ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.263
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.263.1
ब्राह्मणानर्चसे राजन्सततं संशितव्रतान् ।
कं तु धर्मोदयं दृष्ट्वा तानर्चसि जनाधिप ॥ १३.२६३.१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਕਠੋਰ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ, ਧਰਮ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਉਦਯ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?
13.263.2
कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत ।
तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे ॥ १३.२६३.२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਫਲ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
13.263.3
एष ते केशवः सर्वमाख्यास्यति महामतिः ।
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्ट्वा व्युष्टिं महाव्रत ॥ १३.२६३.३ ॥
ਇਹ ਮਹਾਮਤਿ ਕੇਸ਼ਵ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਗੇ। ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਉਹੀ ਦੱਸਣਗੇ।
13.263.4
बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च ।
ज्ञानं तथा नविशुद्धं ममाद्य।
देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे ।
न चातितूर्णं सविताऽद्य याति ॥ १३.२६३.४ ॥
ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੰਨ, ਬੋਲ, ਮਨ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਅੱਜ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣਾ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਅੱਜ ਸੂਰਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ।
13.263.5
उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो ।
राजन्विप्राणां क्षत्रियाणां विशां च।
येये शूद्राणां धर्ममुपासते ते ।
तानेव कृष्णदुपशिक्षस्व पार्थः ॥ १३.२६३.५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਜੋ ਧਰਮ ਕਹੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖੋ।
13.263.6
अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं ।
योऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम्।
अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र ।
सोयं धर्मं वक्ष्यति सर्वमेतत् ॥ १३.२६३.६ ॥
ਮੈਂ ਇਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਲ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਕੌਰਵੇਂਦਰ, ਅਮਿਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕੇਸ਼ਵ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੱਸਣਗੇ।
13.263.7
कृष्णः पृथ्वीमसृजत्स्वं दिवं च ।
कृष्णस्यि देहान्मेदिनी सम्बभूव।
वराहोऽयं भीमबलः पुराणः ।
स पर्वतान्व्यसृजद्वै दिशश्च ॥ १३.२६३.७ ॥
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਵਰਗ ਰਚਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਦਿਨੀ (ਧਰਤੀ) ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਭਿਆਨਕ ਬਲ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣੇ ਵਰਾਹ ਨੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ।
13.263.8
अस्माद्वायुश्चान्तरिक्षं दिवं च ।
दिशश्चतस्रो विदिशश्चतस्रः।
सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता ।
स निर्ममे विश्वमिदं पुराणः ॥ १३.२६३.८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਯੂ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਿਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਨੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਿਆ।
13.263.9
अस्य नाभ्यां पुष्करं सम्प्रसूतं ।
यत्रोत्पन्नः स्वयमेवामितौजाः।
येनाच्छिन्नं तत्तमः पार्थ घोरं ।
यत्र तिष्ठन्त्यर्णवास्तच्छयानाः ॥ १३.२६३.९ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਕਮਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਆਪ ਹੀ ਜਨਮੇ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਕੱਟਿਆ, ਹੇ ਪਾਰਥ; ਜਿੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਕੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
13.263.10
कृते युगे धर्म आसीत्समग्र-
स्त्रेताकाले यज्ञमनुप्रपन्नः।
बलं त्वासीद्द्वापरे पार्थ कृष्णः ।
कलौ त्वधर्मः क्षितिमेवाजगाम ॥ १३.२६३.१० ॥
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸੰਪੂਰਨ ਸੀ; ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੱਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਲ ਸੀ; ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ।
13.263.11
स एव पूर्वं निजघान दैत्या-
न्स एव देवश्च बभूव सम्राट्।
स भूतानां भावनो भूतभव्यः ।
स विश्वस्यास्य जगतश्चाभिगोप्ताः ॥ १३.२६३.११ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸੇ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ; ਉਹੀ ਦੇਵ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਬਣਿਆ। ਉਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਕ, ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
13.263.12
यदा धर्मो ग्लाति वंशे सुराणां ।
तदा कृष्णो जायते मानुषेषु।
धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा ।
