మహాభారతం · అధ్యాయం 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
పవిత్రమైన చిరునవ్వు గలదానా, సాంఖ్య జ్ఞానాన్ని నీకు యథావిధిగా చెబుతాను. దానిని తెలుసుకున్న మనుష్యుడు మళ్లీ సంసార చక్రాలలో తిరగడు.
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
సన్యాసంలో నిపుణులైన సాంఖ్యులు జ్ఞానంచేతనే విముక్తి పొందుతారు. కఠోర తపస్సుతో శరీరాన్ని హింసించడం నిరర్థకమని సాంఖ్యులు చెబుతారు.
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
వారి జ్ఞానం ఇరవై ఐదు తత్త్వాలతో కూడినదని స్మరించబడింది. మూలప్రకృతి అవ్యక్తం; అవ్యక్తం నుండి మహత్తు ఉద్భవిస్తుంది.
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
మహత్తు నుండి అహంకారం ఉద్భవించింది; దాని నుండి ఐదు తన్మాత్రలు. తన్మాత్రల నుండి పది మరియు ఒకటి, అంటే పదకొండు ఇంద్రియాలు ఉద్భవిస్తాయి.
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
వాటి నుండి పంచమహాభూతాలు; వాటితో ఈ శరీరం నడుస్తుంది. ఇలా క్షేత్రానికి సంక్షేపం ఇరవై నాలుగు అని చెప్పబడుతుంది; ఇక్కడ పురుషునితో కలిపి ఇరవై ఐదు అని అంటారు.
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు — ఇవి ప్రకృతి నుండి పుట్టిన గుణాలు. తన స్వభావగుణాలతోనే ప్రకృతి సమస్త లోకాన్ని సృష్టిస్తుంది.
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
ఇచ్ఛ, ద్వేషం, సుఖం, దుఃఖం, సంఘాతం, చేతన, ధృతి — ఇవి ప్రకృతి యొక్క వికారాలని జ్ఞానులు తెలుసుకోవాలి.
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
అన్నింటి లక్షణాలను, వాటి భేదాలను మొదటి నుండి వేరువేరుగా విస్తారంగా చెబుతాను; వాటి వివరణను నా నుండి విను.
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
నిత్యమైనది, ఏకమైనది, సూక్ష్మమైనది, వ్యాపించినది, క్రియారహితమైనది, కారణరహితమైనది, ఇంద్రియాలతో గ్రహించలేనిది — ఇదే అవ్యక్తం యొక్క లక్షణం.
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
అవ్యక్తం, ప్రకృతి, మూలం, ప్రధానం, యోని, అవ్యయం — ఇవి అవ్యక్తానికి పర్యాయ పదాలైన పేర్లు.
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
అది సూక్ష్మమైనది కాబట్టి నిర్దేశించలేనిది; అందుకే 'తత్', 'సత్' అని పిలువబడుతుంది. సమస్త జగత్తుకు అదే మూలం; సృష్టి కూడా దాని మీదనే మూలమైనదని భావిస్తారు.
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
సత్వం మొదలైన, ప్రకృతి నుండి జనించిన గుణాలను ఇప్పుడు నేను చెబుతాను.
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
సుఖం, తృప్తి, ప్రకాశం—ఇవి మూడు సాత్త్విక గుణాలు. రాగద్వేషాలు, సుఖదుఃఖాలు, స్తంభం రజో గుణాలు. అప్రకాశం, భయం, మోహం, తంద్రి తమో గుణాలు.
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
శ్రద్ధ, హర్షం, విజ్ఞానం, అసంమోహం, దయ, ధృతి—సత్త్వం ప్రవర్తించినప్పుడు ఇవి పెరుగుతాయి; విపరీతమైతే వాటి విపర్యయం కలుగుతుంది.
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
కామం, క్రోధం, మనస్తాపం, లోభం, మోహం, అసత్యం—రజస్సు ప్రబలించినప్పుడు ఇవన్నీ పూర్తిగా పెరుగుతాయి.
