มหาภารตะ · อัธยายะ 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
ข้าแต่ผู้มีรอยยิ้มบริสุทธิ์ เราจะกล่าวสางขยญาณแก่ท่านตามที่เป็นจริง ความรู้ที่เมื่อรู้แล้วมนุษย์จะไม่หมุนวนอยู่ในวัฏสงสารอีกต่อไป
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
บรรดาผู้ยึดสางขยะเหล่านั้นผู้ชำนาญในการสละ ย่อมหลุดพ้นด้วยความรู้เพียงอย่างเดียว ส่วนนักสางขยะกล่าวว่า การทรมานร่างกายด้วยตบะอันรุนแรงนั้นไร้ประโยชน์
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
ความรู้ของพวกเขาถือกันว่าประกอบด้วยหลักยี่สิบห้าประการ ธรรมชาติรากเหง้าคืออัพยักตะ และจากอัพยักตะจึงเกิดมหัต
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
จากมหัตเกิดอหังการ จากอหังการนั้นเกิดตันมาตรทั้งห้า และจากตันมาตรทั้งหลายนั้นย่อมเกิดอินทรีย์สิบเอ็ด คือสิบและหนึ่ง
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
จากสิ่งเหล่านั้นเกิดภูตทั้งห้า ซึ่งร่างกายนี้ดำรงอยู่ได้ด้วยภูตเหล่านั้น ดังนี้ การสรุปของเขตรจึงถือว่ามียี่สิบสี่ แต่ที่นี่เมื่อนับรวมปุรุษะ เขากล่าวว่ามียี่สิบห้า
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
สัตตวะ รชะ และตมะ คุณเหล่านี้เกิดจากประกฤติ ด้วยคุณที่เป็นของตนเองเหล่านั้น ประกฤติย่อมสร้างโลกทั้งสิ้น
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
ความปรารถนา ความเกลียดชัง สุข ทุกข์ กายที่ประกอบกัน สติสัมปชัญญะ และความมั่นคง ปัญญาชนพึงรู้ว่าสิ่งเหล่านี้เป็นการเปลี่ยนแปลงของประกฤติ
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
เราจะอธิบายลักษณะของสรรพสิ่งและการแบ่งแยกของสิ่งเหล่านั้นตั้งแต่ต้นอย่างละเอียด จงฟังคำอธิบายของเรา
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
เที่ยงแท้ เป็นหนึ่ง ละเอียด แผ่ซ่านไปทั่ว ปราศจากการกระทำ ปราศจากเหตุ ไม่อาจรับรู้ได้ด้วยอินทรีย์ใดๆ เหล่านี้คือลักษณะของอัพยักตะ
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
อัพยักตะ ประกฤติ รากเหง้า ประธาน ครรภ์ และสิ่งที่ไม่เสื่อมสลาย เหล่านี้คือชื่อของอัพยักตะเอง กล่าวด้วยถ้อยคำที่มีความหมายเหมือนกัน
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
เพราะความละเอียดของมัน จึงไม่อาจชี้บอกได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า ตัต และ สัต รากเหง้าของโลกทั้งสิ้นคือสิ่งนั้น และการสร้างก็กล่าวกันว่ามีรากเหง้าอยู่ในสิ่งนั้น
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
คุณทั้งหลายที่เกิดจากประกฤติ มีสัตตวะเป็นต้น บัดนี้เราจะกล่าวถึงคุณเหล่านั้น
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
ความสุข ความพอใจ และความกระจ่าง สามสิ่งนี้เป็นคุณของสัตตวะ ความยึดติดและความเกลียดชัง สุขและทุกข์ และความงมงาย เป็นคุณของรชะ ความมืดมน ความกลัว ความหลง และความง่วงซึม เป็นคุณของตมะ
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
ศรัทธา ความปลื้มปีติ วิชญาณ ความไม่หลงผิด ความเมตตา และความมั่นคง ย่อมเจริญขึ้นเมื่อสัตตวะทำงาน แต่เมื่อกลับกัน สิ่งตรงข้ามกับสิ่งเหล่านี้ก็เกิดขึ้น
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
