マハーバーラタ · 章 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
清らかな微笑みの女神よ、サーンキヤの知をそのままに説こう。それを知れば、死すべき者は再び輪廻の巡りに戻ることはない。
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
出離に通じたサーンキヤの人々は、知によってのみ解脱する。サーンキヤの人々は、激しい苦行で身体を苦しめるのは無益だと説く。
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
彼らの知は二十五の原理からなると伝えられる。根本原質は未顕現であり、未顕現から偉大なるもの（覚）が生じる。
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
偉大なるものから我意が生じ、そこから五つの微細要素が生じる。そして微細要素から、十と一、すなわち十一の感覚器官が生じる。
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
それらから五大元素が生じ、それによってこの身体は営まれる。このように場の要約は二十四とされる。しかしここでは、プルシャを数えて二十五と言う。
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
善性、激情、暗性——これらの性質は根本原質から生じる。根本原質は、自らの本性である性質によって、全世界を創造する。
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
欲望、嫌悪、快楽、苦痛、身体という集合、意識、そして堅固さ――これらはプラクリティの変化であると、賢者は知るべきである。
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
すべてのものの特徴とその区分を、初めから一つずつ詳しく語ろう。その解説を聞きなさい。
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
永遠、唯一、微細、遍在、作用なく、原因なく、あらゆる感官によって捉えられないもの――これが未顕現（アヴィヤクタ）の特徴である。
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
未顕現、プラクリティ、根源、主要なもの、母胎、不滅なもの――これらは同義語で表される未顕現の名称である。
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
それは微細であるゆえに指し示すことができず、ゆえに「それ（タット）」「存在（サット）」と呼ばれる。それは全世界の根源であり、創造もまたそれに根ざすとされる。
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
サットヴァをはじめとする、プラクリティから生じた諸性質を、今私は語ろう。
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
幸福、満足、明晰——これら三つがサットヴァの性質である。愛着と嫌悪、快楽と苦痛、硬直はラジャスの性質である。暗さ、恐れ、迷妄、眠気はタマスの性質である。
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
信仰、喜び、智慧、迷いのないこと、慈悲、堅固さは、サットヴァが働くときに増す。逆になれば、その反対が生じる。
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
欲望と怒り、心の苦悩、貪欲、迷妄、虚偽は、ラジャスが増大すると、ことごとく増す。
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
意気消沈、疑い、迷妄、眠気、睡眠、恐れは、タマスが強まると増す。原因の有無を問わない。
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
このように、これらの性質は互いに助け合って何度も増し、互いに圧倒されるとたえず大きく減じる。
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
そこで、身体によってであれ心によってであれ、喜びを伴って生じる状態はサットヴィカ（純質）の状態である。そのように見なすべきである。
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
苦悩を伴い心を乱すものが生じたとき、それはラジャス（激情）であると知り、そのように観ずべきである。
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
迷いを伴い沈鬱を生じさせ、論理を超え、知り難いものが生じたとき、それはタマス（暗性）と知るべきである。
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
要するに、ダルマはサットヴァに属し、富はラジャスに属し、欲望はタマスに属する。三つのめあての中で、これら三つの性質は順に現れる。
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
ブラフマーを始めとする神々の創造はサットヴィカと宣言される。人間の創造はラージャシカであり、畜生の胎はターマシカである。
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
サットヴァに安住する者は上へ行き、ラジャスの者は中間にとどまり、最も低い性質の行いに従うタマスの者は下へ行く。
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
神々、人間、畜生の中に存在する、動くものも動かないものも、初めから結ばれたあらゆる存在は、この三つの性質に遍く満ちている。
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
次に、マハット等をその特徴によって説明しよう。認識と識別がマハットの特徴である。
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
マハーン、ブッディ、マティ、プラジュニャーはマハットの名であると知れ。その特徴によって簡潔にアハンカーラ（我執）と知るべきである。
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
アハンカーラによって存在の創造は多様な形をとる。アハンカーラの止滅のみが解脱（ニルヴァーナ）に至る。
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
虚空、風、火、水、地——これが五つの大元素である。これらはすべての存在の生起と壊滅の根源である。
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
音、聴覚、身体の穴——これら三つは虚空から生じる。触覚と生き物の動きは風の性質とされる。
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
色、熟（熱）、消化、光——これら四つは火の性質である。味、潤い、舌、冷たさは水から生じる性質である。
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
