મહાભારત · અધ્યાય 13.268
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.268.1
ये च धर्ममसूयन्ते ये चैनं पर्युपासते ।
ब्रवीतु मे भवानेतत्क्व ते गच्छन्ति तादृशाः ॥ १३.२६८.१ ॥
જેઓ ધર્મની નિંદા કરે છે અને જેઓ તેની ઉપાસના કરે છે — તેવા લોકો ક્યાં જાય છે, તે આપ મને કહો.
13.268.2
रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतसः ।
नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिमो जनाः ॥ १३.२६८.२ ॥
રજસ અને તમસ ગુણોથી જેમનું ચિત્ત સંપૂર્ણ આવરાયેલું છે, ધર્મદ્વેષી એવા લોકો નરકને પામે છે.
13.268.3
ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते ।
सत्यार्जवपराः सन्तस्ते वै स्वर्गभूजो नराः ॥ १३.२६८.३ ॥
પરંતુ હે મહારાજ, જેઓ સતત ધર્મની ઉપાસના કરે છે, સત્ય અને સરળતામાં તત્પર સજ્જનો — તેઓ જ સ્વર્ગનો ઉપભોગ કરનારા મનુષ્યો છે.
13.268.4
धर्म एव रतिस्तेषामाचार्योपासनाद्भवेत् ।
देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते ॥ १३.२६८.४ ॥
તેમને આનંદ કેવળ ધર્મમાં જ થાય છે; આચાર્યની ઉપાસનાથી તે ઉત્પન્ન થાય છે. જેઓ ધર્મની ઉપાસના કરે છે તેઓ દેવલોક પામે છે.
13.268.5
मनुष्या यदि वा देवाः शरीरमुपताप्य वै ।
धर्मिणः सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिताः ॥ १३.२६८.५ ॥
મનુષ્યો હોય કે દેવો — શરીરને તપથી સંયમિત કરીને, લોભ અને દ્વેષથી રહિત ધર્મિષ્ઠો સુખમાં વૃદ્ધિ પામે છે.
13.268.6
प्रथमं ब्रह्म्णः पुत्रं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशिनः ॥ १३.२६८.६ ॥
જ્ઞાનીઓ ધર્મને બ્રહ્માનો પ્રથમ પુત્ર કહે છે. ધર્મિષ્ઠો તેની ઉપાસના કરે છે, પાકેલું ફળ ખાનારાઓની જેમ.
13.268.7
असाधोः कीदृशं शीलं साधोश्चैव तु कीदृशम् ।
ब्रवीतु मे भवानेतत्सन्तोऽसन्तश्च कीदृशाः ॥ १३.२६८.७ ॥
અસાધુનું શીલ કેવું હોય છે અને સાધુનું શીલ કેવું હોય છે? સંતો અને અસંતો કેવા હોય છે તે આપ મને કહો.
13.268.8
दुराधाराश्च दुर्धर्षा दुर्मुखाश्चाप्यसाधवः ।
साधवः शीलसम्पन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम् ॥ १३.२६८.८ ॥
જેમના પર ટકી શકાય નહીં, જેમની પાસે જવું કઠિન હોય અને જેઓ કડવું બોલે, તેઓ પણ અસાધુ છે. સાધુઓ શીલસંપન્ન હોય છે; એ જ શિષ્ટાચારનું લક્ષણ છે.
13.268.9
राजमार्गे गवां मध्ये जनमध्ये च धर्मिणः ।
नोपसेचन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः ॥ १३.२६८.९ ॥
રાજમાર્ગ પર, ગાયોની વચ્ચે અને લોકોની વચ્ચે, હે રાજેન્દ્ર, ધાર્મિક લોકો મૂત્ર અને મળનો ત્યાગ કરતા નથી.
13.268.10
पञ्चानां यजनं कृत्वा शेषमश्नन्ति साधवः ।
न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्यार्द्रपाणयः ॥ १३.२६८.१० ॥
પાંચને યજન કરીને સાધુઓ બાકી રહેલું ભોજન કરે છે. ભોજન કરતી વખતે વાત કરતા નથી, અને ભીના હાથે સૂતા નથી.
13.268.11
चित्रभानुमपां देवं गोष्ठं चैव चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं वृद्धं ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् ॥ १३.२६८.११ ॥
અગ્નિ, જળદેવ, ગૌશાળા, ચોરો, ધાર્મિક બ્રાહ્મણ અને વૃદ્ધની જે પ્રદક્ષિણા કરે છે (તેઓ સાધુ છે).
13.268.12
वृद्धानां भारतप्रानां स्त्रीणां बालातुरस्य च ।
ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ये ॥ १३.२६८.१२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જેઓ વૃદ્ધો, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને રોગીઓ, બ્રાહ્મણો, ગાયો અને રાજાઓને માર્ગ આપે છે (તેઓ સાધુ છે).
13.268.13
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामान्यं भोजनं कुर्यात्स्वयं नाग्र्यशनं व्रजेत् ॥ १३.२६८.१३ ॥
અતિથિઓ, સેવકો અને સ્વજનો સૌની સાથે મળીને ભોજન કરવું; પોતે શ્રેષ્ઠ ભાગ ન લેવો.