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
విషాదం, సంశయం, మోహం, తంద్రి, నిద్ర, భయం—తమస్సు ప్రబలించినప్పుడు ఇవి పెరుగుతాయి, కారణం ఉన్నా లేకపోయినా.
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
ఇలా ఇవి ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడి మళ్ళీ మళ్ళీ పెరుగుతాయి; ఒకదానిచేత మరొకటి అభిభూతమైనప్పుడు చాలా విధాలుగా నిరంతరం తగ్గుతాయి.
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
అక్కడ శరీరం ద్వారా లేదా మనస్సు ద్వారా ప్రీతితో కూడిన ఏ భావం వర్తిస్తుందో, అది సాత్త్విక భావం—దానిని అలాగే గమనించాలి.
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
సంతాపంతో కూడి, చిత్తంలో క్షోభను కలిగించేది ఏదైతే అది రజస్సు అని తెలుసుకుని దానిని ధ్యానించాలి.
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
మోహంతో కూడి విషాదాన్ని కలిగించేది, తర్కానికి అందనిది, తెలియరానిది ఏదైతే దానిని తమస్సుగా గ్రహించాలి.
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
సంగ్రహంగా, ధర్మం సాత్త్వికం, ధనం రాజసం, కామం తామసం; త్రివర్గంలో ఈ మూడు గుణాలు క్రమంగా ఉంటాయి.
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
బ్రహ్మాది దేవతల సృష్టి సాత్త్వికమని చెప్పబడుతుంది; మానవ సృష్టి రాజసం; తిర్యగ్యోనులు తామసం.
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
సత్త్వంలో స్థితులైనవారు పైకి వెళతారు; రాజసులు మధ్యలో ఉంటారు; అధమ గుణ ప్రవృత్తిలో ఉన్న తామసులు కిందికి వెళతారు.
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
దేవ, మానవ, తిర్యగ్యోనులలో ఉన్న చరాచరమైన ప్రాణి ఏదైనా, ఆది నుండి కూడినదై, ఈ మూడు గుణాలచే వ్యాపించబడి ఉంది.
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
ఇక మహత్తు మొదలైనవాటిని వాటి లక్షణాలతో వివరిస్తాను. విజ్ఞానం, వివేకం మహత్తు యొక్క లక్షణం.
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
మహాన్, బుద్ధి, మతి, ప్రజ్ఞ అనేవి మహత్తు యొక్క పేర్లు. వాటి లక్షణంతో సంక్షేపంగా దాన్ని అహంకారమని తెలుసుకోవాలి.
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
అహంకారం వల్ల ప్రాణుల సృష్టి అనేక విధాలుగా జరుగుతుంది. అహంకార నివృత్తే నిర్వాణానికి తగినది.
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, జలం, భూమి అనేవి ఐదు మహాభూతాలు. ఇవి సర్వప్రాణుల ఉత్పత్తికి, లయానికి కారణాలు.
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
శబ్దం, శ్రోత్రం, శరీరంలోని రంధ్రాలు — ఈ మూడు ఆకాశం నుండి పుట్టినవి. స్పర్శ, ప్రాణుల చేష్ట — ఇవి వాయువు గుణాలని చెప్పబడ్డాయి.
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
రూపం, పాకం, ఉష్ణం, కాంతి — ఈ నాలుగు అగ్ని గుణాలు. రసం, స్నేహం, జిహ్వ, శీతలత్వం — ఇవి జలం నుండి పుట్టిన గుణాలు.
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
గంధం, ఘ్రాణం, శరీరం — ఇవి పృథివి యొక్క మూడు గుణాలు. ఈ విధంగా, దేవీ, పంచభూతాల సర్వగుణాలు ప్రసిద్ధమైనవి.