परांश्च लोकानपराश्च पाति ॥ १३.२६३.१२ ॥
ਦੇਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਜਦੋਂ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ-ਆਤਮਾ ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13.263.13
त्याज्यांस्त्यक्त्वा चासुराणां वधेन ।
कार्याकार्ये कारणं चैव पाति।
कृतं करिष्यत्क्रियते च देवो ।
राहुं सोमं विद्धि च शक्रमेनम् ॥ १३.२६३.१३ ॥
ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਕਰਨ ਯੋਗ ਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੀਤਾ, ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਰਾਹੂ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਜਾਣੋ।
13.263.14
स विश्वकर्मा स हि विश्वरूपः ।
स विश्वबुग्विश्वसृग्विश्वजिच्च।
स शूलभृच्छोणितभृत्कराल-
स्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति ॥ १३.२६३.१४ ॥
ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ। ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਰਚਣ ਵਾਲਾ, ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਲਹੂ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਗਏ ਉਸ ਦੀ ਲੋਕ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.263.15
तं गन्धर्वाणामप्सरसां च नित्य-
मुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि।
तं राक्षसाश्च परिसंवदन्ति ।
राजन्यानां स विजिगीषुरेकः ॥ १३.२६३.१५ ॥
ਗੰਧਰਵ, ਅਪੱਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਮੂਹ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੈ।
13.263.16
तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति ।
रथन्तरे सामगाश्च स्तुवन्ति।
तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति ।
तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति ॥ १३.२६३.१६ ॥
ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਸਿਤਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਥੰਤਰ ਸਾਮ ਵਿੱਚ ਸਾਮਗਾਇਕ ਵੀ ਉਸਤਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਤਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਧਵਰਯੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਵਿ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.263.17
स पौराणीं ब्रह्मगुहां प्रविष्टो ।
महीसत्रं भारताग्रे ददर्श।
स चैव गामुद्दधाराग्र्यकर्मा ।
विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्दानवांश्च ॥ १३.२६३.१७ ॥
ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੂ ਵਜੋਂ ਮਹੀਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਦੈਂਤਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.263.18
तं घोषार्थे गीर्भिरिन्द्राः स्तुवन्ति ।
स चापीशो भारतैकः पशूनाम्।
तस्य भक्षान्विविधान्वेदयन्ति ।
तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति ॥ १३.२६३.१८ ॥
ਗਊਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਭਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੋਜਨ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.263.19
तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च ।
सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य।
स कुम्भे रेतः ससृजे सुराणां ।
यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम् ॥ १३.२६३.१९ ॥
ਉਸ ਸਦੀਵੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰੇਤਸ ਛੱਡਿਆ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.263.20
स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी ।
स रश्मिवान्सविता चादिदेवः।
तेनासुरा विजिताः सर्व एव ।
तद्विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि ॥ १३.२६३.२० ॥
ਉਹੀ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾ, ਵਿਭੂ, ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ। ਉਹੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸਵਿਤਾ ਅਤੇ ਆਦਿਦੇਵ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਜਿੱਤੇ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤੇ ਗਏ।
13.263.21
स देवानां मानुषाणां पितॄणां ।
तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम्।
स एव कालं विभजन्नुदेति ।
तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे ॥ १३.२६३.२१ ॥
ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਹਨ; ਯੱਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਹੋਏ ਉਦੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਇਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣਾਇਨ ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ।
13.263.22
तस्यैवोर्ध्वं तिर्यगधश्चरन्ति ।
गभस्तयो मेदिनीं भासयन्तः।
तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति ।
तस्यादित्यो गामुपयुज्य भाति ॥ १३.२६३.२२ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਉੱਪਰ, ਤਿਰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਿਤਿਆ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
13.263.23
स मासिमास्यध्वरकृद्विधत्ते ।
तमध्वरे वेदविदः पठन्ति।
स एवोक्तश्चक्रमिदं त्रिनाभि ।
सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधामा ॥ १३.२६३.२३ ॥
ਉਹੀ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ ਹਨ; ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਇਹ ਤਿੰਨ-ਨਾਭੀ ਚੱਕਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਤ੍ਰਿਧਾਮਾ ਹਨ।
13.263.24
कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि ॥ १३.२६३.२४ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆ।
13.263.25
स एकदा कक्षगतो महात्मा ।
तुष्टो विभुः खाण्डवे धूमकेतुः।
स राक्षसानुरगांश्चावजित्य ।
सर्वत्रगः सर्वमग्नौ जुहोति ॥ १३.२६३.२५ ॥
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਏ; ਤੁਸ਼ਟ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਧੂਮਕੇਤੂ (ਅਗਨੀ) ਖਾਂਡਵ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਸਰਪਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਆਹੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.263.26
स एव पार्थाय श्वेतमश्वं प्रायच्छ-
त्स एवाश्वानथ सर्वांश्चकार।
सबन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्र-
स्त्रिवृच्छिराश्चतुरश्वस्त्रिनाभिः ॥ १३.२६३.२६ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਘੋੜਾ ਦਿੱਤਾ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਘੋੜੇ ਬਣਾਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਹੀਏ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਖਰ, ਚਾਰ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਾਭੀਆਂ ਸਨ।
13.263.27
स विहायो व्यदधात्पञ्चनाभिः ।
स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम्।
सोऽरण्यानि व्यसृजत्पर्वतांश्च ।
हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः ॥ १३.२६३.२७ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੰਜ ਨਾਭੀਆਂ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਰਚੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਹਾੜ ਛੱਡੇ; ਉਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਹਨ, ਅਸੀਮ ਦਮਕਦੀ ਅੱਗ ਦੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ।
13.263.28
अलङ्घयद्वै सरितो जिघांस-
ञ्शक्रं वज्रं प्रहरन्तं निरास।
स महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे ।
विप्रैरेको ऋक्सहस्रैः पुराणैः ॥ १३.२६३.२८ ॥
ਉਹ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ; ਉਸ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹੀ ਮਹੇਂਦਰ ਹਨ; ਮਹਾਯਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.263.29
दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो ।
गृहे राजन्वासयितुं महौजाः।
तमेवाहुर्ऋषिमेकं पुराणं ।
स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान् ॥ १३.२६३.२९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਮਹਾਓਜਸਵੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.263.30
वेदांश्च यो वेदयतेऽधिदेवो ।
विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान्।
कामे वेदे लौकिके यत्फलं च ।
विष्वक्सेनः सर्वमेतत्प्रतीहि ॥ १३.२६३.३० ॥
ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਧਿਦੇਵ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਲ ਹੈ — ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵਕ੍ਸੇਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਲੈ।
13.263.31
ज्योतींषि शुक्लानि हि सर्वलोके ।
त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च।
त्रयोऽग्रयो व्याहृतयश्च तिस्रः ।
सर्वे देवा देवकीपुत्र एव ॥ १३.२६३.३१ ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਭ ਜੋਤਾਂ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਪਾਲ, ਤਿੰਨ ਅਗ੍ਰਣੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ — ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਦੇਵਕੀ-ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਹਨ।
13.263.32
स क्त्सरः स ऋतुः सोऽर्धमासः ।
सोऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाः।
मात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च ।
विष्वक्सेनः सर्वमेतत्प्रतीहि ॥ १३.२६३.३२ ॥
ਉਹੀ ਵਰ੍ਹਾ, ਉਹੀ ਰੁੱਤ, ਉਹੀ ਅਰਧਮਾਸ; ਉਹੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਉਹੀ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਠਾਵਾਂ। ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਮੁਹੂਰਤ, ਲਵ ਅਤੇ ਕਸ਼ਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ — ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ।
13.263.33
चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः ।
सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम्।
चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः ।
सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमासम्। ॥ १३.२६३.३३ ॥
ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ, ਗ੍ਰਹਿ, ਨਛੱਤਰ ਅਤੇ ਤਾਰੇ; ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼, ਫਿਰ ਪੂਰਨਮਾਸੀ — ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ, ਗ੍ਰਹਿ, ਨਛੱਤਰ ਅਤੇ ਤਾਰੇ; ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼, ਫਿਰ ਪੂਰਨਮਾਸੀ।
