Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 13.255

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

13.255.1

युधिष्ठिर उवाच ।
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद।
किं जप्यं जपतो नित्यं भवेद्धर्मफलं महत् ॥ १३.२५५.१ ॥

युधिष्ठिर बोले: हे पितामह, महाप्रज्ञ, सभी शास्त्रों में निपुण, नित्य जप करने वाले के लिए कौन-सा जप महान धर्मफल देगा?

13.255.2

प्रस्थाने वा प्रवेशे वा प्रवृत्ते वाऽपि कर्मणि ।
दैवे वा श्राद्धकाले वा किं जप्यं कर्मसाधनम् ॥ १३.२५५.२ ॥

यात्रा के आरंभ में, प्रवेश के समय, किसी कर्म के आरंभ में, देव-पूजा में या श्राद्ध के समय कर्म सिद्ध करने वाला कौन-सा जप करना चाहिए?

13.255.3

शान्तिकं पौष्टिकं रक्षा शत्रुघ्नं भयनाशनम् ।
जप्यं यद्ब्रह्म समितं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १३.२५५.३ ॥

जो जप शांति, पुष्टि और रक्षा देता है, शत्रुओं का नाश करता है और भय दूर करता है, वह संक्षिप्त ब्रह्ममंत्र आप कहने योग्य हैं।

13.255.4

व्यासप्रोक्तमिमं मन्त्रं शृणुष्वैकमना नृप ।
सावित्र्या विहितं दिव्यं सद्यः पावविमोचनम् ॥ १३.२५५.४ ॥

हे राजन्, व्यास द्वारा कहा गया यह मंत्र एकाग्र मन से सुनो; सावित्री द्वारा विहित यह दिव्य मंत्र तत्काल पाप से मुक्ति देता है।

13.255.5

शृणु मन्त्रविधिं कृत्स्नं प्रोच्यमानं मयाऽनघ ।
यं श्रुत्वा पाण्डवश्रेष्ठ सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १३.२५५.५ ॥

हे निष्पाप, मेरे द्वारा कहे जाने वाले मंत्र की संपूर्ण विधि सुनो; हे पांडवश्रेष्ठ, जिसे सुनकर मनुष्य सब पापों से मुक्त हो जाता है।

13.255.6

रात्रावहनि धर्मज्ञ जपन्पापैर्न लिप्यते ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥ १३.२५५.६ ॥

हे धर्मज्ञ, रात में या दिन में जप करने वाला पापों से लिप्त नहीं होता; वह मैं तुम्हें पूरी तरह कहूँगा, हे राजन, एकाग्र मन से सुनो।

13.255.7

आयुष्मान्भवते चैव यं श्रुत्वा पार्थिवात्मज ।
पुरुषस्तु सुसिद्धार्थः प्रेत्य चेह च मोदते ॥ १३.२५५.७ ॥

हे राजपुत्र, जिसे सुनकर मनुष्य दीर्घायु होता है और जिसके प्रयोजन भलीभाँति सिद्ध हो जाते हैं, वह इस लोक में और परलोक में आनंदित होता है।

13.255.8

सेवितं सततं राजन्पुरा राजर्षिसत्तमैः ।
क्षत्रधर्मपैरर्नित्यं सत्यव्रतपरायणैः ॥ १३.२५५.८ ॥

हे राजन्, प्राचीन काल में श्रेष्ठ राजर्षियों द्वारा यह निरंतर आचरित हुआ है—क्षत्रधर्म का पालन करने वाले और सत्यव्रत में निष्ठ रहने वाले राजाओं द्वारा सदा।

13.255.9

इदमाह्निकमव्यग्रं कुर्वद्भिर्नियतैः सदा ।
नृपैर्भरतशार्दूल प्राप्यते श्रीरनुत्तमा ॥ १३.२५५.९ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, यह नित्य-कर्म शांतचित्त और संयमी राजाओं द्वारा सदा निष्ठापूर्वक करने से सर्वोत्तम श्री की प्राप्ति होती है।

13.255.10

नमो वसिष्ठाय महाव्रताय ।
पराशरं वेदनिधइं नमस्ते।
नमोस्त्वनन्ताय महोरगाय ।
नमोस्तु सिद्धेभ्य इहाक्षयेभ्यः ॥ १३.२५५.१० ॥

महाव्रती वसिष्ठ को नमस्कार। वेदों के निधि पराशर, आपको नमस्कार। अनंत महानाग को नमस्कार। यहाँ के अक्षय सिद्धों को नमस्कार।

