മഹാഭാരതം · അധ്യായം 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
ശുദ്ധമായ പുഞ്ചിരിയുള്ളവളേ, സാംഖ്യജ്ഞാനം നിനക്ക് യഥാവിധി ഞാൻ പറയാം. അത് അറിഞ്ഞവൻ വീണ്ടും സംസാരചക്രങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്നില്ല.
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
സംന്യാസത്തിൽ നിപുണരായ സാംഖ്യർ ജ്ഞാനത്താൽ മാത്രം വിമുക്തരാകുന്നു. കഠിനതപസ്സിനാൽ ശരീരത്തെ പീഡിപ്പിക്കുന്നത് നിരർത്ഥകമെന്ന് സാംഖ്യർ പറയുന്നു.
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
അവരുടെ ജ്ഞാനം ഇരുപത്തഞ്ച് തത്ത്വങ്ങളോടുകൂടിയതെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. മൂലപ്രകൃതി അവ്യക്തം; അവ്യക്തത്തിൽനിന്ന് മഹാൻ ജനിക്കുന്നു.
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
മഹാനിൽനിന്ന് അഹങ്കാരം ഉണ്ടായി; അതിൽനിന്ന് പഞ്ചതന്മാത്രകൾ. തന്മാത്രകളിൽനിന്ന് പത്തും ഒന്നും, അതായത് പതിനൊന്ന് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
അവയിൽനിന്ന് പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ; അവയാൽ ഈ ശരീരം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സംക്ഷേപം ഇരുപത്തിനാല് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; ഇവിടെ പുരുഷനോടുകൂടി ഇരുപത്തഞ്ച് എന്ന് എണ്ണുന്നു.
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
സത്ത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ് — ഇവ പ്രകൃതിയിൽനിന്ന് ഉണ്ടായ ഗുണങ്ങൾ. തന്റെ സ്വഭാവഗുണങ്ങളാൽ പ്രകൃതി സമസ്ത ലോകത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
ഇച്ഛ, ദ്വേഷം, സുഖം, ദുഃഖം, സംഘാതം, ചേതന, ധൃതി — ഇവ പ്രകൃതിയുടെ വികാരങ്ങളെന്ന് ജ്ഞാനികൾ അറിയേണ്ടതാണ്.
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
എല്ലാറ്റിന്റെയും ലക്ഷണങ്ങളും അവയുടെ വിഭാഗങ്ങളും ആദിമുതൽ വേറിട്ട് വിസ്തരിച്ച് ഞാൻ പറയാം; അതിന്റെ വ്യാഖ്യാനം കേൾക്കൂ.
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
നിത്യം, ഏകം, സൂക്ഷ്മം, വ്യാപിച്ചത്, ക്രിയയില്ലാത്തത്, കാരണമില്ലാത്തത്, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും അഗ്രാഹ്യമായത് — ഇതാണ് അവ്യക്തത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
അവ്യക്തം, പ്രകൃതി, മൂലം, പ്രധാനം, യോനി, അവ്യയം — ഇവയെല്ലാം അവ്യക്തത്തിന്റെ പര്യായനാമങ്ങളാണ്.
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
അത് സൂക്ഷ്മമായതിനാൽ നിർദ്ദേശിക്കാനാവാത്തതാണ്; അതിനാൽ 'തത്', 'സത്' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ലോകമെല്ലാം അതിന്റെ മൂലമാണ്; സൃഷ്ടിയും അതിൽ മൂലമുറച്ചതായി കരുതപ്പെടുന്നു.
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
സത്വം മുതലായ, പ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ഗുണങ്ങളെ ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയാം.
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
സുഖം, തൃപ്തി, പ്രകാശം—ഇവ മൂന്നും സാത്ത്വിക ഗുണങ്ങൾ. രാഗദ്വേഷങ്ങൾ, സുഖദുഃഖങ്ങൾ, സ്തംഭം എന്നിവ രജോഗുണങ്ങൾ. അപ്രകാശം, ഭയം, മോഹം, തന്ദ്രി എന്നിവ തമോഗുണങ്ങൾ.
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
ശ്രദ്ധ, ഹർഷം, വിജ്ഞാനം, അസംമോഹം, ദയ, ധൃതി—സത്ത്വം പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ ഇവ വളരുന്നു; വിപരീതമാകുമ്പോൾ അവയുടെ വിപര്യയം സംഭവിക്കുന്നു.
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
കാമം, ക്രോധം, മനസ്താപം, ലോഭം, മോഹം, അസത്യം—രജസ്സ് വർധിക്കുമ്പോൾ ഇവയെല്ലാം പൂർണ്ണമായി വളരുന്നു.