13.263.34
सर्व कृष्णादृषयश्चैव सप्त ॥ १३.२६३.३४ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੈ — ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਵੀ।
13.263.35
वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्व-
मग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूपः।
आपो भूत्वा मज्जयते च सर्वं ।
ब्रह्म भूत्वा सृजते विश्वसङ्घान् ॥ १३.२६३.३५ ॥
ਹਵਾ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਅਗਨੀ ਬਣ ਕੇ ਸਾੜਦਾ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਡੋਬਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ।
13.263.36
वेद्यं च यद्वेदयते च वेद्यं ।
विधिश्च यश्च श्रयते विधेयम्।
धर्मे च वेदे च बले च सर्वं ।
चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि ॥ १३.२६३.३६ ॥
ਜੋ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ; ਜੋ ਵਿਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਧੇਯ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਰਾਚਰ ਸਭ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੇਸ਼ਵ ਜਾਣ।
13.263.37
ज्योतिर्भूतः परमोसौ पुरस्ता-
त्प्रकाशते यत्प्रभया विश्वरूपः।
अपः सृष्ट्वा सर्वभूतात्मयोनिः ।
पुराऽकरोत्सर्वमेवाथ विश्वम् ॥ १३.२६३.३७ ॥
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸਾਹਮਣੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਆਭਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਲ ਸਿਰਜ ਕੇ, ਸਰਬ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮੂਲ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰਚਿਆ।
13.263.38
ऋतूनुत्पातान्विविधान्यद्भुतानि ।
मेघान्विद्युत्सर्वमैरावतं च।
सर्वं कृष्णात्स्थावरं जङ्गं च ।
विश्वात्मानं विष्णुमेनं प्रतीहि ॥ १३.२६३.३८ ॥
ਰੁੱਤਾਂ, ਵਿਭਿੰਨ ਉਤਪਾਤ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਸਭ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ।
13.263.39
विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं ।
सङ्कर्षणं जीवभूतं वदन्ति।
ततः प्रद्युम्नमनिरुद्धं चतुर्थ-
माज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा ॥ १३.२६३.३९ ॥
ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਨਿਰਗੁਣ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਜੀਵਭੂਤ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਤਮਯੋਨੀ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।
13.263.40
स पञ्चधा पञ्चगुणोपपन्नं ।
सञ्चोदयन्विश्वमिदं सिसृक्षुः।
ततश्चकारावनिमारुतौ च ।
खं ज्योतिरम्भश्चि तथैव पार्थ ॥ १३.२६३.४० ॥
ਉਹ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਤੇਜ ਅਤੇ ਜਲ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚੇ।
13.263.41
स स्थावरं जङ्गमं चैवमेत-
च्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा।
ततो भूमिं व्यदधात्पञ्चबीजां ।
द्यावापृथिव्यग्निरथाम्बुवायू ॥ १३.२६३.४१ ॥
ਉਸ ਨੇ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ, ਇਸ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਫਿਰ ਪੰਜ ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ; ਦਿਊਲੋਕ ਤੇ ਧਰਤੀ, ਅਗਨੀ, ਰਥ, ਜਲ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ।
13.263.42
न्सर्वान्सदा भूतपतिः सिसृक्षुः ॥ १३.२६३.४२ ॥
…ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ…
13.263.43
शुभाशुभं स्थावरं जङ्गमं च ।
विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि।
यद्वर्तते यच्च भविष्यतीह ।
सर्वं ह्येतत्केशवं त्वं प्रतीहि ॥ १३.२६३.४३ ॥
ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ, ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਤੋਂ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਵਰਤਮਾਨ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਭ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਤੂੰ ਜਾਣ।
13.263.44
मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले ।
साक्षात्कृष्णः केशवो देहभाजाम्।
भूतं च यच्चेह न विद्म किञ्चि-
द्विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि ॥ १३.२६३.४४ ॥
ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਵੀ ਸਾਖਿਆਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੇਸ਼ਵ ਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਹੋਇਆ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ।
13.263.45
यत्प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम् ।
तत्सर्वं केशवोऽचिन्त्यो विपरीतमतः परम् ॥ १३.२६३.४५ ॥
ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਚਿੰਤ ਕੇਸ਼ਵ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
13.263.46
एतादृशः केशवोऽतश्च भूयो ।
नारायणः परमश्चाव्ययश्च।
मध्याद्यन्तस्य जगतस्तस्तुषश्च ।
बुभूषतां प्रभवश्चाव्ययश्च ॥ १३.२६३.४६ ॥
ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੇਸ਼ਵ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ ਦਾ, ਅਤੇ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਉਤਪਤੀ-ਸਰੋਤ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।