13.255.11

नमोस्त्वृषिभ्यः परमं परेषां ।
देवेषु देवं वरदं वराणाम्।
सहस्रशीर्षाय नमः शिवाय ।
सहस्रनामाय जनार्दनाय ॥ १३.२५५.११ ॥

ऋषियों को नमस्कार, जो अन्यों में परम हैं। देवों में देव, वरदाताओं में वरदाता को नमस्कार। सहस्रशीर्ष शिव को नमस्कार। सहस्रनाम जनार्दन को नमस्कार।

13.255.12

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः ।
ऋतश्च पितृरूपश्च त्र्यम्बकश्च महेश्वरः ॥ १३.२५५.१२ ॥

अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, पिनाकधारी और अपराजित; ऋत, पितृरूप, त्र्यम्बक और महेश्वर।

13.255.13

वृषाकपिश्च शंभुश्च हवनोऽथेश्वरस्तथा ।
एकादशैते प्रथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ॥ १३.२५५.१३ ॥

वृषाकपि और शम्भु, हवन तथा ईश्वर भी, इस प्रकार ये ग्यारह प्रसिद्ध रुद्र हैं, जो तीनों लोकों के स्वामी हैं।

13.255.14

शतमेतत्समाम्नातं शतरुद्रे महात्मनाम् ॥ १३.२५५.१४ ॥

महात्मा रुद्रों का यह समूह शतरुद्र में सौ बताया गया है।

13.255.15

अंशो भगश्च मित्रश्च वरुणश्च जलेश्वरः ।
तथा धाताऽर्यमा चैव जयन्तो भास्करस्तथा ॥ १३.२५५.१५ ॥

अंश, भग, मित्र और वरुण, जलों के स्वामी, तथा धाता, अर्यमा, जयन्त और भास्कर भी।

13.255.16

त्वष्टा पूषा तथैवेन्द्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते ।
इत्येते द्वादशादित्याः काश्यपेया इति श्रुतिः ॥ १३.२५५.१६ ॥

त्वष्टा, पूषा तथा इन्द्र, और बारहवें विष्णु कहे गए हैं। ये बारह आदित्य कश्यप के पुत्र हैं, ऐसी श्रुति है।

13.255.17

धरो ध्रुवश्च सोमश्च सावित्रोऽथानिलोऽनलः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १३.२५५.१७ ॥

धर, ध्रुव और सोम, सावित्र, अनिल और अनल, प्रत्यूष तथा प्रभास — ये आठ वसु कहे गए हैं।

13.255.18

नासत्यश्चापि दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनावपि ।
मार्तण्डस्यात्मजावेतौ संज्ञानासाविनिर्गतौ ॥ १३.२५५.१८ ॥

नासत्य और दस्र — ये दोनों अश्विनी भी स्मरण किए गए हैं। ये मार्तण्ड (सूर्य) के पुत्र हैं, जो संज्ञा से निकले।

13.255.19

अतः परं प्रवक्ष्यामि लोकानां कर्मसाक्षिणः ।
अपि यज्ञस्य वेत्तारो दत्तस्य सुकृतस्य च ॥ १३.२५५.१९ ॥

अब मैं आगे उन लोकों के विषय में कहूँगा जो कर्मों के साक्षी हैं, जो यज्ञ और दान तथा सुकृत के भी ज्ञाता हैं।

13.255.20

अदृश्याः सर्वभूतेषु पश्यन्ति त्रिदशेश्वराः ।
शुभाशुभानि कर्माणि मृत्युः कालश्च सर्वशः ॥ १३.२५५.२० ॥

सब प्राणियों में अदृश्य रहकर त्रिदशों के ईश्वर देखते हैं; शुभ और अशुभ कर्मों को, तथा मृत्यु और काल भी सर्वत्र देखते हैं।

13.255.21

विश्वेदेवाः पितृगणा मूर्तिमन्तस्तपोधनाः ।
मुनयश्चैव सिद्धाश्च तपोमोक्षपरायणाः।
शुचिस्मिताः कीर्तयतां प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् ॥ १३.२५५.२१ ॥

विश्वेदेव, पितृगण, मूर्तिमान तपोधन, मुनि और सिद्ध जो तप और मोक्ष में लगे हैं, पवित्र मुस्कान वाले वे कीर्तन करने वालों को मनुष्यों का शुभ प्रदान करते हैं।

