મહાભારત · અધ્યાય 13.245
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.245.1
साङ्ख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि यथावत्ते शुचिस्मिते ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मर्त्यः संसारेषु प्रवर्तते ॥ १३.२४५.१ ॥
હે શુચિસ્મિતા, સાંખ્યજ્ઞાન હું તને યથાવત કહીશ. જેને જાણીને મનુષ્ય ફરી સંસારચક્રોમાં ફરતો નથી.
13.245.2
ज्ञानेनैव विमुक्तास्ते साङ्ख्याः संन्यासकोविदाः ।
शरीरं तु तपो घोरं साङ्ख्याः प्राहुर्निरर्थकम्। ॥ १३.२४५.२ ॥
સંન્યાસમાં નિપુણ સાંખ્યો જ્ઞાનથી જ મુક્ત થાય છે. ઘોર તપથી શરીરને કષ્ટ આપવું નિરર્થક છે, એમ સાંખ્યો કહે છે.
13.245.3
पञ्चविंशतिकं ज्ञानं तेषां ज्ञानमिति स्मृतम् ।
मूलप्रकृतिरव्यक्तमव्यक्ताज्जायते महान् ॥ १३.२४५.३ ॥
તેમનું જ્ઞાન પચીસ તત્ત્વોવાળું સ્મૃત છે. મૂળપ્રકૃતિ અવ્યક્ત છે; અવ્યક્તમાંથી મહાન (બુદ્ધિ) ઉત્પન્ન થાય છે.
13.245.4
महतोऽभूदहङ्कारस्तस्मात्तन्मात्रपञ्चकम् ।
इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रेभ्यो भवन्त्युत ॥ १३.२४५.४ ॥
મહાનમાંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થયો; તેમાંથી પાંચ તન્માત્રાઓ. તન્માત્રાઓમાંથી દસ અને એક, એટલે અગિયાર ઇન્દ્રિયો ઉત્પન્ન થાય છે.
13.245.5
तेभ्यो भूतानि पञ्चास्य शरीरं यैः प्रवर्तते ।
इति क्षेत्रस्य संक्षेपं चतुर्विंशतिरिष्यते।
पञ्चविंशतित्याहुः पुरुषेणेह सङ्ख्यया ॥ १३.२४५.५ ॥
તેમનાથી પંચમહાભૂતો; જેમનાથી આ શરીર ચાલે છે. આ રીતે ક્ષેત્રનો સંક્ષેપ ચોવીસ કહેવાય છે; અહીં પુરુષ સહિત ગણતરીમાં લોકો પચીસ કહે છે.
13.245.6
सत्वं रजस्तमश्चेति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तैः सृजत्यखिलं लोकं प्रकृतिः स्वात्मकैर्गुणैः ॥ १३.२४५.६ ॥
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ — આ ગુણો પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા છે. પોતાના સ્વભાવરૂપ ગુણો વડે પ્રકૃતિ સમગ્ર લોકનું સર્જન કરે છે.
13.245.7
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः ।
विकाराः प्रकृतेश्चैते वेदितव्या मनीषिभिः ॥ १३.२४५.७ ॥
ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, સંઘાત, ચેતના અને ધૃતિ — આ પ્રકૃતિના વિકારો છે, એમ જ્ઞાનીઓએ જાણવું.
13.245.8
लक्षणं चापि सर्वेषां विकल्पं चादितः पृथक् ।
विस्तरेणैव वक्ष्यामि तस्य व्याख्यामहं शृणु ॥ १३.२४५.८ ॥
સર્વનાં લક્ષણો અને તેમના ભેદ આદિથી અલગ અલગ વિસ્તારથી હું કહીશ; તેની વ્યાખ્યા સાંભળ.