香り、嗅覚、身体——これら三つが地の性質である。このように、女神よ、五大から成るものすべての性質が知られている。
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
先のそれぞれの要素は後の要素の性質をも得る。ゆえに、ここで見られる生き物の創造は単一の性質のものではない。
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
水の中に香りを感じて、香りは水の性質だと言う未熟な者もいるだろう。蓮華の目の女よ、賢者はそれを認めない。
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
香りは水の性質ではなく、ただ地の性質である。地は香りと味に宿り、水は潤いに宿り、光は目に確立している。風は気息と下行気の座に住み、空間は有身の生き物の空洞にある。
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
髪、骨、爪、歯、皮膚、手、足、頭、背中、腹、腰、首——これらすべては地の本性であると説かれる。
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
この身体において、体液・欠陥・排泄物に依存するものは何であれ、すべて物質的であると知れ。それは身体にのみ従属し、その所有として身体に属する。
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
知覚器官は耳、皮膚、目、舌、鼻であり、行為器官は言葉、手、足、生殖器、肛門である。
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
音、触、色、味、そして第五の香——これらは知覚器官の対象であり、元素から生じたものと知るべきである。
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
言葉、行為、移動、快楽、排泄——これら五つが行為器官の対象であり、これらもまた元素から生じたとされる。
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
すべての感覚の主は意（マナス）と言われる。それは願望を特徴とし、意もまた一つの感覚器官と伝えられる。
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
それは常に、それらの感覚と元素を意とともに働かせる。抑制と発出において意が原因であり、それが主である。
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
感覚、感覚の対象、本性、意識、堅固さ、そして顕と未顕の変化——これが身体と伝えられる。
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
身体より勝れ、身体に依拠する有身者——その聖者は、有身者と身体との違いを真に知っている。
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
味・触・香・色・声を離れ、身体の中にあって無身、感官なき者——その者を見たいと願うべきである。
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
すべての身体の中に未顕現で、死すべき者の中に不死として住する最高の我を見る者は、束縛から解放される。
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
これは眼によっても、他の感官によっても捉えられない。燃え立つ心によってのみ、この偉大なる我は見られる。
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
その偉大な力を持つ唯一者は、すべての存在、不動のものにも動くものにも、多様な在り方をもって住する。
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
上にも、横にも、下にも決して見られることはない。感官によっても、知性によっても、決して見られることはない。
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
九つの門を持つ都市に入って、彼は制御され自らを律して留まる。彼はすべての世界において、不動のものと動くものの主である。
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
人々は彼を微細なものより微細、偉大なものより偉大だと言う。永遠なる者は、さまざまな仕方で一切の存在に遍満して留まる。
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
場を知る者を一方に、場全体を他方に置いて、智者はこのように、常に自制して心の中で思惟すべきである。
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
プルシャは根本原質に住して、根本原質から生じた諸性質を享受する。彼は行為しない者、汚れない者、永遠の者であり、一切の行為に対して中立である。
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
結果と原因を作る働きにおいては、根本原質が原因だと言われる。快楽と苦痛を享受することにおいては、プルシャが原因だと言われる。
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
これは征服されず、思惟されず、不顕現で、永遠である。光から成る具身者は身体に留まる、と他の人々は知っている。
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
知、熱、そして風——身体において命と呼ばれるもの。これらは知性によって確定されたものであり、ここでこれらは知性を思索する者たちである。
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
他の者は、主が全世界に遍満して存在すると言い、ある者は、胡麻油のようにまさにここに存在すると言う。
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
他の無神論者や愚者は、粗い特徴を欠くために、自己は存在しないと断定する。それら無智な者は地獄に住む。
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
このように、様々な種類の人々は、実にマヘーシュヴァラについて思い巡らさない。
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
尊き主よ、世界には永遠で不滅、不変のブラフマンがあり、すべての存在のうちにアートマンがある。その原因はそこに至り難い。
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
仙人にも神々にも、これは明らかには見られない。しかし、その大いなる魂を見た者は、再び戻ってこない。
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
ゆえに、彼を見ることによって、人は最高の境地に至る。女神よ、こうして私は、カピラら師匠と偉大な聖仙たちが実践した永遠のサーンキヤの法をあなたに説いた。