13.255.22

प्रजापतिकृतानेतान्लोकान्दिव्येन तेजसा ।
वसन्ति सर्वलोकेषु प्रयताः सर्वकर्मसु ॥ १३.२५५.२२ ॥

प्रजापति द्वारा रचित इन लोकों में वे दिव्य तेज से निवास करते हैं; सब लोकों में, सब कर्मों में संयमित रहते हुए।

13.255.23

प्राणानामीश्वरानेतान्कीर्तयन्प्रयतो नरः ।
धर्मार्थकामैर्विपुलैर्युज्यते सह नित्यशः ॥ १३.२५५.२३ ॥

प्राणों के इन ईश्वरों का कीर्तन करने वाला संयमी मनुष्य धर्म, अर्थ और काम के विपुल फलों से सदा युक्त होता है।

13.255.24

लोकांश्च लभते पुण्यान्विश्वेश्वरकृताञ्शुभान् ।
एते देवास्त्रयस्त्रिंशत्सर्वभूतगणेश्वराः ॥ १३.२५५.२४ ॥

और वह विश्वेश्वर द्वारा रचे गए पुण्य और शुभ लोकों को प्राप्त करता है। ये तैंतीस देवता सभी प्राणिगणों के ईश्वर हैं।

13.255.25

नन्दीश्वरो महाकायो ग्रामणीर्वृषभध्वजः ।
ईश्वराः सर्वलोकानां गणेश्वरविनायकाः ॥ १३.२५५.२५ ॥

नन्दीश्वर, विशालकाय, गणों के नेता, जिनका ध्वज वृषभ है, वे सभी लोकों के ईश्वर हैं — गणेश्वर और विनायक।

13.255.26

सौम्या रौद्रा गणाश्चैव योगभूतगणास्तथा ।
ज्योतींषि सरितो व्योम सुपर्णः पतगेश्वरः ॥ १३.२५५.२६ ॥

सौम्य और रौद्र गण, योगभूत गण भी, ज्योतियाँ, नदियाँ, आकाश, सुपर्ण (गरुड़) पक्षियों के स्वामी।

13.255.27

पृथिव्यां तपसा सिद्धाः स्थावराश्च चरास्च ह ।
हिमवान्गिरयः सर्वे चत्वारश्च महार्णवाः ॥ १३.२५५.२७ ॥

पृथ्वी पर तप से सिद्ध हुए, स्थावर और जंगम, हिमवान और सभी पर्वत, तथा चारों महासागर।

13.255.28

भवस्यानुचराश्चैव हरतुल्यपराक्रमाः ।
विष्णुर्देवोथ जिष्णुश्च स्कन्दश्चाम्बिकया सह ॥ १३.२५५.२८ ॥

भव (शिव) के अनुचर, जिनका पराक्रम हर के समान है; विष्णु देव, फिर जिष्णु, और स्कन्द अम्बिका के साथ।

13.255.29

कीर्तयन्प्रयतः सर्वान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मानवानृषिसत्तमान् ॥ १३.२५५.२९ ॥

जो संयमी होकर इन सबका कीर्तन करता है, वह सभी पापों से मुक्त हो जाता है। अब मैं मानव ऋषियों में श्रेष्ठों का वर्णन करूँगा।

13.255.30

यवक्रीतश्च रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू ।
औशिजश्चैव कक्षीवान्बलश्चाङ्गिरसः सुतः ॥ १३.२५५.३० ॥

यवक्रीत और रैभ्य, अर्वावसु और परावसु, औशिज, कक्षीवान, तथा अंगिरा के पुत्र बल।

13.255.31

ऋषिर्मेधातिथेः पुत्रः कण्वो बर्हिषदस्तथा ।
ब्रह्मतेजोमयाः सर्वे कीर्तिता लोकभावनाः ॥ १३.२५५.३१ ॥

मेधातिथि के पुत्र ऋषि कण्व तथा बर्हिषद भी (कहे गए हैं)। ये सब ब्रह्मतेज से परिपूर्ण और लोकों का पोषण करने वाले कहे गए हैं।

13.255.32

लभन्ते हि शुभं सर्वे रुद्रानलवसुप्रभाः ।
भुवि कृत्वा शुभं कर्म मोदन्ते दिवि दैवतैः ॥ १३.२५५.३२ ॥

वे सब, रुद्र, अग्नि और वसुओं के समान तेजस्वी, शुभ फल प्राप्त करते हैं। पृथ्वी पर शुभ कर्म करके वे स्वर्ग में देवताओं के साथ आनंदित होते हैं।