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
ప్రతి పూర్వ తత్త్వం తరువాతి తత్త్వాల గుణాలను కూడా పొందుతుంది. అందువల్ల ఇక్కడ ప్రాణుల సృష్టులు ఏకగుణమైనవిగా కనిపించవు.
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
నీటిలో గంధాన్ని గ్రహించి, నీటి గుణం గంధమే అని కొందరు అజ్ఞానులు చెబుతారు; ఓ కమలనేత్రీ, ప్రాజ్ఞులు దానిని అంగీకరించరు.
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
గంధం నీటి గుణం కాదు; అది పృథివి గుణమే. గంధంలోనూ రసంలోనూ భూమి ఉంది; స్నేహంలో జలం; కళ్లలో జ్యోతి స్థితమై ఉంది. ప్రాణ-అపాన ఆశ్రయాలలో వాయువు; ప్రాణులలోని రంధ్రాలలో ఆకాశం.
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
వెంట్రుకలు, ఎముకలు, గోళ్లు, దంతాలు, చర్మం, చేతులు, కాళ్లు, తలలు, వీపు, ఉదరం, నడుము, మెడ — ఇవన్నీ భూమి స్వరూపమని చెప్పబడింది.
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
ఈ శరీరంలో ధాతువులు, దోషాలు, మలాలను ఆశ్రయించి ఉన్నదంతా భౌతికమని తెలుసుకో; అది దేహానికే చెందినది, దేహమే దాని స్వామి.
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
జ్ఞానేంద్రియాలు చెవి, చర్మం, కన్ను, నాలుక, ముక్కు; కర్మేంద్రియాలు వాక్కు, చేతులు, కాళ్లు, జననేంద్రియం, గుదం.
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, ఐదవది గంధం — ఇవి జ్ఞానేంద్రియాల విషయాలు; ఇవి భూతాల నుండి వెలువడినవని తెలుసుకోవాలి.
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
వాక్కు, క్రియ, గతి, ప్రీతి, విసర్గ — ఇవి ఐదు విధాలుగా కర్మేంద్రియాల విషయాలు; ఇవి కూడా భూతాల నుండి ఉద్భవించినవిగా భావించబడ్డాయి.
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
అన్ని ఇంద్రియాలకు ప్రభువు మనస్సు అని చెప్పబడుతుంది; అది కోరిక అనే లక్షణంతో గుర్తించబడుతుంది; మనస్సు కూడా ఒక ఇంద్రియంగా స్మరించబడింది.
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
అది ఎల్లప్పుడూ ఆ ఇంద్రియాలను, భూతాలను మనస్సుతో కలిపి నియోగిస్తుంది; నియమనంలోనూ విసర్గంలోనూ మనస్సే కారణం; అదే ప్రభువు.
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
ఇంద్రియాలు, ఇంద్రియ విషయాలు, స్వభావం, చైతన్యం, ధృతి, భూత-అభూతాల వికారం — ఇవే శరీరం అని స్మరించబడింది.
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
శరీరానికి అతీతుడైన దేహి, శరీరాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్నవాడు — శరీరి మరియు శరీరం మధ్య భేదాన్ని ఆ ముని నిజంగా తెలుసుకుంటాడు.
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
రసం, స్పర్శ, గంధం, రూపం, శబ్దం లేనివాడు — శరీరాలలో ఉన్నా అశరీరుడు, ఇంద్రియాలు లేనివాడు — అతనిని చూడాలని కోరాలి.
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
అన్ని దేహాలలో అవ్యక్తంగా, మర్త్యులలో అమరునిగా ఉన్న పరమాత్మను చూసేవాడు బంధనాల నుండి విముక్తుడవుతాడు.
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
ఇతడు కళ్ళకు గ్రహింపుకు రాడు, ఇతర ఇంద్రియాలకూ కాడు; ప్రకాశించిన మనస్సుతోనే ఈ మహాత్ముడైన ఆత్మ కనిపిస్తాడు.
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
ఆ మహాశక్తిమంతుడైన ఏకుడే సర్వ ప్రాణులలో, స్థావరాలలో మరియు చరాలలో, అనేక భావాలతో కూడి నివసిస్తాడు.
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
అతడు ఊర్ధ్వంలో కాదు, తిర్యక్కులో కాదు, అధస్సులో కూడా ఎప్పుడూ కాదు; ఇంద్రియాలతో గానీ బుద్ధితో గానీ ఎప్పుడూ కనబడడు.
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
తొమ్మిది ద్వారాలు గల నగరంలో ప్రవేశించి అతడు నియతుడుగా, వశీకృతుడుగా నిలిచి ఉన్నాడు; అతడు సర్వలోకాలలో స్థావరానికీ జంగమానికీ ఈశ్వరుడు.
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
అతడినే అణువులలో కెల్లా అణువు, మహత్తులలో కెల్లా మహత్తు అని అంటారు; శాశ్వతుడైన అతడు అనేక విధాలుగా సర్వభూతాలలో వ్యాపించి ఉన్నాడు.
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
క్షేత్రజ్ఞుడిని ఒక వైపు, సమస్త క్షేత్రాన్ని మరొక వైపు ఉంచి, జ్ఞాని ఈ విధంగా నిరంతరం సంయమంతో హృదయంలో విచారించాలి.
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
పురుషుడు ప్రకృతిలో స్థితుడై ప్రకృతి నుండి పుట్టిన గుణాలను అనుభవిస్తాడు; అతడు అకర్త, అలిప్తుడు, నిత్యుడు, సర్వకర్మలకు మధ్యస్థుడు.
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
కార్యకారణ కర్తృత్వానికి హేతువు ప్రకృతి అని చెప్పబడుతుంది; సుఖదుఃఖాల భోక్తృత్వానికి హేతువు పురుషుడు అని చెప్పబడుతుంది.
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
ఇతడు అజేయుడు, అచింత్యుడు, అవ్యక్తుడు, సనాతనుడు; తేజోమయుడైన దేహి దేహంలో నిలిచి ఉన్నాడని ఇతరులు తెలుసుకుంటారు.
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
జ్ఞానము, ఊష్మ, వాయువు — శరీరంలో జీవుడని పిలువబడేవి; ఇవి బుద్ధితో నిశ్చయించబడినవి. అక్కడ ఇవి బుద్ధి-చింతకులు.
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
ఇతరులు సర్వలోకాలను వ్యాపించి ఉన్న ఈశ్వరుడని అంటారు; కొందరు తిలనూనెలా ఇక్కడే స్థితుడై ఉన్నాడని అంటారు.
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
ఇతర నాస్తికులు, మూఢులు, స్థూల లక్షణాల లోపం వల్ల ఆత్మ లేదని నిశ్చయించి చెబుతారు; ఆ అప్రజ్ఞులు నరకవాసులు.
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
ఇలా నానావిధులు నిజంగా మహేశ్వరుణ్ణి విచారించరు.
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
భగవాన్, లోకంలో బ్రాహ్మణం (పరమ తత్త్వం) నిత్యమూ అక్షరమూ అవ్యయమూ; సర్వప్రాణుల్లో ఆత్మ ఉంది; దాని హేతువు అక్కడ అత్యంత దుర్గమమైనది.
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
ఋషులకూ దేవతలకూ కూడా ఇతడు ప్రత్యక్షంగా కనబడడు; కానీ ఆ మహాత్ముణ్ణి చూసిన వాడు మళ్ళీ తిరిగిరాడు.
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
అందువల్ల ఆయనను దర్శించడం వల్లనే మనుజుడు పరమ గతిని పొందుతాడు. దేవీ, ఈ విధంగా నేను నీకు కపిలాది ఆచార్యులు, పరమర్షులు ఆచరించిన సనాతన సాంఖ్య ధర్మాన్ని వివరించాను.