13.268.14
न सत्यार्जवधर्मस्य तुल्यमन्यच्च विद्यते ।
बहुला नाम गौस्तेन गतिमग्र्यां गता किल ॥ १३.२६८.१४ ॥
સત્ય અને ઋજુતાના ધર્મ સમાન બીજું કંઈ નથી. બહુલા નામની ગાય તેના વડે જ શ્રેષ્ઠ ગતિ પામી.
13.268.15
मुनिशापाद्द्विजः कश्चिद्व्याघ्रतां समुपागतः ।
बहुलां भक्षणरुचिरास्वाद्य शपथेन तु ॥ १३.२६८.१५ ॥
કોઈ મુનિના શાપથી એક બ્રાહ્મણ વાઘ બની ગયો. ખાવાની ઇચ્છાથી તેણે બહુલાનો સ્વાદ ચાખ્યો, પછી શપથ લઈને તેને છોડી.
13.268.16
विमुच्य पीतवत्सां तां दृष्ट्वा स्मृत्वा पुरातनम् ।
जगाम लोकानमलान्सा स्वराष्ट्रं तथा पुनः ॥ १३.२६८.१६ ॥
વાછરડાએ દૂધ પીધેલી તે ગાયને છોડી મૂકીને, પૂર્વની સ્મૃતિ કરીને, તે નિર્મળ લોકોમાં ગઈ; અને ફરી પોતાના રાષ્ટ્રમાં પણ પાછી ફરી.
13.268.17
तस्मात्सत्यार्जवरतो राजन्राष्ट्रं समानवम् ।
तारयित्वा सुखं स्वर्गं गन्तासि भरतर्षभ ॥ १३.२६८.१७ ॥
તેથી, હે રાજા, સત્ય અને ઋજુતામાં રત રહીને, તારા રાષ્ટ્રને તેના લોકો સહિત તારીને, હે ભરતર્ષભ, તું સુખપૂર્વક સ્વર્ગે જઈશ.
13.268.18
तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात्स्वागतप्रदः ।
सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम्। ॥ १३.२६८.१८ ॥
એ જ રીતે, શરણ ઇચ્છનારાઓનો રક્ષક અને સ્વાગત કરનારો થવો જોઈએ. મનુષ્યોનું ભોજન, સાંજે અને સવારે, દેવોએ રચેલું છે.
13.268.19
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासविधिर्हि सः ।
होमकाले यथा वह्निः काले होमं प्रतीक्षते। ॥ १३.२६८.१९ ॥
વચ્ચે ભોજન જોવાયું નથી; તે ઉપવાસનો વિધિ છે. હોમકાળે અગ્નિ યોગ્ય સમયે હોમની રાહ જુએ છે.
13.268.20
ऋतुकाले तथाऽऽधानं पितरश्च प्रतीक्षते ।
नान्यदा गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्यं च तत्स्मृतम् ॥ १३.२६८.२० ॥
ઋતુકાળે તેમ આધાનની પિતૃઓ રાહ જુએ છે. બીજા સમયે જે જતો નથી તેને બ્રહ્મચર્ય કહ્યું છે.
13.268.21
अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत्त्रयमेकतः ।
तस्मादोब्राह्मणान्नित्यमर्चयेत यथाविधि ॥ १३.२६८.२१ ॥
અમૃત, બ્રાહ્મણો અને ગાયો—આ ત્રણ એકસાથે કહેવાયાં છે. તેથી બ્રાહ્મણોની સદા વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી.
13.268.22
यजुषां संस्कृतं मांसमुपभुञ्जत दुष्यति ।
पृष्ठमांसं वृथामांसं पुत्रमांसं च तत्समम् ॥ १३.२६८.२२ ॥
યજુષોથી સંસ્કારિત માંસ ખાનારો પણ દોષિત થાય છે. પીઠનું માંસ, વ્યર્થ માંસ અને પુત્રનું માંસ—એ તેના સમાન છે.
13.268.23
स्वदेशे परदेशे वाऽप्यतिथिं नोपवासयेत् ।
कर्म वै सफलं कृत्वा गुरुणां प्रतिपादयेत् ॥ १३.२६८.२३ ॥
સ્વદેશમાં કે પરદેશમાં અતિથિને ઉપવાસ ન કરાવવો. કર્મને સફળ કરીને ગુરુજનોને અર્પણ કરવું.
13.268.24
गुरुभ्यस्त्वासनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च ।
गुरुमभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया ॥ १३.२६८.२४ ॥
ગુરુજનોને આસન આપવું; અભિવાદન અને પૂજન કરીને. ગુરુની પૂજાથી આયુષ્ય, યશ અને શ્રી વધે છે.
13.268.25
वृद्धान्नाभिभवेज्जातु न चैतान्प्रेषयेदिति ।
नासीनः स्यात्स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते ॥ १३.२६८.२५ ॥
વૃદ્ધોનો ક્યારેય અનાદર ન કરવો અને તેમને કામ માટે મોકલવા નહીં. ઊભા રહેલા લોકો સામે બેસી ન રહેવું; આ રીતે વર્તનારનું આયુષ્ય ઘટતું નથી.