ความใคร่และความโกรธ ความทุกข์ใจ ความโลภ ความหลง และความเท็จ ทั้งหมดนี้ย่อมเจริญขึ้นอย่างเต็มที่เมื่อรชะเพิ่มพูนขึ้น
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
ความท้อแท้ ความสงสัย ความหลง ความง่วงซึม การหลับใหล และความกลัว ย่อมเพิ่มพูนขึ้นเมื่อตมะเติบโตแข็งแรง ไม่ว่าจะมีเหตุหรือไม่มีเหตุก็ตาม
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
คุณเหล่านี้ย่อมเพิ่มพูนซึ่งกันและกันซ้ำแล้วซ้ำเล่าฉันนี้ และเมื่อถูกครอบงำโดยกันและกัน ก็ลดน้อยลงเป็นอันมากอยู่เสมอ
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
ภาวะแห่งความยินดีใดๆ ที่เกิดขึ้นตรงนั้น ไม่ว่าทางกายหรือทางใจ คือภาวะสาตตวิกะ พึงพิจารณาเช่นนั้น
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
เมื่อสิ่งที่ประกอบด้วยความเดือดร้อนและก่อให้เกิดความปั่นป่วนในจิตใจเกิดขึ้น ให้รู้ว่านี่คือรชะ และพึงพิจารณาตามนั้น
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
เมื่อสิ่งที่ประกอบด้วยความหลงและก่อให้เกิดความท้อแท้ เหนือการใคร่ครวญและไม่อาจรู้ได้ พึงจดจำสิ่งนั้นว่าเป็นตมะ
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
โดยสรุป ธรรมเป็นของสัตตวะ ทรัพย์เป็นของรชัส และกามเป็นของตมัส ในไตรวรรค์คุณทั้งสามนี้ปรากฏตามลำดับ
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
การสร้างของเหล่าเทพที่เริ่มต้นด้วยพระพรหม ประกาศกันว่าเป็นสัตตวะ การสร้างมนุษย์เป็นรชัส ส่วนกำเนิดของสัตว์เดรัจฉานเป็นตมัส
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
ผู้ตั้งอยู่ในสัตตวะย่อมขึ้นสูง ผู้มีรชัสย่อมอยู่ในระดับกลาง ส่วนผู้มีตมัส ซึ่งความประพฤติตามคุณต่ำที่สุด ย่อมตกต่ำลง
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
สิ่งมีชีวิตใดๆ ที่มีอยู่ในหมู่เทพ มนุษย์ และสัตว์ ทั้งที่เคลื่อนที่และไม่เคลื่อนที่ ซึ่งผูกพันมาตั้งแต่เบื้องต้น ย่อมถูกคุณทั้งสามนี้แผ่ซ่านอยู่
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
ต่อจากนี้ เราจะกล่าวถึงมหัตและสิ่งอื่นๆ ที่เกิดก่อนโดยเครื่องหมายของมัน ความรู้แจ้งและวิจารณญาณเป็นลักษณะของมหัต
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
ผู้ยิ่งใหญ่ ปัญญา ความคิด และสติปัญญา ปราชญ์ทั้งหลายรู้ว่าเป็นชื่อของมหัต ควรรู้ว่าอหังการคือสิ่งนั้น โดยย่อตามลักษณะของมัน
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
การสร้างสรรพสัตว์ย่อมมีหลายรูปแบบเพราะอหังการ เพราะการดับอหังการเท่านั้น นิพพานจึงบรรลุได้
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
อากาศ ลม ไฟ น้ำ และดิน เป็นกลุ่มที่ห้า คือมหาภูต เป็นต้นกำเนิดและที่ดับของสรรพสัตว์ทั้งปวง
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
เสียง การได้ยิน และช่องทางของร่างกาย สามสิ่งนี้เกิดจากอากาศ การสัมผัสและการเคลื่อนไหวของสิ่งมีชีวิต ถือกันว่าเป็นคุณของวายุ
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
รูป ความร้อนที่ทำให้สุก การย่อยอาหาร และแสง สี่สิ่งนี้เป็นคุณของไฟ รส ความมัน ลิ้น และความเย็น เป็นคุณที่เกิดจากน้ำ
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
กลิ่น ประสาทการดมกลิ่น และร่างกาย สามสิ่งนี้เป็นคุณของดิน ดูก่อนเทวี คุณทั้งหมดของสิ่งมีชีวิตที่ประกอบด้วยมหาภูตทั้งห้าจึงได้ประกาศไว้ดังนี้
