ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତା, ସାଂଖ୍ୟଜ୍ଞାନ ତୁମକୁ ଯଥାଯଥ କହିବି। ତାହା ଜାଣି ମର୍ତ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଘୂରେ ନାହିଁ।
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
ସନ୍ନ୍ୟାସରେ ନିପୁଣ ସାଂଖ୍ୟମାନେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଶରୀରକୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ନିରର୍ଥକ ବୋଲି ସାଂଖ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି।
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
ସେମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ପଚିଶ ତତ୍ତ୍ୱଯୁକ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ମୂଳପ୍ରକୃତି ଅବ୍ୟକ୍ତ; ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ମହାନ (ବୁଦ୍ଧି) ଜନ୍ମେ।
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
ମହାନରୁ ଅହଙ୍କାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାହାଠାରୁ ପଞ୍ଚତନ୍ମାତ୍ର। ତନ୍ମାତ୍ରରୁ ଦଶ ଓ ଏକ, ଅର୍ଥାତ ଏଗାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ପଞ୍ଚମହାଭୂତ; ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏ ଶରୀର ଚାଲେ। ଏହିପରି କ୍ଷେତ୍ରର ସଂକ୍ଷେପ ଚବିଶ କୁହାଯାଏ; ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ସହିତ ଗଣନାରେ ପଚିଶ କୁହନ୍ତି।
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ — ଏହି ଗୁଣମାନେ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ସମସ୍ତ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ସଂଘାତ, ଚେତନା ଓ ଧୃତି — ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତିର ବିକାର, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହା ଜାଣିବେ।
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
ସମସ୍ତଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭେଦ ଆଦିରୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ କହିବି; ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣ।
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
ନିତ୍ୟ, ଏକ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବ୍ୟାପୀ, କ୍ରିୟାହୀନ, ଅହେତୁକ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ରାହ୍ୟ — ଏହା ଅବ୍ୟକ୍ତର ଲକ୍ଷଣ।
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ, ପ୍ରକୃତି, ମୂଳ, ପ୍ରଧାନ, ଯୋନି, ଅବ୍ୟୟ — ଏଗୁଡ଼ିକ ଅବ୍ୟକ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନାମ।
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
ତାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେବାରୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇ ନ ପାରେ; ସେଥିପାଇଁ ତାହାକୁ 'ତତ୍', 'ସତ୍' କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ତାହା, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ତାହାରି ମୂଳରେ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଭୃତି, ପ୍ରକୃତିରୁ ଜାତ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି।
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
ସୁଖ, ତୁଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରକାଶ—ଏହି ତିନୋଟି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଗୁଣ। ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ସ୍ତମ୍ଭ ରଜୋଗୁଣ। ଅପ୍ରକାଶ, ଭୟ, ମୋହ ଓ ତନ୍ଦ୍ରା ତମୋଗୁଣ।
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
ଶ୍ରଦ୍ଧା, ହର୍ଷ, ବିଜ୍ଞାନ, ଅସଂମୋହ, ଦୟା ଓ ଧୃତି—ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ ଏଗୁଡ଼ିକ ବଢ଼େ; ବିପରୀତ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଘଟେ।
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
କାମ-କ୍ରୋଧ, ମନସ୍ତାପ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ମିଥ୍ୟା—ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରବଳ ହେଲେ ଏସବୁ ସର୍ବତୋଭାବେ ବଢ଼େ।
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
ବିଷାଦ, ସଂଶୟ, ମୋହ, ତନ୍ଦ୍ରା, ନିଦ୍ରା ଓ ଭୟ—ତମୋଗୁଣ ପ୍ରବଳ ହେଲେ ଏଗୁଡ଼ିକ ବଢ଼େ, କାରଣ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ।
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
ଏହିପରି ଏମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବାରମ୍ବାର ବଢ଼ନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ ହେଲେ ବହୁବାର ନିରନ୍ତର କ୍ଷୟ ପାଆନ୍ତି।
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
ସେଠାରେ ଶରୀର କିମ୍ବା ମନରେ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତ ଯେଉଁ ଭାବ ବର୍ତ୍ତେ, ତାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ—ତାହାକୁ ସେହିପରି ଦେଖିବା ଉଚିତ।
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
