महाभारत · अध्याय 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
हे शुचिस्मिते, सांख्यज्ञान मी तुला यथावत सांगेन. ते जाणल्यावर मर्त्य पुन्हा संसारचक्रात फिरत नाही.
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
संन्यासात निपुण असलेले सांख्य ज्ञानानेच मुक्त होतात. घोर तपाने शरीराला छळणे निरर्थक आहे, असे सांख्य म्हणतात.
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
त्यांचे ज्ञान पंचवीस तत्त्वांचे आहे असे स्मरले जाते. मूलप्रकृती अव्यक्त आहे; अव्यक्तातून महान (बुद्धी) जन्मते.
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
महानातून अहंकार उत्पन्न झाला; त्यातून पाच तन्मात्रा. तन्मात्रांमधून दहा आणि एक, म्हणजे अकरा इंद्रिये उत्पन्न होतात.
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
त्यांच्यापासून पंचमहाभूते उत्पन्न होतात; ज्यांच्याद्वारे हे शरीर चालते. अशा प्रकारे क्षेत्राचा संक्षेप चोवीस मानला जातो; येथे पुरुषासह गणनेत लोक पंचवीस म्हणतात.
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
सत्त्व, रज आणि तम — हे गुण प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले आहेत. त्या आपल्या स्वभावाच्या गुणांनी प्रकृती संपूर्ण लोक निर्माण करते.
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, संघात, चेतना आणि धृती — हे प्रकृतीचे विकार आहेत, असे ज्ञानी लोकांनी जाणले पाहिजे.
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
सर्वांची लक्षणे आणि त्यांचे भेद आदिपासून वेगवेगळे विस्ताराने मी सांगेन; त्याची व्याख्या ऐक.
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
नित्य, एक, सूक्ष्म, व्यापक, क्रियाहीन, अहेतुक, सर्व इंद्रियांना अग्राह्य — हे अव्यक्ताचे लक्षण आहे.
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
अव्यक्त, प्रकृती, मूल, प्रधान, योनी, अव्यय — ही अव्यक्ताचीच पर्यायवाचक नावे आहेत.
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
ते सूक्ष्म असल्यामुळे निर्देश करता येत नाही; म्हणून त्याला 'तत्', 'सत्' असे म्हटले जाते. सर्व जगताचे मूळ तेच आहे आणि सृष्टीही त्याच्यावरच मूळ धरलेली मानली जाते.
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
सत्त्व इत्यादी, प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले गुण आता मी सांगतो.
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
सुख, तुष्टी आणि प्रकाश—हे तीन सात्त्विक गुण आहेत. राग-द्वेष, सुख-दुःख आणि स्तंभ हे रजोगुण आहेत. अप्रकाश, भय, मोह आणि तंद्री हे तमोगुण आहेत.
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
श्रद्धा, हर्ष, विज्ञान, असंमोह, दया आणि धृती—सत्त्व प्रवृत्त झाले की हे वाढतात; विपरीत झाले की त्यांचा विपर्यय होतो.
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
काम-क्रोध, मनस्ताप, लोभ, मोह आणि असत्य—रजोगुण वाढल्यावर हे सर्व पूर्णपणे वाढतात.
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
विषाद, संशय, मोह, तंद्री, निद्रा आणि भय—तमोगुण वाढल्यावर हे वाढतात, कारण असो वा नसो.
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
अशा प्रकारे हे एकमेकांच्या आधाराने पुन्हा पुन्हा वाढतात, आणि एकाने दुसरा अभिभूत झाल्यावर पुष्कळदा सतत घटतात.
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
तेथे शरीराने किंवा मनाने प्रीतीने युक्त जो भाव प्रवर्तित होतो, तो सात्त्विक भाव आहे—त्याला तसेच पाहावे.
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
संतापाने युक्त होऊन जे चित्तात क्षोभ निर्माण करते, ते रजोगुण आहे; असे जाणून त्याचे चिंतन करावे.
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
मोहाने युक्त होऊन जे विषाद निर्माण करते, जे तर्काच्या पलीकडचे व अज्ञेय आहे, ते तमोगुण आहे असे जाणावे.
