ಮಹಾಭಾರತ · ಅಧ್ಯಾಯ 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
ಶುಚಿಯಾದ ನಗೆಯುಳ್ಳವಳೇ, ಸಾಂಖ್ಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿನಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿದ ಮರ್ತ್ಯನು ಮತ್ತೆ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
ಸಂನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಸಾಂಖ್ಯರು ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ವಿಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವುದು ನಿರರ್ಥಕವೆಂದು ಸಾಂಖ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
ಅವರ ಜ್ಞಾನವು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ತತ್ತ್ವಗಳುಳ್ಳದ್ದೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಅವ್ಯಕ್ತ; ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಮಹತ್ತು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ಅಹಂಕಾರ ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಅದರಿಂದ ಐದು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು. ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳಿಂದ ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಒಂದು, ಅಂದರೆ ಹನ್ನೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
ಅವುಗಳಿಂದ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ಈ ದೇಹ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಂಕ್ಷೇಪ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಎಂದು ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್ — ಇವು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗುಣಗಳು. ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ.
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ಸಂಘಾತ, ಚೇತನೆ, ಧೃತಿ — ಇವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಕಾರಗಳೆಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
ಎಲ್ಲದರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಅವುಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನೂ ಆರಂಭದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಅದರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಕೇಳು.
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
ನಿತ್ಯ, ಏಕ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ವ್ಯಾಪಕ, ಕ್ರಿಯಾರಹಿತ, ಕಾರಣರಹಿತ, ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದ — ಇದು ಅವ್ಯಕ್ತದ ಲಕ್ಷಣ.
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
ಅವ್ಯಕ್ತ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಮೂಲ, ಪ್ರಧಾನ, ಯೋನಿ, ಅವ್ಯಯ — ಇವು ಅವ್ಯಕ್ತದ ಪರ್ಯಾಯ ಹೆಸರುಗಳು.
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
ಅದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗದು; ಆದ್ದರಿಂದ 'ತತ್', 'ಸತ್' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸಕಲ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಅದೇ ಮೂಲ; ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಅದರ ಮೂಲವನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
ಸತ್ತ್ವ ಮೊದಲಾದ, ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಾನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
ಸುಖ, ತೃಪ್ತಿ, ಪ್ರಕಾಶ—ಇವು ಮೂರು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಗುಣಗಳು. ರಾಗದ್ವೇಷ, ಸುಖದುಃಖ, ಸ್ತಂಭ ರಜೋ ಗುಣಗಳು. ಅಪ್ರಕಾಶ, ಭಯ, ಮೋಹ, ತಂದ್ರಿ ತಮೋ ಗುಣಗಳು.
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
ಶ್ರದ್ಧೆ, ಹರ್ಷ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಅಸಂಮೋಹ, ದಯೆ, ಧೃತಿ—ಸತ್ತ್ವ ಪ್ರವೃತ್ತವಾದಾಗ ಇವು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ; ವಿಪರೀತವಾದಾಗ ಅವುಗಳ ವಿಪರ್ಯಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಮನಸ್ತಾಪ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಅಸತ್ಯ—ರಜಸ್ಸು ಪ್ರಬಲವಾದಾಗ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ.
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
ವಿಷಾದ, ಸಂಶಯ, ಮೋಹ, ತಂದ್ರಿ, ನಿದ್ರೆ, ಭಯ—ತಮಸ್ಸು ಪ್ರಬಲವಾದಾಗ ಇವು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ, ಕಾರಣವಿದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ.
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
ಹೀಗೆ ಇವು ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಪದೇ ಪದೇ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ; ಒಂದರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಅಭಿಭೂತವಾದಾಗ ಬಹಳ ಬಾರಿ ನಿರಂತರ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ.
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
ಅಲ್ಲಿ ದೇಹದಿಂದ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯಾವ ಭಾವ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೋ, ಅದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವ—ಅದನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಗಮನಿಸಬೇಕು.
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
ಸಂತಾಪದಿಂದ ಕೂಡಿ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು ಯಾವುದೋ ಅದು ರಜಸ್ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು.
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
ಮೋಹದಿಂದ ಕೂಡಿ ವಿಷಾದವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು, ತರ್ಕಕ್ಕೆ ನಿಲುಕದ್ದು, ತಿಳಿಯಲಾಗದ್ದು ಯಾವುದೋ ಅದನ್ನು ತಮಸ್ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಧರ್ಮ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ಧನ ರಾಜಸ, ಕಾಮ ತಾಮಸ; ತ್ರಿವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿವೆ.
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಮಾನವ ಸೃಷ್ಟಿ ರಾಜಸ; ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿ ತಾಮಸ.
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ರಾಜಸರು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಕೀಳು ಗುಣಗಳ ನಡತೆಯಲ್ಲಿರುವ ತಾಮಸರು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
ದೇವ, ಮಾನವ, ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಚರಾಚರವಾದ ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ, ಆದಿಯಿಂದಲೇ ಕೂಡಿದ್ದು, ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
ಇನ್ನು ಮಹತ್ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸುವೆನು. ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿವೇಕವೇ ಮಹತ್ತಿನ ಲಕ್ಷಣ.
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
ಮಹಾನ್, ಬುದ್ಧಿ, ಮತಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಇವು ಮಹತ್ತಿನ ಹೆಸರುಗಳೆಂದು ಅರಿಯಬೇಕು. ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಅಹಂಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಹಲವು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅಹಂಕಾರದ ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ನಿರ್ವಾಣಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ.
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ, ಭೂಮಿ — ಇವೇ ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು. ಇವು ಸರ್ವ ಜೀವಿಗಳ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಲಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
ಶಬ್ದ, ಶ್ರೋತ್ರ, ದೇಹದ ರಂಧ್ರಗಳು — ಈ ಮೂರೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಸ್ಪರ್ಶ, ಜೀವಿಗಳ ಚಲನೆ — ಇವು ವಾಯುವಿನ ಗುಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
ರೂಪ, ಪಾಕ, ಉಷ್ಣತೆ, ಬೆಳಕು — ಈ ನಾಲ್ಕು ಅಗ್ನಿಯ ಗುಣಗಳು. ರಸ, ಸ್ನೇಹ, ಜಿಹ್ವೆ, ಶೀತಲತೆ — ಇವು ಜಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗುಣಗಳು.
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
ಗಂಧ, ಘ್ರಾಣ, ಶರೀರ — ಇವು ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೂರು ಗುಣಗಳು. ಹೀಗೆ, ದೇವಿ, ಪಂಚಭೂತಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
ಪ್ರತಿ ಹಿಂದಿನ ತತ್ತ್ವವು ನಂತರದವುಗಳ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಏಕಗುಣದವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಗಂಧವನ್ನು ಅರಿತು, ನೀರಿನ ಗುಣ ಗಂಧ ಎಂದು ಕೆಲವು ಅನಿಪುಣರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಓ ಕಮಲನಯನೆ, ಪ್ರಾಜ್ಞರು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
ಗಂಧ ನೀರಿನ ಗುಣವಲ್ಲ; ಅದು ಪೃಥ್ವಿಯ ಗುಣವೇ. ಗಂಧ ಮತ್ತು ರಸದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ; ಸ್ನೇಹದಲ್ಲಿ ಜಲ; ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ವಾಯು; ಜೀವಿಗಳ ರಂಧ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ.
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
ಕೂದಲು, ಮೂಳೆ, ಉಗುರು, ಹಲ್ಲು, ಚರ್ಮ, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ತಲೆಗಳು, ಬೆನ್ನು, ಹೊಟ್ಟೆ, ಸೊಂಟ, ಕತ್ತು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭೂಮಿಯ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಧಾತು, ದೋಷ, ಮಲಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವಾದರೂ, ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಭೌತಿಕವೆಂದು ತಿಳಿ; ಅದು ದೇಹದ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ.
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು; ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಾಣಿ, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಜನನೇಂದ್ರಿಯ, ಗುದ.
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು ಗಂಧ — ಇವು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು; ಇವು ಭೂತಗಳಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
ವಾಣಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಗತಿ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಸರ್ಗ — ಇವು ಐದು ಬಗೆಯ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳು; ಇವೂ ಭೂತಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯ ಮನಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಬಯಕೆಯ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಮನಸ್ಸೂ ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
ಅದು ಸದಾ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಭೂತಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ; ನಿಯಮನದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮನಸ್ಸೇ ಕಾರಣ; ಅದು ಪ್ರಭು.
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳು, ಸ್ವಭಾವ, ಚೇತನೆ, ಧೃತಿ, ಭೂತ-ಅಭೂತಗಳ ವಿಕಾರ — ಇವೇ ಶರೀರ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
ದೇಹಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನನಾದ ದೇಹಿ, ದೇಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವವನು — ಶರೀರಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ನಡುವಿನ ಭೇದವನ್ನು ಆ ಮುನಿ ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
ರಸ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಗಂಧ, ರೂಪ, ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ, ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅಶರೀರನಾದ, ಇಂದ್ರಿಯರಹಿತನಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಬೇಕು.
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
ಎಲ್ಲ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತನಾಗಿ, ಮರ್ತ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಮರನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುವವನು ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
ಇವನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ; ಪ್ರಕಾಶಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಈ ಮಹಾತ್ಮ ಆತ್ಮ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
ಆ ಮಹಾ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಏಕನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚರಗಳಲ್ಲಿ, ಹಲವು ಭಾವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
ಅವನು ಮೇಲೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಅಡ್ಡಲಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಕೆಳಗೂ ಎಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ನಿಯಮಿತನಾಗಿ, ವಶೀಕೃತನಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮಗಳ ಈಶ್ವರನು.
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
ಅವನನ್ನೇ ಅಣುಗಳಿಗಿಂತ ಅಣು, ಮಹತ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಮಹತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಶಾಶ್ವತನಾದ ಅವನು ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆ, ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಇರಿಸಿ, ಜ್ಞಾನಿ ಹೀಗೆ ಸಂಯಮದಿಂದ ಸದಾ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು.
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಅಕರ್ತ, ಅಲಿಪ್ತ, ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಮಧ್ಯಸ್ಥನು.
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
ಕಾರ್ಯಕಾರಣ ಕರ್ತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಹೇತು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಸುಖದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಪುರುಷನೇ ಹೇತು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
ಇವನು ಅಜೇಯ, ಅಚಿಂತ್ಯ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಸನಾತನ; ತೇಜೋಮಯನಾದ ದೇಹಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಇತರರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
ಜ್ಞಾನ, ಉಷ್ಮ, ವಾಯು — ದೇಹದಲ್ಲಿ ಜೀವವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವು; ಇವು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅಲ್ಲಿ ಇವರು ಬುದ್ಧಿ-ಚಿಂತಕರು.
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
ಇತರರು ಸರ್ವಲೋಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ಈಶ್ವರನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವರು ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆಯಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿರುವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
ಇತರ ನಾಸ್ತಿಕರು, ಮೂಢರು, ಸ್ಥೂಲ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಆತ್ಮವಿಲ್ಲವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆ ಅಪ್ರಜ್ಞರು ನರಕವಾಸಿಗಳು.
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
ಹೀಗೆ ನಾನಾ ವಿಧದವರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
ಭಗವನ್, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ (ಪರಮ ತತ್ತ್ವ) ನಿತ್ಯ, ಅಕ್ಷರ, ಅವ್ಯಯ; ಸರ್ವ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿದೆ; ಅದರ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮ.
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡಿದವನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ, ಕಪಿಲಾದಿ ಆಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ಪರಮ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸಿದ ಸನಾತನ ಸಾಂಖ್ಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.