ଯେତେବେଳେ ସନ୍ତାପଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଚିତ୍ତରେ କ୍ଷୋଭ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତାହା ରଜୋଗୁଣ; ଏହିପରି ତାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
ଯେତେବେଳେ ମୋହଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ତର୍କାତୀତ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ, ତାହାକୁ ତମୋଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
ସଂକ୍ଷେପରେ, ଧର୍ମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ଧନ ରାଜସ, କାମ ତାମସ; ତ୍ରିବର୍ଗରେ ଏହି ତିନି ଗୁଣ କ୍ରମାନୁସାରେ ଅଛନ୍ତି।
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ମାନବ ସୃଷ୍ଟି ରାଜସ; ତିର୍ଯକ୍ ଯୋନି ତାମସ।
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ ଲୋକେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଆନ୍ତି; ରାଜସ ଲୋକେ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି; ନିକୃଷ୍ଟ ଗୁଣର ଆଚରଣରେ ସ୍ଥିତ ତାମସ ଲୋକେ ତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି।
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ତିର୍ଯକ୍ ଯୋନିରେ ଯାହା କିଛି ଚର-ଅଚର ଭୂତ ଅଛି, ଆଦିରୁ ସଂଯୁକ୍ତ, ତାହା ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ।
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
ଏବେ ମହତ୍ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ବିଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ହିଁ ମହତ୍ର ଲକ୍ଷଣ।
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
ମହାନ୍, ବୁଦ୍ଧି, ମତି ଓ ପ୍ରଜ୍ଞା ମହତ୍ର ନାମ ବୋଲି ଜାଣିବ। ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ସଂକ୍ଷେପରେ ତାକୁ ଅହଙ୍କାର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
ଅହଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ନାନା ପ୍ରକାରର ହୁଏ। ଅହଙ୍କାରର ନିବୃତ୍ତି ହିଁ ନିର୍ବାଣ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତ। ଏମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର କାରଣ।
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରୋତ୍ର ଓ ଶରୀରର ଛିଦ୍ରସବୁ — ଏହି ତିନିଟି ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସ୍ପର୍ଶ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା — ଏଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁର ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
ରୂପ, ପାକ, ଉଷ୍ଣତା ଓ ଆଲୋକ — ଏହି ଚାରିଟି ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ। ରସ, ସ୍ନେହ, ଜିହ୍ୱା ଓ ଶୀତଳତା — ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଳଜାତ ଗୁଣ।
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
ଗନ୍ଧ, ଘ୍ରାଣ ଏବଂ ଶରୀର — ଏଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀର ତିନୋଟି ଗୁଣ। ଏହିପରି, ହେ ଦେବୀ, ପଞ୍ଚଭୂତର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ବିଖ୍ୟାତ।
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂର୍ବ ତତ୍ତ୍ୱ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ପାଏ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀସୃଷ୍ଟି ଏକଗୁଣୀ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
ଜଳରେ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରି କେହି ଅନିପୁଣ ଲୋକ କହିବେ ଯେ ଜଳର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ; ହେ କମଳନୟନା, ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ତାହା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
ଗନ୍ଧ ଜଳର ଗୁଣ ନୁହେଁ; ତାହା ପୃଥିବୀର ହିଁ ଗୁଣ। ଗନ୍ଧ ଓ ରସରେ ଭୂମି; ସ୍ନେହରେ ଜଳ; ଚକ୍ଷୁରେ ଜ୍ୟୋତି ସ୍ଥିତ। ପ୍ରାଣ-ଅପାନର ଆଶ୍ରୟରେ ବାୟୁ; ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଛିଦ୍ରରେ ଆକାଶ।
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
କେଶ, ଅସ୍ଥି, ନଖ, ଦାନ୍ତ, ଚର୍ମ, ହାତ, ପାଦ, ମସ୍ତକ, ପିଠି, ପେଟ, କଟି ଓ ବେକ — ଏସବୁ ପୃଥିବୀସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
ଏହି ଶରୀରରେ ଧାତୁ, ଦୋଷ ଓ ମଳ ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁକୁ ଭୌତିକ ବୋଲି ଜାଣ; ତାହା ଏହି ଦେହର ଅଧୀନ ଓ ତାହାରି ସ୍ୱାମିତ୍ୱରେ।
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିଭ ଓ ନାକ; କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ବାକ୍, ହାତ, ଗୋଡ଼, ମେଢ୍ର ଓ ଗୁଦ।
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ — ଏଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ, ଯାହା ଭୂତଗଣରୁ ନିର୍ଗତ ବୋଲି ଜାଣିବା।
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
ବାକ୍, କ୍ରିୟା, ଗତି, ପ୍ରୀତି ଓ ଉତ୍ସର୍ଗ — ଏମାନେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟର ବିଷୟ; ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂତଗଣରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବୋଲି ମାନାଯାଏ।
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଈଶ୍ୱର ମନ କୁହାଯାଏ; ତାହା କାମନା ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ଆଉ ମନ ମଧ୍ୟ ଏକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