13.245.9
नित्यमेकमणु व्यापि क्रियाहीनमहेतुकम् ।
अग्राह्यमिन्द्रियैः सर्वैरेतदव्यक्तलक्षणम् ॥ १३.२४५.९ ॥
નિત્ય, એક, સૂક્ષ્મ, વ્યાપક, ક્રિયાહીન, અહેતુક, સર્વ ઇન્દ્રિયોથી અગ્રાહ્ય — આ અવ્યક્તનું લક્ષણ છે.
13.245.10
अव्यक्तं प्रकृतिर्मूलं प्रधानं योनिरव्ययम् ।
अव्यक्तस्यैव नामानि शब्दैः पर्यायवाचकैः ॥ १३.२४५.१० ॥
અવ્યક્ત, પ્રકૃતિ, મૂળ, પ્રધાન, યોનિ, અવ્યય — આ અવ્યક્તનાં જ પર્યાયવાચક નામો છે.
13.245.11
तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं तत्सदित्यभिधीयते ।
तन्मूलं च जगत्सर्वं तन्मूला सृष्टिरिष्यते ॥ १३.२४५.११ ॥
તે સૂક્ષ્મ હોવાથી નિર્દેશ કરી શકાય તેવું નથી; તેથી તેને 'તત્', 'સત્' કહેવામાં આવે છે. સમગ્ર જગતનું મૂળ તે જ છે, અને સૃષ્ટિ પણ તેના મૂળમાં રહેલી મનાય છે.
13.245.12
सत्वादयः प्रकृतिजा गुणास्तान्प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२४५.१२ ॥
સત્ત્વ આદિ, પ્રકૃતિથી જન્મેલા ગુણોને હવે હું કહું છું.
13.245.13
सुखं तुष्टिः प्रकाशश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ।
रागद्वेषौ सुखं दुःखं स्तम्भश्च रजसो गुणाः।
अप्रकाशो भयं मोहस्तन्द्री च तमसो गुणाः ॥ १३.२४५.१३ ॥
સુખ, તુષ્ટિ અને પ્રકાશ—એ ત્રણ સાત્ત્વિક ગુણો છે. રાગ-દ્વેષ, સુખ-દુઃખ અને સ્તંભ એ રજોગુણો છે. અપ્રકાશ, ભય, મોહ અને તંદ્રા એ તમોગુણો છે.
13.245.14
श्रद्धा प्रहर्षो विज्ञानमसंमोहो दया धृतिः ।
सत्वे प्रवृत्ते वर्धन्ते विपरीते विपर्ययः ॥ १३.२४५.१४ ॥
શ્રદ્ધા, હર્ષ, વિજ્ઞાન, અસંમોહ, દયા અને ધૃતિ—સત્ત્વ પ્રવૃત્ત થાય ત્યારે એ વધે છે; વિપરીત થાય ત્યારે તેમનો વિપર્યય થાય છે.
13.245.15
कामक्रोधौ मनस्तापो लोभो मोहस्तथामृषा ।
प्रवृद्धे परिवर्धन्ते रजस्येतानि सर्वशः ॥ १३.२४५.१५ ॥
કામ-ક્રોધ, મનસ્તાપ, લોભ, મોહ અને અસત્ય—રજોગુણ પ્રબળ થાય ત્યારે આ સર્વ પૂર્ણપણે વધે છે.
13.245.16
विषादः संशयो मोहस्तन्द्री निद्रा भयं तथा ।
तमस्येतानि वर्धन्ते प्रवृद्धे हेत्वहेतुकम् ॥ १३.२४५.१६ ॥
વિષાદ, સંશય, મોહ, તંદ્રા, નિદ્રા અને ભય—તમોગુણ પ્રબળ થાય ત્યારે આ વધે છે, કારણ હોય કે ન હોય.
13.245.17
एवमन्योन्यमेतानि वर्धन्ते च पुनःपुनः ।
हीयन्ते च तथा नित्यमभिभूतानि भूरिशः ॥ १३.२४५.१७ ॥
આ રીતે આ ગુણો એકબીજાના આધારે ફરી ફરી વધે છે, અને એકબીજાથી અભિભૂત થતાં ઘણીવાર સતત ઘટે છે.
