).
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
Éter, aire, fuego, agua y tierra: estos son el quinto grupo, los grandes elementos. Son el origen y la disolución de todos los seres.
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
El sonido, el oído y los orificios del cuerpo: estos tres surgen del éter. El tacto y el movimiento de los seres vivos son recordados como cualidades del aire.
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
La forma, la cocción (calor), la digestión y la luz: estas cuatro son las cualidades del fuego. El sabor, la untuosidad, la lengua y la frescura son las cualidades nacidas del agua.
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
El olor, el sentido del olfato y el cuerpo: estas son las tres cualidades de la tierra. Así, oh diosa, se proclaman todas las cualidades de los seres de los cinco elementos.
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
Cada elemento anterior obtiene también las cualidades de los posteriores; por ello, las creaciones de los seres no se ven aquí de una sola cualidad.
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
Algunos ignorantes, al percibir el olor en el agua, dirían que el olor es la cualidad del agua; oh de ojos de loto, los sabios no lo aceptan.
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
El olor no es cualidad del agua; es solo cualidad de la tierra. La tierra reside en el olor y en el sabor, el agua en la untuosidad, la luz está establecida en los ojos. El viento habita en la sede del prāṇa y del apāna, y el espacio está en las cavidades de los seres corporales.
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
Cabello, huesos, uñas, dientes, piel, manos, pies, cabezas, espalda, vientre, caderas y cuello: todo ello se considera de naturaleza terrestre.
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
Lo que en este cuerpo descansa en los humores, fallas y desechos, todo eso debes saberlo como material; está sujeto al cuerpo mismo y le pertenece como su posesión.
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
Los órganos del conocimiento son el oído, la piel, el ojo, la lengua y la nariz; los órganos de acción son el habla, las manos, los pies, los genitales y el ano.
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
El sonido, el tacto, la forma, el sabor y, quinto, el olor: se debe saber que son los objetos de los órganos del conocimiento, surgidos de los elementos.
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
El habla, la acción, el movimiento, el placer y la evacuación: estos son los objetos quíntuples de los órganos de acción, y también se considera que surgen de los elementos.
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
De todos los sentidos se dice que la mente es el señor; se caracteriza por el deseo, y también se recuerda que la mente es un órgano sensorial.
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
Siempre dirige aquellos sentidos y elementos junto con la mente; en el control y en la emisión, la mente es la causa, y ella es el señor.
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
Los sentidos, los objetos de los sentidos, la naturaleza, la conciencia, la firmeza y la modificación de lo manifiesto y lo no manifiesto: esto es lo que se recuerda como cuerpo.
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
El ser encarnado, distinto del cuerpo pero apoyado en él: el sabio conoce verdaderamente la diferencia entre el poseedor del cuerpo y el cuerpo.
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
Libre de sabor, tacto, olor, forma y sonido, incorpóreo entre los cuerpos y sin sentidos: que uno desee verlo.
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
Quien ve al Ser supremo, no manifiesto en todos los cuerpos y morando como el inmortal entre los mortales, queda liberado de las ataduras.
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
No es captado por los ojos ni por los otros sentidos; solo con la mente encendida se ve este gran ser.
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
Aquel único de gran poder habita en todos los seres, tanto en los inmóviles como en los móviles, dotado de muchas formas de ser.
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
No se le ve jamás arriba, ni a los lados, ni abajo; nunca se le ve por los sentidos, ni siquiera por el intelecto.
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
Tras entrar en la ciudad de nueve puertas, él permanece, dominado y dueño de sí; es el Señor de todos los mundos, de lo inmóvil y de lo móvil.
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
A él lo llaman más pequeño que lo más pequeño y mayor que lo más grande; el eterno, penetrando de muchas maneras a todos los seres, permanece.
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
Poniendo al conocedor del campo por un lado y todo el campo por el otro, el sabio debe reflexionar así, siempre contenido, en su corazón.
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
El ser, morando en la naturaleza, disfruta de las cualidades nacidas de la naturaleza; es no-agente, no contaminado, eterno e indiferente a todas las acciones.
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
En la agencia de causa y efecto se dice que la naturaleza es la causa; en el disfrute del placer y del dolor se dice que el ser es la causa.
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
Este es invencible, impensable, no manifiesto y eterno; el ser encarnado, hecho de luz, permanece en el cuerpo, así lo consideran otros.
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
El conocimiento, el calor y el aliento, llamados el ser vivo en el cuerpo; estos son establecidos por la razón; aquí estos son los pensadores del intelecto.
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
Otros dicen que el Señor reside impregnando todos los mundos, y algunos dicen que está situado aquí mismo, como el aceite de sésamo.
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
Otros, incrédulos y engañados, carentes de signos evidentes, determinan que no hay alma; estos insensatos habitan en el infierno.
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
Así, personas de muchas clases en verdad no reflexionan sobre Maheśvara.
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
Bienaventurado Señor, en el mundo existe el Brahman eterno, imperecedero e inmutable, el ser en todos los seres; su causa allí es muy difícil de alcanzar.
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
Ni siquiera por los videntes y los dioses es visto claramente este; pero quien ha visto a esa gran alma ya no vuelve jamás.
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
Por tanto, solo con verle se alcanza la meta suprema. Así, oh diosa, te he expuesto el eterno dharma del Sāṅkhya, practicado por Kapila y otros maestros y grandes sabios.