13.255.33

महेन्द्रगुरवः सप्त प्राचीं वै दिशमाश्रिताः ।
प्रयतः कीर्तयेदेताञ्शक्रलोके महीयते ॥ १३.२५५.३३ ॥

महेन्द्र के सात गुरु, जो पूर्व दिशा में स्थित हैं, (उनका) संयमपूर्वक कीर्तन करे; वह इन्द्रलोक में सम्मानित होता है।

13.255.34

उन्मुचुः प्रमुचुश्चैव स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् ।
दृढव्यश्चोर्ध्वबाहुश्च तृणसोमाङ्गिरास्तथा ॥ १३.२५५.३४ ॥

उन्मुचु, प्रमुचु, शक्तिशाली स्वस्त्यात्रेय, दृढव्य, ऊर्ध्वबाहु तथा तृणसोम आङ्गिरस भी (इसी प्रकार हैं)।

13.255.35

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथाऽगस्त्यः प्रतापवान् ।
धर्मराजर्त्विजः सप्त दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥ १३.२५५.३५ ॥

मित्र और वरुण का पुत्र प्रतापी अगस्त्य भी (इसी प्रकार हैं)। धर्मराज के सात ऋत्विज् दक्षिण दिशा का आश्रय लेकर (स्थित) हैं।

13.255.36

दृढेयुश्च ऋतेयुश्च परिव्याधश्च कीर्तिमान् ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चादित्यसन्निभाः ॥ १३.२५५.३६ ॥

दृढेयु और ऋतेयु, तथा कीर्तिमान परिव्याध, एकत, द्वित और त्रित भी — सूर्य के समान (तेजस्वी)।

13.255.37

अत्रेः पुत्रश्च धर्मात्मा ऋषिः सारस्वतस्तथा ।
वरुणस्यर्त्विजः सप्त पश्चिमां दिशमाश्रिताः ॥ १३.२५५.३७ ॥

अत्रि का धर्मात्मा पुत्र और सारस्वत ऋषि भी, वरुण के सात ऋत्विज पश्चिम दिशा का आश्रय लिए हुए हैं।

13.255.38

अत्रिर्वसिष्ठो भगवान्कश्यपश्च महानृषिः ।
गौतमश्च भरद्वाजो विश्वामित्रोथ कौशिकः ॥ १३.२५५.३८ ॥

अत्रि, भगवान वसिष्ठ, महर्षि कश्यप, गौतम, भरद्वाज, और विश्वामित्र तथा कौशिक।

13.255.39

ऋचीकतनयश्चोग्रो जमदग्निः प्रतापवान् ।
धनेश्वरस्य गुरवः सप्तैते उत्तराश्रिताः ॥ १३.२५५.३९ ॥

ऋचीक के पुत्र उग्र और प्रतापी जमदग्नि, धनेश्वर कुबेर के ये सात गुरु उत्तर दिशा का आश्रय लिए हुए हैं।

13.255.40

अपरे मुनयः सप्त दिक्षु सर्वास्वधिष्ठिताः ।
कीर्तिस्वस्तिकरा नॄणां कीर्तिता लोकभावनाः ॥ १३.२५५.४० ॥

अन्य सात मुनि सभी दिशाओं में स्थित हैं; वे मनुष्यों को कीर्ति और कल्याण देने वाले, लोकों का पोषण करने वाले कहे गए हैं।

13.255.41

धर्मः कामश्च कालश्च वसुर्वासुकिरेव च ।
अनन्तः कपिलश्चैव सप्तैते धरणीधराः ॥ १३.२५५.४१ ॥

धर्म, काम, काल, वसु, वासुकि, अनन्त और कपिल — ये सात धरणी को धारण करने वाले हैं।

13.255.42

रामो व्यासस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा च लोमशः ।
इत्येते मुनयो दिव्या एकैकः सप्तसप्तधा ॥ १३.२५५.४२ ॥

राम, व्यास, द्रोण के पुत्र अश्वत्थामा और लोमश — ये दिव्य मुनि हैं, और इनमें से प्रत्येक सात-सात रूपों में प्रकट होता है।

13.255.43

शान्तिस्वस्तिकरा लोके दिशांपालाः प्रतीर्तिताः ।
यस्यांयस्यां दिशि ह्येते तन्मुखः शरणं व्रजेत् ॥ १३.२५५.४३ ॥