13.245.18
तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं कायेन मनसाऽपि वा ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा ॥ १३.२४५.१८ ॥
ત્યાં શરીરથી કે મનથી પ્રીતિ સહિત જે ભાવ વર્તે છે, તે સાત્ત્વિક ભાવ છે—તેને એ રીતે જ જોવો.
13.245.19
यदा सन्तापसंयुक्तं चित्तक्षोभकरं भवेत् ।
वर्तते रज इत्येव तदा तदभिचिन्तयेत् ॥ १३.२४५.१९ ॥
સંતાપથી યુક્ત થઈ જે ચિત્તમાં ક્ષોભ ઉત્પન્ન કરે, તે રજોગુણ છે—એમ જાણીને તેનું ચિંતન કરવું.
13.245.20
यदा सम्मोहसंयुक्तं यद्विषादकरं भवेत् ।
अप्रतार्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ॥ १३.२४५.२० ॥
મોહથી યુક્ત થઈ જે વિષાદ ઉત્પન્ન કરે, જે તર્કથી પર અને અજ્ઞેય છે, તેને તમોગુણ સમજવો.
13.245.21
समासात्सात्विको धर्मः समासाद्राजसं धनम् ।
समासात्तामसः कामस्त्रिवर्गे त्रिगुणाः क्रमात् ॥ १३.२४५.२१ ॥
સંક્ષેપમાં, ધર્મ સાત્ત્વિક છે, ધન રાજસ છે, કામ તામસ છે; ત્રિવર્ગમાં આ ત્રણ ગુણો ક્રમશઃ છે.
13.245.22
ब्रह्मादिदेवसृष्टिर्या सात्विकीति प्रकीर्त्यते ।
राजसी मानवी सृष्टिस्तिर्यग्योनिस्तु तामिसी ॥ १३.२४५.२२ ॥
બ્રહ્માદિ દેવોની જે સૃષ્ટિ છે તેને સાત્ત્વિક કહેવામાં આવે છે; માનવ સૃષ્ટિ રાજસી છે, અને તિર્યક્ યોનિ તામસી છે.
13.245.23
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृतच्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १३.२४५.२३ ॥
સત્ત્વમાં સ્થિત લોકો ઊંચે જાય છે; રાજસ લોકો મધ્યમાં રહે છે; નિકૃષ્ટ ગુણોના આચરણમાં સ્થિત તામસ લોકો નીચે જાય છે.
13.245.24
देवमानुषतिर्यक्षु यद्भूतं सचराचरम् ।
आदिप्रभृति संयुक्तं व्याप्तमेभिस्त्रिभिर्गुणैः ॥ १३.२४५.२४ ॥
દેવ, માનવ અને તિર્યક્ યોનિઓમાં જે ચરાચર ભૂત છે, આદિથી જોડાયેલું, તે આ ત્રણ ગુણોથી વ્યાપ્ત છે.
13.245.25
अतः परं प्रवक्ष्यामि महदादीनि लिङ्गतः ।
विज्ञानं च विवेकश्च महतो लक्षणं भवेत् ॥ १३.२४५.२५ ॥
હવે હું મહત્ વગેરે તત્ત્વોને તેમનાં લક્ષણોથી સમજાવીશ. વિજ્ઞાન અને વિવેક એ જ મહતનું લક્ષણ છે.
13.245.26
महान्बुद्धिर्मतिः प्रज्ञा नामानि महतो विदुः ।
अहङ्कारः स विज्ञेयो लक्षणेन समासतः ॥ १३.२४५.२६ ॥
મહાન્, બુદ્ધિ, મતિ અને પ્રજ્ઞા એ મહતનાં નામ જાણવાં. તેને લક્ષણથી સંક્ષેપમાં અહંકાર સમજવો.