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
थोडक्यात, धर्म सात्त्विक, धन राजस, काम तामस; त्रिवर्गात हे तीन गुण क्रमाने आहेत.
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
ब्रह्मादी देवांची जी सृष्टी, ती सात्त्विक म्हटली जाते; मानवी सृष्टी राजसी; तिर्यग्योनी तर तामसी आहे.
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
सत्त्वात स्थित असलेले वर जातात; राजस मध्ये राहतात; निकृष्ट गुणांच्या वर्तनात स्थित तामस खाली जातात.
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
देव, मानव आणि तिर्यग्योनींमध्ये जे काही चराचर भूत आहे, आदिपासून जोडलेले, ते या तीन गुणांनी व्याप्त आहे.
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
आता मी महत् आदी तत्त्वांचे त्यांच्या लक्षणांनी वर्णन करीन. विज्ञान आणि विवेक हेच महताचे लक्षण आहे.
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
महान्, बुद्धी, मती आणि प्रज्ञा ही महताची नावे जाणावीत. त्याला थोडक्यात त्याच्या लक्षणाने अहंकार समजावे.
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
अहंकारामुळे प्राण्यांची सृष्टी अनेक प्रकारची होते. अहंकाराची निवृत्तीच निर्वाणासाठी योग्य ठरते.
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
आकाश, वायू, अग्नी, जल आणि पृथ्वी — ही पाच महाभूते आहेत. हीच सर्व प्राण्यांच्या उत्पत्तीचे व लयाचे कारण आहेत.
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
शब्द, श्रोत्र आणि शरीरातील छिद्रे — ही तीन आकाशापासून उत्पन्न होतात. स्पर्श आणि प्राण्यांची हालचाल — ही वायूचे गुण मानली आहेत.
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
रूप, पाक, उष्णता आणि प्रकाश — हे चार अग्नीचे गुण आहेत. रस, स्नेह, जिव्हा आणि शीतलता — हे पाण्यापासून जन्मलेले गुण आहेत.
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
गंध, घ्राण आणि शरीर — हे पृथ्वीचे तीन गुण आहेत. अशा प्रकारे, हे देवी, पंचमहाभूतांचे सर्व गुण प्रसिद्ध आहेत.
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
प्रत्येक पूर्वतत्त्व पुढील तत्त्वांचे गुणही प्राप्त करते. म्हणून येथे भूतसृष्ट्या एकगुणी दिसत नाहीत.
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
पाण्यात गंध जाणून काही अनिपुण लोक म्हणतील की पाण्याचा गुण गंध आहे; हे कमलनयने, प्राज्ञ लोक ते मान्य करत नाहीत.
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
गंध हा पाण्याचा गुण नाही; तो पृथ्वीचाच गुण आहे. गंध आणि रसात पृथ्वी; स्नेहात जल; डोळ्यांत तेज स्थित आहे. प्राण-अपानाच्या आश्रयात वायू; देहधारींच्या पोकळ्यांत आकाश.
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
केस, हाडे, नखे, दात, त्वचा, हात, पाय, डोकी, पाठ, पोट, कंबर आणि मान — हे सर्व पृथ्वीस्वरूप असल्याचे सांगितले आहे.
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
या देहात धातू, दोष आणि मल यांवर आश्रित जे काही असेल, ते सर्व भौतिक आहे असे जाण; ते या देहाच्याच अधीन आणि त्याचेच स्वामित्व आहे.
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
ज्ञानेंद्रिये कान, त्वचा, डोळे, जीभ आणि नाक; कर्मेंद्रिये वाणी, हात, पाय, मेढ्र आणि गुदद्वार होत.
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि पाचवा गंध — हे ज्ञानेंद्रियांचे विषय असून ते भूतांपासून उत्पन्न झाले असे जाणावे.
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
वाणी, क्रिया, गती, प्रीती आणि उत्सर्ग — हे पाच प्रकारे कर्मेंद्रियांचे विषय असून तेही भूतांपासून उत्पन्न मानले आहेत.
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
सर्व इंद्रियांचा स्वामी मन म्हटले जाते; ते प्रार्थना या लक्षणाने ओळखले जाते; आणि मनही एक इंद्रिय मानले गेले आहे.
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
तो सदा ती इंद्रिये व भूते मनासह नियुक्त करतो; नियमनात व विसर्गात मनच कारण आहे; तोच प्रभू आहे.
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
इंद्रिये, इंद्रियांचे विषय, स्वभाव, चेतना, धृती आणि भूत-अभूतांचा विकार — हेच शरीर असे स्मरले जाते.
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
शरीरापेक्षा वेगळा असलेला देही, जो शरीराचा आश्रय घेऊन राहतो — शरीरी आणि शरीर यांतील भेद तो मुनी खरोखर जाणतो.
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
रस, स्पर्श, गंध, रूप आणि शब्द यांपासून रहित, शरीरांमध्ये अशरीर, इंद्रियरहित त्याला पाहण्याची इच्छा करावी.
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
सर्व देहांमध्ये अव्यक्त, मर्त्यांमध्ये अमरत्वाने राहिलेल्या परमात्म्याला जो पाहतो, तो बंधनांतून मुक्त होतो.
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
याला डोळ्यांनी पाहता येत नाही, इतर इंद्रियांनीही नाही; प्रज्वलित मनानेच हा महान आत्मा दिसतो.
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
तो महापराक्रमी एकटाच सर्व प्राण्यांमध्ये, स्थावर आणि चर वस्तूंमध्ये, अनेक भावांनी युक्त होऊन वास करतो.
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
तो वर, आडवा किंवा खाली कधीही दिसत नाही; इंद्रियांनी किंवा बुद्धीने कधीही तो दिसत नाही.
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
नऊ द्वारे असलेल्या नगरात प्रवेश करून तो संयमी व वशी होऊन राहतो; सर्व लोकांमध्ये स्थावर आणि जंगमांचा तो ईश्वर आहे.
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
त्यालाच अणूपेक्षा अणू आणि महतांपेक्षा महान म्हणतात; शाश्वत तो अनेक प्रकारांनी सर्व भूतांमध्ये व्याप्त होऊन राहतो.
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
क्षेत्रज्ञाला एकीकडे आणि सर्व क्षेत्राला दुसरीकडे ठेवून ज्ञानी याप्रमाणे संयमाने सतत हृदयात विचार करावा.
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
पुरुष प्रकृतीत राहून प्रकृतिजन्य गुणांचा उपभोग घेतो; तो अकर्ता, अलिप्त, नित्य आणि सर्व कर्मांचा मध्यस्थ आहे.
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
कार्यकारण कर्तृत्वात प्रकृती हेतू म्हटली जाते; सुखदुःखांच्या भोक्तृत्वात पुरुष हेतू म्हटला जातो.
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
हा अजेय, अचिंत्य, अव्यक्त आणि सनातन आहे; तेजोमय देही देहात राहतो, असे इतर जाणतात.
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
ज्ञान, ऊष्मा आणि वायू — शरीरात जे जीव म्हणवले जातात; हे बुद्धीने निश्चित केले आहेत. तेथे हे बुद्धि-चिंतक आहेत.
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
इतर म्हणतात की ईश्वर सर्व लोकांना व्यापून राहतो; काही म्हणतात की तो तिळाच्या तेलाप्रमाणे येथेच स्थित आहे.
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
इतर नास्तिक आणि मूढ लोक, स्थूल लक्षणांच्या अभावामुळे, आत्मा नाही असे निश्चित करून सांगतात; ते अप्रज्ञ नरकवासी आहेत.
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
अशा प्रकारे विविध लोक खरोखर महेश्वराचा विचार करत नाहीत.
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
हे भगवन्, जगात ब्राह्मण (परम तत्त्व) नित्य, अक्षर, अव्यय आहे; सर्व भूतांमध्ये आत्मा आहे; त्याचे कारण तेथे अत्यंत दुर्गम आहे.
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
ऋषींनाही आणि देवांनाही हा स्पष्टपणे दिसत नाही; परंतु त्या महात्म्याला पाहून कोणी पुन्हा परत येत नाही.
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
म्हणून त्यांच्या दर्शनानेच माणूस परम गती प्राप्त करतो. हे देवी, कपिलादी आचार्य आणि परम ऋषींनी आचरलेला सनातन सांख्यधर्म मी तुला असा सांगितला आहे.