संसार में शान्ति और कल्याण करने वाले दिशाओं के रक्षक बताए गए हैं। जिस-जिस दिशा में ये रहते हैं, उसी दिशा की ओर मुख करके शरण में जाना चाहिए।

13.255.44

स्रष्टारः सर्वभूतानां कीर्तिता लोकपावनाः ।
संवर्तो मेरुसावर्णो मार्कण्डेयश्च धार्मिकः ॥ १३.२५५.४४ ॥

सब प्राणियों के सृष्टिकर्ता, लोकों को पवित्र करने वाले कहे गए हैं — संवर्त, मेरुसावर्णि और धर्मात्मा मार्कण्डेय।

13.255.45

साङ्ख्ययोगौ नारदश्च दुर्वासाश्च महानृषिः ।
अत्यन्ततपसो दान्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥ १३.२५५.४५ ॥

साङ्ख्य और योग, नारद, और महान ऋषि दुर्वासा — अत्यन्त तपस्वी, संयमी, तीनों लोकों में विख्यात।

13.255.46

अपरे रुद्रसङ्काशाः कीर्तिता ब्रह्मलौकिकाः ।
अपुत्रो लभते पुत्रं दरिद्रो लभते धनम् ॥ १३.२५५.४६ ॥

अन्य रुद्र के समान तेजस्वी, ब्रह्मलोक से सम्बन्धित कहे गए हैं। जो पुत्रहीन है वह पुत्र पाता है, जो दरिद्र है वह धन पाता है।

13.255.47

तथा धर्मार्थकामेषु सिद्धिं च लभते नरः ।
पृथुं वैन्यं नृपवरं पृथ्वी यस्याभवत्सुता ॥ १३.२५५.४७ ॥

इसी प्रकार मनुष्य धर्म, अर्थ और काम में सिद्धि पाता है। वेन के पुत्र पृथु, श्रेष्ठ राजा, जिनकी पुत्री (के रूप में) पृथ्वी हुईं।

13.255.48

प्रजापतिं सार्वभौमं कीर्तयेद्वसुधाधिपम् ।
आदित्यवंशप्रभवं महेन्द्रसमविक्रमम् ॥ १३.२५५.४८ ॥

प्रजापति, सार्वभौम, पृथ्वी के स्वामी का कीर्तन करना चाहिए — जो आदित्यवंश में उत्पन्न हुए और जिनका पराक्रम महेन्द्र के समान था।

13.255.49

पुरूरवसमैलं च त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
बुधस्य दयितं पुत्रं कीर्तयेद्वसुधाधिपम् ॥ १३.२५५.४९ ॥

तीनों लोकों में विख्यात, बुध के प्रिय पुत्र, पृथ्वी के स्वामी पुरूरवा ऐल का कीर्तन करना चाहिए।

13.255.50

त्रिलोकविश्रुतं वीरं भरतं च प्रकीर्तयेत् ।
गवामयेन यज्ञेन येनेष्टं वै कृते युगे ॥ १३.२५५.५० ॥

तीनों लोकों में विख्यात वीर भरत का भी कीर्तन करना चाहिए, जिन्होंने कृतयुग में गवामयन यज्ञ से यजन किया था।

13.255.51

रन्तिदेवं महादेवं कीर्तयेत्परमद्युतिम् ।
विश्वजित्तपसोपेतं लक्षण्यं लोकपूजितम् ॥ १३.२५५.५१ ॥

परम तेजस्वी महादेव रन्तिदेव का कीर्तन करना चाहिए, जो विश्वजित् तपस्या से युक्त, शुभ लक्षणों वाले और लोकों द्वारा पूजित हैं।

13.255.52

तथा श्वेतं च राजर्षिं कीर्तयेत्परमुद्यतिम् ।
सगरस्यात्मजा येन प्लावितास्तारितास्तथा ॥ १३.२५५.५२ ॥

इसी प्रकार परम उद्योगी राजर्षि श्वेत का भी कीर्तन करना चाहिए, जिनके द्वारा सगर के पुत्र (जल में) बहाए गए और (फिर) उद्धार पाए गए।

13.255.53

हुताशनसमानेतान्महारूपान्महौजसः ।
उग्रकायान्महासत्वान्कीर्तयेत्कीर्तिवर्धनान् ॥ १३.२५५.५३ ॥