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
വിഷാദം, സംശയം, മോഹം, തന്ദ്രി, നിദ്ര, ഭയം—തമസ്സ് വർധിക്കുമ്പോൾ ഇവ വളരുന്നു; കാരണമുണ്ടായാലും ഇല്ലെങ്കിലും.
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
ഇങ്ങനെ ഇവ പരസ്പരം ആശ്രയിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും വളരുന്നു; ഒന്ന് മറ്റൊന്നിനാൽ അഭിഭൂതമാകുമ്പോൾ പലപ്പോഴും നിരന്തരം കുറയുന്നു.
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
അവിടെ ശരീരത്താലോ മനസ്സിനാലോ പ്രീതിയോടു കൂടിയ ഏതു ഭാവമാണോ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, അത് സാത്ത്വിക ഭാവം—അതിനെ അങ്ങനെതന്നെ കാണണം.
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
സന്താപത്തോടു കൂടി ചിത്തത്തിൽ ക്ഷോഭമുണ്ടാക്കുന്നത് ഏതോ അത് രജസ്സാണ്; അതിനെ അങ്ങനെ ചിന്തിക്കണം.
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
മോഹത്തോടു കൂടി വിഷാദമുണ്ടാക്കുന്നത്, യുക്തിക്കതീതവും അറിയാനാകാത്തതുമായത് ഏതോ അത് തമസ്സെന്ന് ഗ്രഹിക്കണം.
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
സംക്ഷേപത്തിൽ, ധർമ്മം സാത്ത്വികം; ധനം രാജസം; കാമം താമസം; ത്രിവർഗ്ഗത്തിൽ ഈ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളും ക്രമത്തിൽ ഉണ്ട്.
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
ബ്രഹ്മാവ് മുതലായ ദേവന്മാരുടെ സൃഷ്ടി സാത്ത്വികമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; മനുഷ്യസൃഷ്ടി രാജസം; തിര്യക്‌യോനിയോ താമസം.
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
സത്ത്വത്തിൽ സ്ഥിതരായവർ ഊർദ്ധ്വത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; രാജസർ മധ്യത്തിൽ നില്ക്കുന്നു; അധമഗുണവൃത്തിയിൽ സ്ഥിതരായ താമസർ അധോവിലേക്ക് പോകുന്നു.
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
ദേവന്മാരിലും മനുഷ്യരിലും തിര്യക്കുകളിലും ചരാചരമായ ഏത് ഭൂതമുണ്ടോ, ആദി മുതൽ ചേർന്നതായി, ഈ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളാൽ വ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
ഇനി മഹത്ത് മുതലായവയെ അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാൽ വിവരിക്കാം. വിജ്ഞാനവും വിവേകവുമാണ് മഹത്തിന്റെ ലക്ഷണം.
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
മഹാൻ, ബുദ്ധി, മതി, പ്രജ്ഞ എന്നിവ മഹത്തിന്റെ പേരുകളാണെന്ന് അറിയുക. അതിനെ ചുരുക്കത്തിൽ അഹങ്കാരമായി അതിന്റെ ലക്ഷണത്താൽ അറിയണം.
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
അഹങ്കാരത്താൽ ജീവികളുടെ സൃഷ്ടി പല വിധത്തിലാകുന്നു. അഹങ്കാരത്തിന്റെ നിവൃത്തിയാണ് നിർവാണത്തിന് യോഗ്യം.
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി — ഇവയാണ് അഞ്ച് മഹാഭൂതങ്ങൾ. ഇവ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉത്ഭവത്തിനും ലയത്തിനും കാരണം.
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
ശബ്ദം, ശ്രോത്രം, ശരീരത്തിലെ ദ്വാരങ്ങൾ — ഈ മൂന്നും ആകാശത്തിൽ നിന്നുണ്ടായവ. സ്പർശം, ജീവികളുടെ ചേഷ്ട — ഇവ വായുവിന്റെ ഗുണങ്ങളായി ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു.
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
രൂപം, പാകം, ഊഷ്മാവ്, പ്രകാശം — ഈ നാലും അഗ്നിയുടെ ഗുണങ്ങൾ. രസം, സ്നേഹം, നാവ്, തണുപ്പ് — ഇവ ജലത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ച ഗുണങ്ങൾ.
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
ഗന്ധം, ഘ്രാണം, ശരീരം — ഇവയാണ് ഭൂമിയുടെ മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ, ദേവീ, പഞ്ചഭൂതങ്ങളുടെ സർവ്വ ഗുണങ്ങളും പ്രസിദ്ധമാണ്.