ସେ ସର୍ବଦା ସେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଭୂତଗଣକୁ ମନ ସହିତ ନିଯୁକ୍ତ କରେ; ନିୟମନ ଓ ବିସର୍ଗରେ ମନ ହିଁ କାରଣ; ସେ ହିଁ ପ୍ରଭୁ।
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟ, ସ୍ୱଭାବ, ଚେତନା, ଧୃତି ଓ ଭୂତ-ଅଭୂତର ବିକାର — ଏସବୁକୁ ଶରୀର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
ଶରୀରଠାରୁ ପର ଦେହୀ, ଯେ ଶରୀରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହେ — ଶରୀରୀ ଓ ଶରୀରର ଭେଦ ସେହି ମୁନି ପ୍ରକୃତରେ ଜାଣନ୍ତି।
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
ରସ, ସ୍ପର୍ଶ, ଗନ୍ଧ, ରୂପ ଓ ଶବ୍ଦରହିତ, ଶରୀରସମୂହରେ ଅଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟରହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବା ଉଚିତ।
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
ସବୁ ଦେହରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମର ରୂପେ ଥିବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଯେ ଦେଖେ, ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
ଏ ଆଖିରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ପ୍ରଦୀପ୍ତ ମନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମା ଦେଖାଯାଏ।
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
ସେ ମହାବୀର୍ଯ୍ୟ ଏକ ହିଁ ସବୁ ପ୍ରାଣୀ, ସ୍ଥାବର ଓ ଚରରେ, ନାନା ଭାବରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବାସ କରେ।
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
ସେ ଊର୍ଧ୍ବ, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍ କିମ୍ବା ଅଧଃରେ କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
ନଅଟି ଦ୍ୱାରବିଶିଷ୍ଟ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ସଂଯତ ଓ ବଶୀ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସେ ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମର ଈଶ୍ବର।
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
ତାଙ୍କୁ ଅଣୁଠାରୁ ଅଣୁ ଓ ମହତଠାରୁ ମହତ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶାଶ୍ୱତ ସେ ବହୁଧା ସର୍ବଭୂତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କୁ ଏକ ପାଶ୍ୱର୍ରେ ଓ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅନ୍ୟ ପାଶ୍ୱର୍ରେ ରଖି ଜ୍ଞାନୀ ଏହିପରି ସଂଯତ ହୋଇ ସର୍ବଦା ହୃଦୟରେ ବିଚାର କରିବେ।
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରକୃତିଜ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରେ; ସେ ଅକର୍ତ୍ତା, ଅଲିପ୍ତ, ନିତ୍ୟ ଓ ସର୍ବକର୍ମର ମଧ୍ୟସ୍ଥ।
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
କାର୍ଯ୍ୟକାରଣ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ପ୍ରକୃତି ହେତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୁଖଦୁଃଖ ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱରେ ପୁରୁଷ ହେତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
ଏ ଅଜେୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ସନାତନ; ତେଜୋମୟ ଦେହୀ ଦେହରେ ରହିଛନ୍ତି ବୋଲି ଅନ୍ୟମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
ଜ୍ଞାନ, ଊଷ୍ମା ଓ ବାୟୁ — ଶରୀରରେ ଯାହା ଜୀବ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ଏଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିଶ୍ଚିତ। ସେଠାରେ ଏମାନେ ବୁଦ୍ଧି-ଚିନ୍ତକ।
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି; କେହି କେହି କହନ୍ତି ସେ ତିଳତେଲ ପରି ଏଠାରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ।
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
ଅନ୍ୟ ନାସ୍ତିକ ଓ ମୂଢ଼ମାନେ, ସ୍ଥୂଳ ଲକ୍ଷଣର ଅଭାବରୁ, ଆତ୍ମା ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି କହନ୍ତି; ସେମାନେ ଅପ୍ରଜ୍ଞ ନରକବାସୀ।
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
ଏହିପରି ବିବିଧ ପ୍ରକାରର ଲୋକେ ପ୍ରକୃତରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଚାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
ହେ ଭଗବନ୍, ଜଗତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ (ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ) ନିତ୍ୟ, ଅକ୍ଷର, ଅବ୍ୟୟ; ସର୍ବଭୂତରେ ଆତ୍ମା ଅଛି; ତାର କାରଣ ସେଠାରେ ଅତି ଦୁର୍ଗମ।
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
ଋଷି ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏ ପ୍ରକଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି କେହି ଆଉ ଫେରେ ନାହିଁ।
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ହିଁ ମଣିଷ ପରମ ଗତି ଲାଭ କରେ। ହେ ଦେବୀ, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କପିଳ ପ୍ରଭୃତି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପରମ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ସନାତନ ସାଂଖ୍ୟ ଧର୍ମ କହିଲି।