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
ภูตที่อยู่หลังย่อมได้คุณของภูตที่อยู่ก่อนหน้า ด้วยเหตุนี้ การสร้างสิ่งมีชีวิตในโลกนี้จึงไม่ได้เห็นว่ามีคุณเพียงอย่างเดียว
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
บางคนที่ไม่ชำนาญ เมื่อรับรู้กลิ่นในน้ำแล้ว ก็จะกล่าวว่ากลิ่นเป็นคุณของน้ำ ดูก่อนผู้มีดวงตาดุจดอกบัว ปราชญ์ทั้งหลายไม่ยอมรับเช่นนี้
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
ความมีกลิ่นไม่ใช่สภาพของน้ำ คุณนั้นเป็นของดินโดยเฉพาะ ดินตั้งอยู่ในกลิ่นและรส น้ำตั้งอยู่ในความชื้น แสงตั้งอยู่ในดวงตา ลมตั้งอยู่ในที่อาศัยของลมหายใจเข้าและออก และอากาศตั้งอยู่ในช่องว่างของสรรพสัตว์ที่มีร่างกาย
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
ผม กระดูก เล็บ ฟัน ผิวหนัง มือ เท้า ศีรษะ หลัง ท้อง สะโพก และคอ ทั้งหมดนี้ได้สอนกันว่าเป็นธรรมชาติของดิน
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
สิ่งใดก็ตามในร่างกายนี้ที่อาศัยธาตุ โทษ และของเสีย จงรู้ว่าสิ่งทั้งปวงนั้นเป็นของวัตถุธาตุ อยู่ใต้อำนาจของร่างกายเท่านั้น และเป็นทรัพย์สมบัติของร่างกายนั้น
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
อินทรีย์แห่งการรู้คือหู ผิวกาย ตา ลิ้น และจมูก ส่วนอวัยวะแห่งการกระทำคือวาจา มือ เท้า อวัยวะเพศ และทวารหนักเช่นกัน
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
เสียง การสัมผัส รูป รส และกลิ่นเป็นข้อที่ห้า พึงรู้ว่าสิ่งเหล่านี้เป็นอารมณ์ของอินทรีย์แห่งการรู้ ซึ่งแผ่ออกมาจากมหาภูต
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
การพูด การกระทำ การเคลื่อนไป ความยินดี และการขับถ่าย รวมเป็นห้าประการ พึงรู้ว่าเป็นอารมณ์ของอวัยวะแห่งการกระทำ และสิ่งเหล่านี้ก็ถือว่าเกิดจากมหาภูตเช่นกัน
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
ในบรรดาอินทรีย์ทั้งปวง ใจถูกกล่าวว่าเป็นใหญ่ ใจมีลักษณะคือความปรารถนา และใจนั้นก็ถูกจดจำว่าเป็นอินทรีย์ด้วย
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
พระองค์ทรงควบคุมอินทรีย์และธาตุเหล่านั้นอยู่เสมอพร้อมกับมนัส ในการควบคุมและในการปล่อยออก มนัสเป็นเหตุ และพระองค์คือผู้เป็นใหญ่
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
อินทรีย์ วิสัยของอินทรีย์ ธรรมชาติ จิตสำนึก ความมั่นคง และการแปรเปลี่ยนของสิ่งที่ปรากฏและไม่ปรากฏ สิ่งนี้ถูกจดจำว่าคือร่างกาย
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
ตัวตนผู้มีร่าง ซึ่งแตกต่างจากร่างกายแต่ก็อาศัยอยู่ในร่างกาย ฤๅษีย่อมรู้ความต่างระหว่างผู้มีร่างกับร่างกายอย่างแท้จริง
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
ปราศจากรส การสัมผัส กลิ่น รูปและเสียง ไม่มีร่างท่ามกลางร่างทั้งหลาย ปราศจากอินทรีย์ ควรปรารถนาจะเห็นพระองค์
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
ผู้ใดเห็นอาตมันสูงสุด ซึ่งไม่ปรากฏในร่างทั้งปวง และดำรงอยู่ในหมู่มรรตยะเป็นอมรตยะ ผู้นั้นย่อมพ้นจากเครื่องผูกมัด
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