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
ഓരോ മുൻതത്ത്വവും പിന്നീടുള്ളവയുടെ ഗുണങ്ങളും നേടുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ ജീവികളുടെ സൃഷ്ടികൾ ഏകഗുണമുള്ളതായി കാണപ്പെടുന്നില്ല.
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
വെള്ളത്തിൽ ഗന്ധം അനുഭവിച്ച്, വെള്ളത്തിന്റെ ഗുണം ഗന്ധമാണെന്ന് ചിലർ പറയും; ബുദ്ധിമാന്മാർ അത് അംഗീകരിക്കുന്നില്ല, താമരക്കണ്ണീ.
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
ഗന്ധം വെള്ളത്തിന്റെ ഗുണമല്ല; അത് ഭൂമിയുടെ ഗുണമാണ്. ഗന്ധത്തിലും രസത്തിലും ഭൂമി; സ്നേഹത്തിൽ ജലം; കണ്ണുകളിൽ ജ്യോതിസ്സ് നിലകൊള്ളുന്നു. പ്രാണാപാനങ്ങളുടെ ആശ്രയത്തിൽ വായു; ജീവികളുടെ ദ്വാരങ്ങളിൽ ആകാശം.
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
മുടി, അസ്ഥി, നഖം, പല്ല്, തൊലി, കൈകൾ, കാലുകൾ, തലകൾ, പുറം, വയറ്, അര, കഴുത്ത് — ഇവയെല്ലാം ഭൂമിസ്വരൂപമാണെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
ഈ ശരീരത്തിൽ ധാതുക്കളെയും ദോഷങ്ങളെയും മലങ്ങളെയും ആശ്രയിച്ചുള്ള യാതൊന്നും ഉണ്ടെങ്കിലും, അതെല്ലാം ഭൗതികമെന്ന് അറിയുക; അത് ഈ ദേഹത്തിനു തന്നെ സ്വന്തമാണ്.
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ ചെവി, ത്വക്ക്, കണ്ണ്, നാവ്, മൂക്ക്; കർമ്മേന്ദ്രിയങ്ങൾ വാക്ക്, കൈകൾ, കാലുകൾ, ലിംഗം, ഗുദം.
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം, അഞ്ചാമതായി ഗന്ധം — ഇവ ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളുടെ വിഷയങ്ങൾ; ഭൂതങ്ങളിൽനിന്ന് ഉണ്ടായവയെന്ന് അറിയണം.
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
വാക്ക്, ക്രിയ, ഗതി, പ്രീതി, ഉത്സർഗം — ഇവ അഞ്ചുവിധമായ കർമ്മേന്ദ്രിയ വിഷയങ്ങൾ; ഇവയും ഭൂതങ്ങളിൽനിന്ന് ഉണ്ടായവയായി കരുതപ്പെടുന്നു.
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും ഈശ്വരൻ മനസ്സാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; അത് ആഗ്രഹമെന്ന ലക്ഷണത്താൽ അറിയപ്പെടുന്നു; മനസ്സും ഒരിന്ദ്രിയമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
അത് എപ്പോഴും ആ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ഭൂതങ്ങളെയും മനസ്സോടുകൂടി നിയോഗിക്കുന്നു; നിയന്ത്രണത്തിലും വിസർഗത്തിലും മനസ്സാണ് കാരണം; അതാണ് പ്രഭു.
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയ വിഷയങ്ങൾ, സ്വഭാവം, ചേതന, ധൃതി, ഭൂതാഭൂത വികാരം — ഇവയാണ് ശരീരമെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
ശരീരത്തേക്കാൾ ഭിന്നനായ ദേഹി, ശരീരത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നവൻ — ശരീരിക്കും ശരീരത്തിനും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം ആ മുനി സത്യമായി അറിയുന്നു.
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
രസം, സ്പർശം, ഗന്ധം, രൂപം, ശബ്ദം ഇവയില്ലാത്തവനും, ശരീരങ്ങളിൽ അശരീരനും, ഇന്ദ്രിയരഹിതനുമായവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കണം.
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
എല്ലാ ദേഹങ്ങളിലും അവ്യക്തനായി, മർത്യരിൽ അമരനായി നിലകൊള്ളുന്ന പരമാത്മാവിനെ കാണുന്നവൻ ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകുന്നു.
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
ഇവൻ കണ്ണുകൾക്കു ഗ്രാഹ്യനല്ല, മറ്റ് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും അല്ല; പ്രകാശിച്ച മനസ്സിനാൽ മാത്രമേ ഈ മഹാനാത്മാവ് കാണപ്പെടുന്നുള്ളൂ.