अग्नि के समान तेजस्वी, महान सौंदर्य वाले, महान ओज वाले, उग्र शरीर और महान साहस वाले इन लोगों का कीर्तन करना चाहिए, जो कीर्ति बढ़ाने वाले हैं।

13.255.54

देवानृषिगणांश्चैव नृपांश्च जगतीश्वरान् ।
साङ्ख्यं योगं च परमं हव्यं कव्यं तथैव च ॥ १३.२५५.५४ ॥

देवताओं, ऋषिगणों, राजाओं और जगत के स्वामियों का, तथा परम सांख्य और योग का, एवं हव्य और कव्य का भी (कीर्तन करना चाहिए)।

13.255.55

कीर्तितं परमं ब्रह्म सर्वश्रुतिपरायणम् ।
मङ्गल्यं सर्वभूतानां पवित्रं बहु कीर्तितम् ॥ १३.२५५.५५ ॥

परम ब्रह्म का कीर्तन किया गया है, जो सभी श्रुतियों का परम आश्रय है। वह सभी प्राणियों के लिए मंगलकारी और पवित्र है, और उसका बहुत कीर्तन किया गया है।

13.255.56

व्याधिप्रशमनं श्रेष्ठं पौष्टिकं सर्वकर्मणाम् ।
प्रयतः कीर्तयेच्चैतान्कल्यं सायं च भारत ॥ १३.२५५.५६ ॥

यह रोगों का शमन करने वाला, सभी कर्मों को पुष्ट करने वाला श्रेष्ठ उपाय है। हे भारत, संयमी होकर प्रातः और सायं इन (नामों) का कीर्तन करे।

13.255.57

एते वै यान्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च ।
एते विनायकाः श्रेष्ठा दक्षाः क्षान्ता जितेन्द्रियाः ॥ १३.२५५.५७ ॥

ये ही जाते हैं, बरसते हैं, चमकते हैं, बहते हैं और सृजन करते हैं। ये विनायक श्रेष्ठ, कुशल, क्षमाशील और इन्द्रियों को जीतने वाले हैं।

13.255.58

नराणामशुभं सर्वे व्यपोहन्ति प्रकीर्तिताः ।
साक्षिभूता महात्मानः पापस्य सुकृतस्य च ॥ १३.२५५.५८ ॥

कीर्तित होने पर ये सभी मनुष्यों के अशुभ को दूर करते हैं। ये महात्मा पाप और पुण्य दोनों के साक्षी हैं।

13.255.59

एतान्वै कल्यमुत्थाय कीर्तयञ्शुभमश्नुते ।
नाग्निचोरभयं तस्य न मार्गप्रतिरोधनम् ॥ १३.२५५.५९ ॥

जो प्रातः उठकर इन (नामों) का कीर्तन करता है, वह शुभ प्राप्त करता है। उसे अग्नि और चोरों का भय नहीं होता, और मार्ग में कोई बाधा नहीं आती।

13.255.60

एतान्कीर्तयतां नित्यं दुःस्वप्नो नश्यते नृणाम् ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमांश्च गृहान्व्रजेत् ॥ १३.२५५.६० ॥

जो लोग इनका नित्य कीर्तन करते हैं, उन मनुष्यों के दुःस्वप्न नष्ट हो जाते हैं। वह सभी पापों से मुक्त होता है, और कल्याण सहित अपने घर को लौटता है।

13.255.61

दीक्षाकालेषु सर्वेषु यः पठेन्नियतो द्विजः ।
न्यायवानात्मनिरतः क्षान्तो दान्तोऽनसूयकः ॥ १३.२५५.६१ ॥

दीक्षा के सभी समयों में जो नियत द्विज पाठ करता है, जो न्यायी, आत्मा में रत, क्षमाशील, संयमी और असूया-रहित है।

13.255.62

रोगार्तो व्याधियुक्तो वा पठन्पापात्प्रमुच्यते ।
वास्तुमध्ये तु पठतः कुले स्वस्त्ययनं भवेत् ॥ १३.२५५.६२ ॥

रोग से पीड़ित या व्याधियुक्त व्यक्ति पाठ करते हुए पाप से मुक्त हो जाता है; घर के बीच पाठ करने वाले के कुल में स्वस्त्ययन होता है।

13.255.63

क्षेत्रमध्ये तु पठतः सर्वं सस्यं प्ररोहति ।
गच्छतः क्षेममध्वानं ग्रामान्तरगतः पठन् ॥ १३.२५५.६३ ॥

खेत के बीच पाठ करने वाले का सारा अन्न उगता है; मार्ग पर जाते हुए और दूसरे गाँव में गए हुए पाठ करने वाले को मार्ग में कुशल-क्षेम मिलता है।

13.255.64

आत्मनश्च सुतानां च दाराणां च धनस्य च ।
बीजानामोषधीनां च रक्षामेतां प्रयोजयेत् ॥ १३.२५५.६४ ॥

अपनी, पुत्रों की, पत्नियों की, धन की, बीजों की और औषधियों की रक्षा के लिए इसका प्रयोग करे।

13.255.65

एतान्सङ्ग्रामकाले तु पठतः क्षत्रियस्य तु ।
व्रजन्ति रिपवो नाशं क्षेमं च परिवर्तते ॥ १३.२५५.६५ ॥

युद्ध के समय ये मंत्र पाठ करने वाले क्षत्रिय के शत्रु नाश को प्राप्त होते हैं, और कुशल-क्षेम उसकी ओर लौट आता है।

13.255.66

एतान्दैवे च पित्र्ये च पठतः पुरुषस्य हि ।
भुञ्जते पितरः कव्यं हव्यं च त्रिदिवौकसः ॥ १३.२५५.६६ ॥

देव और पितृ कर्मों में इन्हें पढ़ने वाले पुरुष के, पितर कव्य और देवगण हव्य का भोग करते हैं।

13.255.67

न व्याधिश्वापदभयं न द्विपान्न हि तस्करात् ।
कश्मलं लघुतां याति पाप्मना च प्रमुच्यते ॥ १३.२५५.६७ ॥

न रोग, न हिंस्र पशुओं का भय, न हाथी से, न ही चोर से (भय होता है)। मोह दूर होता है, हल्कापन आता है, और मनुष्य पाप से मुक्त हो जाता है।

13.255.68

यानपात्रे च याने च प्रवासे राजवेश्मनि ।
परां सिद्धिमवाप्नोति सावित्रीं ह्युत्तमां पठन् ॥ १३.२५५.६८ ॥

नाव में, वाहन में, यात्रा में, या राजभवन में — उत्तम सावित्री का पाठ करते हुए मनुष्य परम सिद्धि प्राप्त करता है।

13.255.69

न च राजभयं तेषां न पिशाचान्न राक्षसात् ।
नाग्न्यम्बुपवनव्यालाद्भयं तस्योपजायते ॥ १३.२५५.६९ ॥

उनके लिए राजा का भय नहीं, न पिशाचों से, न राक्षसों से; अग्नि, जल, वायु और सर्पों से भी उसे भय नहीं उत्पन्न होता।

13.255.70

चतुर्णामपि वर्णानामाश्रमस्य विशेषतः ।
करोति सततं शान्तिं सावित्रीमुत्तमां पठन् ॥ १३.२५५.७० ॥

चारों वर्णों और आश्रमों के लिए, विशेषकर, उत्तम सावित्री का पाठ करने वाला सदा शांति स्थापित करता है।

13.255.71

नाग्निर्दहति काष्ठानि सावित्री यत्र पठ्यते ।
न तत्र बालो म्रियते न च तिष्ठन्ति पन्नगाः ॥ १३.२५५.७१ ॥

जहाँ सावित्री का पाठ होता है, वहाँ अग्नि लकड़ी को नहीं जलाती; वहाँ कोई बालक नहीं मरता, और न ही सर्प ठहरते हैं।

13.255.72

न तेषां विद्यते दुःखं गच्छन्ति परमां गतिम् ।
ये शृण्वन्ति महद्ब्रह्म सावित्रीगुणकीर्तनम् ॥ १३.२५५.७२ ॥

जो लोग सावित्री के गुणों का कीर्तन करने वाले महान ब्रह्म (वेद) को सुनते हैं, उनके लिए दुःख नहीं होता; वे परम गति को प्राप्त होते हैं।

13.255.73

गवां मध्ये तु पठतो गावोऽस्य बहुवत्सलाः ।
प्रस्थाने वा प्रवासे वा सर्वावस्थां गतः पठेत् ॥ १३.२५५.७३ ॥

गायों के बीच पाठ करने वाले के पास बहुत बछड़ों वाली गायें होती हैं। यात्रा के आरम्भ में या परदेस में, किसी भी अवस्था में पहुँचकर इसका पाठ करे।

13.255.74

जपतां जुह्वतां चैव नित्यं च प्रयतात्मनाम् ।
ऋषीणां परमं जप्यं गुह्यमेतन्नराधिप ॥ १३.२५५.७४ ॥

जप करने वालों और हवन करने वालों का, तथा नित्य संयमित मन वालों का, ऋषियों का यह परम जपनीय है, हे नराधिप, यह गुह्य है।

13.255.75

याथातथ्येन सिद्धस्य इतिहासं पुरातनम् ।
पराशरमतं दिव्यं शक्राय कथितं पुरा ॥ १३.२५५.७५ ॥

सिद्ध पुरुष से यथार्थ रूप में सुना गया यह प्राचीन इतिहास है, पराशर का दिव्य मत, जो पूर्वकाल में शक्र (इन्द्र) से कहा गया था।

13.255.76

तदेतत्ते समाख्यातं तथ्यं ब्रह्म सनातनम् ।
हृदयं सर्वभूतानां श्रुतिरेषा सनातनी ॥ १३.२५५.७६ ॥

वह यह तुम्हें कह दिया गया है: सत्य, सनातन ब्रह्म, सब प्राणियों का हृदय; यह सनातन श्रुति है।

13.255.77

सोमादित्यान्वयाः सर्वे राघवाः कुरवस्तथा ।
पठन्ति शुचयो नित्यं सावित्रीं प्राणिनां गतिं ॥ १३.२५५.७७ ॥

सोम और आदित्य से वंश चलने वाले सभी राघव और कुरु भी शुद्ध होकर नित्य सावित्री का पाठ करते हैं, जो प्राणियों की गति है।

13.255.78

अभ्यासे नित्यं देवानां सप्तर्षीणां ध्रुवस्य च ।
मोक्षणं सर्वकृच्छ्राणां मोचयत्यशुभात्सदा ॥ १३.२५५.७८ ॥

देवताओं, सप्तर्षियों और ध्रुव के अभ्यास में नित्य लगा रहने वाला सब कठिनाइयों से मुक्त होता है; वह सदा अशुभ से छुड़ा देता है।

13.255.79

वृद्धैः काश्यपगौतमप्रभृतिभिर्भृग्वङ्गिरोत्र्यादिभिः ।
शुक्रागस्त्यबृहस्पतिप्रभृतिभिर्ब्रह्मह्मर्षिभिः सेवितम्।
भारद्वाजमतं ऋचीकतनयैः प्राप्तं वसिष्ठात्पुनः ।
सावित्रीमधिगम्य शक्रवसुभिः कृत्स्ना जिता दानवाः ॥ १३.२५५.७९ ॥

वृद्धों, काश्यप, गौतम आदि, भृगु, अङ्गिरा, अत्रि आदि, शुक्र, अगस्त्य, बृहस्पति आदि ब्रह्मर्षियों ने इसका सेवन किया; भारद्वाज का मत ऋचीक के पुत्रों ने वसिष्ठ से पुनः प्राप्त किया। सावित्री को जानकर इन्द्र और वसुओं ने सभी दानवों को जीत लिया।

13.255.80

यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति ।
विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय।
दिव्यां च भारतकथां कथयेच्च नित्यं ।
तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव ॥ १३.२५५.८० ॥

जो वेदविद् और बहुश्रुत ब्राह्मण को सोने के सींगों वाली सौ गायें दान करता है, और जो नित्य दिव्य भारतकथा कहता है, उन दोनों का फल समान होता है।

13.255.81

धर्मो विवर्धति भृगोः परिकीर्तनेन ।
वीर्यं विवर्धति पसिष्ठनमोनतेन।
सङ्ग्रामजिद्भवति चैव रघुं नमस्य-
न्स्यादश्विनौ च परिकीर्तयतो न रोगः ॥ १३.२५५.८१ ॥

भृगु के कीर्तन से धर्म बढ़ता है; वसिष्ठ को नमस्कार करने से वीर्य बढ़ता है। रघु को नमस्कार करने वाला युद्ध में विजयी होता है, और अश्विनौ का कीर्तन करने वाले को रोग नहीं होता।

13.255.82

एषा ते कथिता राजन्सावित्री ब्रह्मशाश्वती ।
विवक्षुरसि यच्चान्यत्तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ १३.२५५.८२ ॥

हे राजन्, यह शाश्वत ब्रह्म सावित्री तुम्हें कही गई। हे भारत, जो और भी तुम कहना चाहते हो, वह मैं तुम्हें बताऊँगा।