13.245.27
अहङ्कारेण भूतानां सर्गो नानाविधो भवेत् ।
अहङ्कारनिवृत्तिर्हि निर्वाणायोपपद्यते ॥ १३.२४५.२७ ॥
અહંકારથી પ્રાણીઓની સૃષ્ટિ અનેક પ્રકારની થાય છે. અહંકારની નિવૃત્તિ જ નિર્વાણ માટે યોગ્ય છે.
13.245.28
खं वायुरग्निः सलिलं पृथिवी चेति पञ्चमी ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ १३.२४५.२८ ॥
આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, જળ અને પૃથ્વી — એ પાંચ મહાભૂતો છે. એ જ સર્વ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને લયનાં કારણ છે.
13.245.29
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् ।
स्पर्शवत्प्राणिनां चेष्टा पवनस्य गुणाः स्मृताः ॥ १३.२४५.२९ ॥
શબ્દ, શ્રોત્ર અને શરીરનાં છિદ્રો — એ ત્રણે આકાશથી ઉત્પન્ન થાય છે. સ્પર્શ અને પ્રાણીઓની ચેષ્ટા — એ વાયુના ગુણો કહેવાયા છે.
13.245.30
रूपं पाकोक्षिणी ज्योतिश्चत्वारस्तेजसो गुणाः ।
रसः स्नेहस्तथा जिह्वा शैत्यं च जलजा गुणाः ॥ १३.२४५.३० ॥
રૂપ, પાક, ઉષ્મા અને પ્રકાશ — એ ચાર અગ્નિના ગુણો છે. રસ, સ્નેહ, જીભ અને શીતળતા — એ જળથી ઉત્પન્ન થયેલા ગુણો છે.
13.245.31
गन्धो घ्राणं शरीरं च पृथिव्यास्ते गुणास्त्रयः ।
इति सर्वगुणा देवि विख्याताः पाञ्चभौतिकाः ॥ १३.२४५.३१ ॥
ગંધ, ઘ્રાણ અને શરીર — એ પૃથ્વીના ત્રણ ગુણ છે. એ રીતે, હે દેવી, પાંચ મહાભૂતોના બધા ગુણ પ્રસિદ્ધ છે.
13.245.32
गुणान्पूर्वस्यपूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तराणि तु ।
तस्मान्नैकगुणाश्चेह दृश्यन्ते बूतसृष्टयः ॥ १३.२४५.३२ ॥
દરેક પૂર્વ તત્ત્વ પછીનાં તત્ત્વોના ગુણો પણ મેળવે છે. તેથી અહીં ભૂતસૃષ્ટિઓ એકગુણી દેખાતી નથી.
13.245.33
उपलभ्याप्सु ये गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणाः ।
अपां गन्धगुणं प्राज्ञा नेच्छन्ति कमलेक्षणे ॥ १३.२४५.३३ ॥
પાણીમાં ગંધ જાણીને કેટલાક અનિપુણ લોકો કહેશે કે પાણીનો ગુણ ગંધ છે; હે કમલનયને, જ્ઞાનીઓ તે સ્વીકારતા નથી.
13.245.34
तद्गन्धत्वमपां नास्ति पृथिव्या एव तद्गुणः ।
भूमिर्गन्धे रसे स्नेहो ज्योतिश्चक्षुषि संस्थितम्।
प्राणापानाश्रयोः वायुः खेष्वाकाशः शरीरिणां ॥ १३.२४५.३४ ॥
ગંધ પાણીનો ગુણ નથી; તે પૃથ્વીનો જ ગુણ છે. ગંધ અને રસમાં ભૂમિ; સ્નેહમાં જળ; આંખોમાં જ્યોતિ સ્થિત છે. પ્રાણ-અપાનના આશ્રયમાં વાયુ; દેહધારીઓનાં છિદ્રોમાં આકાશ.