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
ആ മഹാവീര്യനായ ഏകൻ തന്നെ എല്ലാ ജീവികളിലും, സ്ഥാവരങ്ങളിലും ചരങ്ങളിലും, നാനാഭാവങ്ങളോടു കൂടി വസിക്കുന്നു.
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
അവൻ മുകളിലും കുറുകെയും താഴെയും ഒരിക്കലും കാണപ്പെടുന്നില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളാലോ ബുദ്ധിയാലോ ഒരിക്കലും ദൃശ്യനാകുന്നില്ല.
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
ഒൻപത് വാതിലുകളുള്ള നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവൻ നിയതനും വശീകൃതനുമായി നിലകൊള്ളുന്നു; എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും സ്ഥാവരങ്ങൾക്കും ജംഗമങ്ങൾക്കും അവൻ ഈശ്വരനാകുന്നു.
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
അവനെത്തന്നെ അണുക്കളിലും അണുവായും മഹത്തുകളിലും മഹത്തായും പറയുന്നു; ശാശ്വതനായ അവൻ പലവിധത്തിൽ സർവഭൂതങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചു നിൽക്കുന്നു.
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
ക്ഷേത്രജ്ഞനെ ഒരു ഭാഗത്തും സമസ്ത ക്ഷേത്രത്തെ മറുഭാഗത്തും വെച്ച്, ജ്ഞാനി ഇങ്ങനെ സംയതനായി എപ്പോഴും ഹൃദയത്തിൽ വിചാരിക്കണം.
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
പുരുഷൻ പ്രകൃതിയിൽ നിലകൊണ്ട് പ്രകൃതിജാതങ്ങളായ ഗുണങ്ങളെ അനുഭവിക്കുന്നു; അവൻ അകർത്താവും അലേപകനും നിത്യനും സർവകർമ്മങ്ങൾക്കും മധ്യസ്ഥനുമാകുന്നു.
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
കാര്യകാരണ കർത്തൃത്വത്തിന് പ്രകൃതി ഹേതുവെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ ഭോക്തൃത്വത്തിന് പുരുഷൻ ഹേതുവെന്നും പറയപ്പെടുന്നു.
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
ഇവൻ അജയ്യനും അചിന്ത്യനും അവ്യക്തനും സനാതനനുമാകുന്നു; തേജോമയനായ ദേഹി ദേഹത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന് മറ്റുള്ളവർ അറിയുന്നു.
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
ജ്ഞാനം, ഊഷ്മാവ്, വായു — ശരീരത്തിൽ ജീവൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവ; ഇവ ബുദ്ധിയാൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. അവിടെ ഇവർ ബുദ്ധിചിന്തകർ.
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
മറ്റുചിലർ സർവലോകങ്ങളെയും വ്യാപിച്ചു നിൽക്കുന്ന ഈശ്വരനെന്നു പറയുന്നു; ചിലർ എള്ളെണ്ണപോലെ ഇവിടെത്തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നവനെന്നും പറയുന്നു.
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
മറ്റു നാസ്തികരും മൂഢരും, സ്ഥൂലലക്ഷണങ്ങളുടെ കുറവുകൊണ്ട് ആത്മാവില്ലെന്ന് നിശ്ചയിച്ചു പറയുന്നു; ആ അവിവേകികൾ നരകവാസികളാണ്.
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
ഇങ്ങനെ പലവിധക്കാർ യഥാർത്ഥത്തിൽ മഹേശ്വരനെ വിചാരിക്കുന്നില്ല.
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
ഭഗവാനേ, ലോകത്തിൽ ബ്രാഹ്മണൻ (പരമതത്ത്വം) നിത്യവും അക്ഷരവും അവ്യയവുമാണ്; സർവഭൂതങ്ങളിലും ആത്മാവുണ്ട്; അതിന്റെ കാരണം അവിടെ അതിദുർഗമമാണ്.
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
ഋഷികൾക്കും ദേവന്മാർക്കും പോലും ഇദ്ദേഹം വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നില്ല; എന്നാൽ ആ മഹാത്മാവിനെ കണ്ടവൻ പിന്നെ തിരിച്ചുവരുന്നില്ല.
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
അതിനാൽ അവനെ ദർശിക്കുന്നതിലൂടെ തന്നെ മനുഷ്യൻ പരമഗതി നേടുന്നു. ദേവീ, കപിലൻ മുതലായ ആചാര്യന്മാരും മഹർഷിമാരും അനുഷ്ഠിച്ച സനാതനമായ സാംഖ്യധർമ്മം ഇപ്രകാരം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു.