ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤਾ, ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਉਵੇਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦਾ।
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
ਸੰਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਘੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਂਖਯ ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੂਲਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ; ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਮਹਾਨ (ਬੁੱਧੀ) ਜਨਮਦਾ ਹੈ।
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਜ ਤਨਮਾਤਰਾਂ। ਤਨਮਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦਸ ਅਤੇ ਇੱਕ, ਭਾਵ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੀਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਚੌਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪੁਰਖ ਸਮੇਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੱਚੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
ਸੱਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ — ਇਹ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਰਚਦੀ ਹੈ।
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
ਇੱਛਾ, ਦਵੇਸ਼, ਸੁਖ, ਦੁੱਖ, ਸੰਘਾਤ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ — ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਹਨ, ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੇ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ।
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
ਨਿੱਤ, ਇੱਕ, ਸੂਖਮ, ਵਿਆਪਕ, ਕਿਰਿਆਹੀਨ, ਅਹੇਤੁਕ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ — ਇਹ ਅਵਿਆਕ੍ਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
ਅਵਿਆਕ੍ਤ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮੂਲ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਯੋਨੀ, ਅਵਿਆਯ — ਇਹ ਅਵਿਆਕ੍ਤ ਦੇ ਹੀ ਪਰਿਆਇਵਾਚੀ ਨਾਮ ਹਨ।
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
ਉਹ ਸੂਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 'ਤਤ', 'ਸਤ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੇ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਮੂਲਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
ਸਤ੍ਵ ਆਦਿ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
ਸੁਖ, ਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਹਨ। ਰਾਗ-ਦਵੇਸ਼, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸਤੰਭ ਰਜੋਗੁਣ ਹਨ। ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਭੈ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਤੰਦ੍ਰਾ ਤਮੋਗੁਣ ਹਨ।
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
ਸ਼ਰਧਾ, ਹਰਖ, ਵਿਗਿਆਨ, ਅਸੰਮੋਹ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ—ਸਤ੍ਵ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਵਿਪਰੀਤ ਹੋਣ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਪਰਯਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ, ਮਨ ਦਾ ਤਾਪ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਝੂਠ—ਰਜੋਗੁਣ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦੇ ਹਨ।
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
ਵਿਸ਼ਾਦ, ਸੰਸ਼ਯ, ਮੋਹ, ਤੰਦ੍ਰਾ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਭੈ—ਤਮੋਗੁਣ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਭਿਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਅਕਸਰ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦੇ ਹਨ।
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
ਉੱਥੇ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜੋ ਭਾਵ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਤਵਿਕ ਭਾਵ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
ਜਦੋਂ ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਖਲਬਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਰਜੋਗੁਣ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
ਜਦੋਂ ਮੋਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਤਮੋਗੁਣ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ, ਧਨ ਰਾਜਸ ਹੈ, ਕਾਮ ਤਾਮਸ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਾਜਸੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਰਯਗ-ਯੋਨੀ ਤਾਮਸੀ ਹੈ।
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
ਸੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਜੋ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਨੀਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਤਮੋ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੈ, ਆਦਿ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਮਹਤ੍ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਹੀ ਮਹਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
ਮਹਾਨ, ਬੁੱਧੀ, ਮਤਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਮਹਤ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਣੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ।
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ — ਇਹ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ।
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਸ਼੍ਰੋਤ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਛਿਦਰ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੋਹ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ — ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
ਰੂਪ, ਪਾਕ, ਉਸ਼ਣਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ — ਇਹ ਚਾਰ ਅਗਨੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਰਸ, ਸਨੇਹ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਠੰਢਕ — ਇਹ ਜਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਗੁਣ ਹਨ।
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
ਗੰਧ, ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ — ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
ਹਰ ਪਹਿਲਾ ਤੱਤ ਬਾਅਦ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਇੱਕ-ਗੁਣੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੰਧ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕ ਆਖਣਗੇ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗੁਣ ਗੰਧ ਹੈ; ਹੇ ਕਮਲਨੈਣੀ, ਗਿਆਨੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
ਗੰਧ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਹੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਗੰਧ ਤੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ; ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਜਲ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਛਿਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼।
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
ਵਾਲ, ਹੱਡੀਆਂ, ਨਹੁੰ, ਦੰਦ, ਚਮੜੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਸਿਰ, ਪਿੱਠ, ਢਿੱਡ, ਕਮਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ — ਇਹ ਸਭ ਧਰਤੀ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂਆਂ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਲਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਜਾਣ; ਉਹ ਇਸ ਦੇਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਹੈ।
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਨੱਕ ਹਨ; ਕਰਮ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਬੋਲ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮੇਢ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਹਨ।
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੰਧ — ਇਹ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਜਾਣੋ।
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
ਬੋਲ, ਕਿਰਿਆ, ਗਤੀ, ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਤਿਆਗ — ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਰਮ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਇਹ ਵੀ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਮਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਛਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਇੰਦਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
ਉਹ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਿਸਰਗ ਵਿੱਚ ਮਨ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਸਭਾਵ, ਚੇਤਨਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਅਭੂਤ ਦਾ ਵਿਕਾਰ — ਇਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇਹੀ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ — ਸ਼ਰੀਰੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭੇਦ ਉਹ ਮੁਨੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
ਰਸ, ਛੋਹ, ਗੰਧ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
ਸਾਰੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਅਕਤ, ਮਰਨਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜੋ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
ਉਹ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਕੋ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਚੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚੱਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਸਦਾ ਹੈ।
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
ਉਹ ਉੱਪਰ, ਤਿਰਛਾ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ।
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਵਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ।
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
ਉਸੇ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅਣੂਆਂ ਤੋਂ ਅਣੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਉਹ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
ਖੇਤਰਗ੍ਯ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਕਰਤਾ, ਲੇਪ ਰਹਿਤ, ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮੱਧਸਥ ਹੈ।
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
ਕਾਰਜ-ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਰਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੇਤੂ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਹੇਤੂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
ਇਹ ਅਜਿੱਤ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ; ਤੇਜੋਮਯ ਦੇਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
ਗਿਆਨ, ਊਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ — ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੀਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਬੁੱਧੀ-ਚਿੰਤਕ ਹਨ।
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
ਹੋਰ ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਮੂਰਖ, ਸਥੂਲ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਗਿਆਨੀ ਨਰਕ-ਵਾਸੀ ਹਨ।
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਪਰਮ ਤੱਤ) ਨਿੱਤ, ਅਕਸ਼ਰ, ਅਵਿਅਯ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਸਦਾ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਪਰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਫਿਰ ਮੁੜਦਾ ਨਹੀਂ।
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਸਾਂਖਯ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਪਿਲ ਆਦਿ ਆਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਾਲਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।