13.245.35
केशास्थिनखदन्तत्वक्पाणिपादशिरांसि च ।
पृष्ठोदरकटिग्रीवाः सर्वं भूम्यात्मकं स्मृतम् ॥ १३.२४५.३५ ॥
વાળ, હાડકાં, નખ, દાંત, ચામડી, હાથ, પગ, માથાં, પીઠ, પેટ, કમર અને ગરદન — આ બધું પૃથ્વીસ્વરૂપ કહેવાયું છે.
13.245.36
यत्किञ्चिदपि कायेऽस्मिन्धातुदोषमलाश्रितम् ।
तत्सर्वं भौतिकं विद्धि देहैरेवास्य स्वामिकम् ॥ १३.२४५.३६ ॥
આ શરીરમાં ધાતુ, દોષ અને મળ પર આશ્રિત જે કંઈ હોય, તે બધું ભૌતિક જાણ; તે આ દેહને જ આધીન અને તેનું જ સ્વામિત્વ છે.
13.245.37
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षुर्जिह्वाऽथ नासिका ।
कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादौ मेढ्रं गुदस्तथा ॥ १३.२४५.३७ ॥
જ્ઞાનેન્દ્રિયો કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ અને નાક છે; કર્મેન્દ્રિયો વાણી, હાથ, પગ, મેઢ્ર અને ગુદા છે.
13.245.38
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
बुद्धीन्द्रियार्थाञ्जानीयाद्भूतेभ्यस्त्वभिनिःसृतान् ॥ १३.२४५.३८ ॥
શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો ગંધ — એ જ્ઞાનેન્દ્રિયોના વિષયો છે, જે ભૂતોમાંથી નીકળેલા જાણવા.
13.245.39
वाक्यं क्रिया गतिः प्रीतिरुत्सर्गश्चेति पञ्चधा ।
कर्मेन्द्रियार्थाञ्जानीयात्ते च भूतोद्भवा मताः ॥ १३.२४५.३९ ॥
વાણી, ક્રિયા, ગતિ, પ્રીતિ અને ઉત્સર્ગ — આ પાંચ પ્રકારે કર્મેન્દ્રિયોના વિષયો છે; તેઓ પણ ભૂતોમાંથી ઉદ્ભવેલા માનવામાં આવે છે.
13.245.40
इन्द्रियाणां तु सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते ।
प्रार्थनालक्षणं तच्च इन्द्रियं तु मनः स्मृतम् ॥ १३.२४५.४० ॥
સર્વ ઇન્દ્રિયોનો ઈશ્વર મન કહેવાય છે; તે પ્રાર્થના-લક્ષણવાળું છે; અને મન પણ એક ઇન્દ્રિય ગણાયું છે.
13.245.41
नियुङ्क्ते च सदा तानि भूतानि मनसा सह ।
नियमे च विसर्गे च मनसः कारणं प्रभुः ॥ १३.२४५.४१ ॥
તે હંમેશાં તે ઇન્દ્રિયો અને ભૂતોને મન સાથે નિયુક્ત કરે છે; નિયમન અને વિસર્ગમાં મન જ કારણ છે; તે જ પ્રભુ છે.
13.245.42
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना धृतिः ।
भूताभूतविकारश्च शरीरमिति संस्मृतम् ॥ १३.२४५.४२ ॥
ઇન્દ્રિયો, ઇન્દ્રિયોના વિષયો, સ્વભાવ, ચેતના, ધૃતિ અને ભૂત-અભૂતનો વિકાર — આને શરીર કહેવાયું છે.
13.245.43
शरीराच्च परो देही शरीरं च व्यपाश्रितः ।
शरीरिणः शरीरस्य सोऽन्तरं वेत्ति वै मुनिः ॥ १३.२४५.४३ ॥
શરીરથી પર એવો દેહી, જે શરીરનો આશ્રય લઈને રહે છે — શરીરી અને શરીર વચ્ચેનો ભેદ તે મુનિ ખરેખર જાણે છે.
13.245.44
रसः स्पर्शस्च गन्धश्च रूपं शब्दविवर्जितम् ।
अशरीरं शरीरेषु दिदृक्षेत निरिन्द्रियम्। ॥ १३.२४५.४४ ॥
રસ, સ્પર્શ, ગંધ, રૂપ અને શબ્દથી રહિત, શરીરોમાં અશરીર, ઇન્દ્રિયરહિત એવા તેમને જોવાની ઇચ્છા કરવી.
13.245.45
अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमरमाश्रितम् ।
यः पश्येत्परमात्मानं बन्धनैः स विमुच्यते ॥ १३.२४५.४५ ॥
સર્વ દેહોમાં અવ્યક્ત, મર્ત્યોમાં અમર રૂપે રહેલા પરમાત્માને જે જુએ છે, તે બંધનોથી મુક્ત થાય છે.
13.245.46
नैवायं चक्षुषां ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ।
मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मा प्रदृश्यते ॥ १३.२४५.४६ ॥
આને આંખોથી ગ્રહણ કરી શકાતું નથી, બીજી ઇન્દ્રિયોથી પણ નહીં; પ્રકાશિત મનથી જ આ મહાન આત્મા દેખાય છે.
13.245.47
स हि सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
वसत्येको महावीर्यो नानाभावसमन्वितः ॥ १३.२४५.४७ ॥
તે મહાપરાક્રમી એકલો જ સર્વ પ્રાણીઓમાં, સ્થાવર અને ચરમાં, અનેક ભાવોથી યુક્ત થઈને વસે છે.
13.245.48
नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च नाधस्तान्न कदाचन ।
इन्द्रियैरिव बुद्ध्या वा न दृश्येत कदाचन ॥ १३.२४५.४८ ॥
તે ઉપર, આડો કે નીચે ક્યારેય દેખાતો નથી; ઇન્દ્રિયોથી કે બુદ્ધિથી પણ ક્યારેય દેખાતો નથી.
13.245.49
नवद्वारं पुरं गत्वा स्थितोऽसौ नियतो वशी ।
ईश्वरः सर्वलोकेषु स्थावरस्य चरस्य च ॥ १३.२४५.४९ ॥
નવ દ્વારવાળા નગરમાં પ્રવેશીને તે નિયત અને વશી થઈને રહે છે; સર્વ લોકોમાં સ્થાવર અને જંગમનો તે ઈશ્વર છે.
13.245.50
तमेवाहुरणुभ्योऽणुं तु महद्भ्यो महत्तरम् ।
बहुधा सर्वभूतानि व्याप्य तिष्ठति शाश्वतम् ॥ १३.२४५.५० ॥
તેને જ અણુઓથી અણુ અને મહાનોથી મહાન કહે છે; શાશ્વત તે અનેક પ્રકારે સર્વ ભૂતોમાં વ્યાપ્ત થઈને રહે છે.
13.245.51
क्षेत्रज्ञमेकतः कृत्वा सर्वं क्षेत्रमथैकतः ।
एवं स विमृशेज्ज्ञानी संयतः सततं हृदि ॥ १३.२४५.५१ ॥
ક્ષેત્રજ્ઞને એક બાજુ અને સર્વ ક્ષેત્રને બીજી બાજુ રાખીને જ્ઞાની આ રીતે સંયમપૂર્વક સતત હૃદયમાં વિચાર કરે.
13.245.52
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
अकर्ता लेपको नित्यो मध्यस्थः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.२४५.५२ ॥
પુરુષ પ્રકૃતિમાં સ્થિત થઈને પ્રકૃતિજન્ય ગુણોનો ઉપભોગ કરે છે; તે અકર્તા, અલિપ્ત, નિત્ય અને સર્વ કર્મોનો મધ્યસ્થ છે.
13.245.53
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ १३.२४५.५३ ॥
કાર્ય-કારણના કર્તૃત્વમાં પ્રકૃતિને હેતુ કહેવાય છે; સુખ-દુઃખના ભોક્તૃત્વમાં પુરુષને હેતુ કહેવાય છે.
13.245.54
अजय्योऽयमचिन्त्योऽयमव्यक्तोऽयं सनातनः ।
देही तेजोमयो देहि तिष्ठतीत्यपरे विदुः ॥ १३.२४५.५४ ॥
આ અજેય, અચિંત્ય, અવ્યક્ત અને સનાતન છે; તેજોમય દેહી દેહમાં રહે છે, એમ બીજા જાણે છે.
13.245.55
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च शरीरे जीवसंज्ञकः ।
इत्येते निश्चिता बुद्ध्या तत्रैते बुद्धिचिन्तकाः ॥ १३.२४५.५५ ॥
જ્ઞાન, ઊષ્મા અને વાયુ — શરીરમાં જે જીવ કહેવાય છે; આ બુદ્ધિથી નિશ્ચિત કરાયેલાં છે. ત્યાં આ બુદ્ધિ-ચિંતકો છે.
13.245.56
अपरे सर्वलोकांश्च व्याप्य तिष्ठन्तमीश्वरम् ।
ब्रुवते केचिदत्रैव तिलतैलवदास्थितम् ॥ १३.२४५.५६ ॥
બીજા કહે છે કે ઈશ્વર સર્વ લોકને વ્યાપીને રહે છે; કેટલાક કહે છે કે તે તલના તેલની જેમ અહીં જ સ્થિત છે.
13.245.57
अपरे नास्तिका मूढा हीनत्वात्स्थूललक्षणैः ।
नास्त्यात्मेति विनिश्चित्याप्रज्ञास्ते निरयालयाः ॥ १३.२४५.५७ ॥
બીજા નાસ્તિકો અને મૂઢો, સ્થૂળ લક્ષણોના અભાવે, આત્મા નથી એમ નિશ્ચય કરીને કહે છે; તે અપ્રજ્ઞો નરકવાસી છે.
13.245.58
एवं नानाविधा नैव विमृशन्ति महेश्वरम् ॥ १३.२४५.५८ ॥
આ રીતે વિવિધ પ્રકારના લોકો ખરેખર મહેશ્વરનો વિચાર કરતા નથી.
13.245.59
भगवन्ब्राह्मणो लोके नित्यमक्षरमव्ययम् ।
अस्त्यात्मा सर्वभूतेषु हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ १३.२४५.५९ ॥
હે ભગવન્, જગતમાં બ્રાહ્મણ (પરમ તત્ત્વ) નિત્ય, અક્ષર, અવ્યય છે; સર્વ ભૂતોમાં આત્મા છે; તેનું કારણ ત્યાં અત્યંત દુર્ગમ છે.
13.245.60
ऋषिभिश्चापि देवैश्च व्यक्तमेष न दृश्यते ।
दृष्ट्वा तु तं महात्मानं पुनस्तु न निवर्तते ॥ १३.२४५.६० ॥
ઋષિઓ અને દેવોથી પણ આ સ્પષ્ટ રીતે જોવાતા નથી; પરંતુ તે મહાત્માને જોઈને કોઈ ફરી પાછો આવતો નથી.
13.245.61
तस्मात्तद्दर्शनादेव विन्दते परमां गतिम् ।
इति ते कथितो देवि साङ्ख्यधर्मः सनातनः।
कपिलादिभिराचार्यैः सेवितः परमर्षिभिः ॥ १३.२४५.६१ ॥
તેથી તેમના દર્શનથી જ મનુષ્ય પરમ ગતિ પામે છે. હે દેવી, કપિલ આદિ આચાર્યો અને પરમ ઋષિઓએ સેવેલો સનાતન સાંખ્ય ધર્મ મેં તને આ રીતે કહ્યો છે.