อาตมันนี้ดวงตาจับต้องไม่ได้ อินทรีย์อื่นก็จับต้องไม่ได้ เพียงด้วยมนัสที่ส่องสว่างแล้วเท่านั้น อาตมันผู้ยิ่งใหญ่นี้จึงปรากฏ
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
พระองค์ผู้มีพลานุภาพยิ่งใหญ่ผู้เดียวนั้นย่อมประทับอยู่ในสรรพสัตว์ ทั้งที่ไม่เคลื่อนที่และที่เคลื่อนที่ ประกอบด้วยภาวะต่างๆ มากมาย
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
ไม่มีที่ใดเลย ทั้งเบื้องบน เบื้องขวาง หรือเบื้องล่าง พระองค์ไม่เคยปรากฏแก่อินทรีย์ หรือแม้แต่แก่ปัญญา
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
เมื่อเสด็จเข้าสู่นครที่มีเก้าประตู พระองค์ก็ประทับอยู่ ทรงสำรวมและทรงควบคุมตน พระองค์เป็นเจ้าแห่งโลกทั้งปวง ทั้งของที่ไม่เคลื่อนที่และที่เคลื่อนที่
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
ท่านทั้งหลายเรียกพระองค์ว่าเล็กกว่าสิ่งที่เล็กที่สุด และใหญ่กว่าสิ่งที่ใหญ่ที่สุด พระองค์ผู้นิรันดร์แผ่ซ่านไปในสรรพสัตว์โดยหลายวิธีและดำรงอยู่
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
เมื่อวางผู้รู้แห่งเขตไว้ด้านหนึ่ง และวางเขตทั้งหมดไว้อีกด้านหนึ่ง ดังนี้ ผู้มีปัญญาพึงพิจารณาเช่นนี้ โดยสำรวมอยู่เสมอในหทัย
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
ปุรุษะ ซึ่งดำรงอยู่ในประกฤติ ย่อมเสวยคุณที่เกิดจากประกฤติ พระองค์เป็นผู้ไม่กระทำ ไม่ติดข้อง เป็นนิรันดร์ และวางเฉยต่อกรรมทั้งปวง
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
ในการเป็นผู้กระทำแห่งเหตุและผล ประกฤติกล่าวว่าเป็นเหตุ ในการเป็นผู้เสวยสุขและทุกข์ ปุรุษะกล่าวว่าเป็นเหตุ
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
ผู้นี้ไม่อาจพิชิตได้ ไม่อาจคิดหยั่งได้ ไม่ปรากฏ และเป็นนิรันดร์ ผู้มีร่างซึ่งประกอบด้วยรัศมี ดำรงอยู่ในร่าง ผู้อื่นย่อมรู้เช่นนี้
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
ญาณ ความร้อน และลม ซึ่งเรียกว่าชีวะในร่าง เหล่านี้ย่อมได้รับการยืนยันด้วยปัญญา และที่นั่นมีผู้ใคร่ครวญด้วยปัญญาเหล่านี้
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
ผู้อื่นกล่าวว่าพระผู้เป็นเจ้าทรงดำรงอยู่แผ่ซ่านไปทั่วโลกทั้งปวง บางพวกกล่าวว่าพระองค์ประทับอยู่ตรงนี้เอง เหมือนน้ำมันงา
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
ผู้อื่นซึ่งเป็นพวกนาสติกผู้หลงผิด เพราะขาดเครื่องหมายหยาบ จึงยืนยันว่าไม่มีอาตมัน ผู้ไร้ปัญญาเหล่านั้นย่อมอาศัยอยู่ในนรก
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
ดังนี้ คนหลายประเภทย่อมไม่ใคร่ครวญถึงพระมเหศวรอย่างแท้จริง
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ในโลกมีพรหมันที่นิรันดร์ ไม่เสื่อมสลาย ไม่แปรเปลี่ยน คืออาตมันในสรรพสัตว์ ต้นเหตุของพรหมันนั้นเข้าถึงได้ยากยิ่ง
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
แม้ฤๅษีและเทวดาก็ไม่อาจเห็นพระองค์นี้อย่างชัดแจ้ง แต่เมื่อได้เห็นมหาตมันนั้นแล้ว ผู้นั้นย่อมไม่กลับมาอีก
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
ดังนั้น เพราะได้เห็นพระองค์เท่านั้น ผู้นั้นย่อมบรรลุถึงคติอันสูงสุด ดูก่อนเทวี เราได้กล่าวแก่เจ้าแล้วถึงสางขยธรรมอันเป็นนิรันดร์นี้ ซึ่งกปิละและอาจารย์ท่านอื่น ๆ กับบรรดาปรมฤๅษีได้ปฏิบัติมาแล้ว