13.268.26
न नग्रामीक्षते नारीं न नग्रान्पुरुषानपि ।
मैथुनं सततं गुप्तं तपश्चैव समाचरेत् ॥ १३.२६८.२६ ॥
નગ્ન સ્ત્રીને ન જોવી, નગ્ન પુરુષોને પણ ન જોવા. સતત ગુપ્ત રીતે મૈથુન કરવું અને તપ પણ આચરવું.
13.268.27
तीर्थानां गुरवस्तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि ।
दर्शनानां परं ज्ञानं सन्तोषः परमं सुखम् ॥ १३.२६८.२७ ॥
ગુરુઓ જ તીર્થોનું તીર્થ છે; શુચિઓમાં શુચિ હૃદય છે. દર્શનોમાં પરમ જ્ઞાન છે; પરમ સુખ સંતોષ છે.
13.268.28
सायं प्रातश्च वृद्धानां शृणुयात्पुष्कला गिरः ।
श्रुतमाप्नोति हि नरः सततं वृद्धसेवया ॥ १३.२६८.२८ ॥
સાંજે અને સવારે વૃદ્ધોની સમૃદ્ધ વાણી સાંભળવી. વૃદ્ધસેવાથી જ માણસ શાસ્ત્રજ્ઞાન પામે છે.
13.268.29
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ।
यच्छेद्वाङ्मनसी नित्यमिन्द्रियाणि तथैव च ॥ १३.२६८.२९ ॥
સ્વાધ્યાય અને ભોજન વખતે જમણો હાથ ઊંચો કરવો. સદા વાણી, મન અને ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખવાં.
13.268.30
संस्कृतं पायसं नित्यं यावकं कृसरं हविः ।
अष्टकाः पितृदैवत्या ग्रहाणामभिपूजनम् ॥ १३.२६८.३० ॥
સંસ્કૃત પાયસ, યાવક, કૃસર અને હવિ નિત્ય; પિતૃદેવત અષ્ટકાઓ; ગ્રહોની પૂજા.
13.268.31
श्मश्रुकर्मणि मङ्गल्यं क्षुतानामभिनन्दनम् ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुषामभिनन्दनम् ॥ १३.२६८.३१ ॥
દાઢી કરાવવાના કર્મમાં મંગળકારી; છીંક ખાનારાઓનું અભિનંદન કરવું; અને સર્વ રોગીઓનું, દીર્ઘાયુષ્ય માટે અભિનંદન કરવું.
13.268.32
न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोपि महृत्तरम् ।
त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते।
अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत् ॥ १३.२६८.३२ ॥
આપત્તિમાં પણ મોટાને ક્યારેય 'તું' ન કહેવું; વિદ્વાનો વચ્ચે 'ત્વં' કહેવું કે વધ કરવો એમાં કોઈ ભેદ નથી. નાના, સમાન અને શિષ્યો સાથે પણ એ જ રીતે વર્તવું.
13.268.33
पापमाचरते नित्यं हृदयं पापकर्मणाम् ।
ज्ञानपूर्वकृतं कर्म च्छादयन्ते ह्यसाधवः ॥ १३.२६८.३३ ॥
પાપકર્મીઓનું હૃદય સદા પાપ આચરે છે; દુષ્ટો જાણીજોઈને કરેલું કર્મ પણ છુપાવે છે.
13.268.34
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ।
न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः ॥ १३.२६८.३४ ॥
જાણીજોઈને કરેલું પાપ મહાજનોની વચ્ચે છુપાવનારા નાશ પામે છે. મનુષ્યો મને જોતા નથી, અને દેવતાઓ પણ મને જોતા નથી.
13.268.35
पापेनाभिहितः पापः पापमेवाभिजायते ॥ १३.२६८.३५ ॥
પાપથી પ્રેરાયેલો પાપી પાપને જ જન્માવે છે.
13.268.36
यथा वार्धुषिको वृद्धिं दिनभेदे प्रतीक्षते ।
धर्मेण पिहितं पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत् ॥ १३.२६८.३६ ॥
વ્યાજખોર જેમ દિવસ બદલાવાની રાહ જુએ છે, તેમ ધર્મથી ઢંકાયેલું પાપ રાહ જુએ છે; તેથી ધર્મને જ વધારવો જોઈએ.
13.268.37
यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते ।
प्रायश्चित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति ॥ १३.२६८.३७ ॥
પાણીમાં ભળેલું મીઠું જેમ ઓગળી જાય છે, તેમ પ્રાયશ્ચિત્તથી નાશ પામેલું પાપ તરત જ નાશ પામે છે.
13.268.38
तस्मात्पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते ।
कृत्वा तु सादुष्वाख्यायाधर्मं प्रशमयन्त्युत ॥ १३.२६८.३८ ॥
તેથી પાપ છુપાવવું ન જોઈએ; છુપાવેલું પાપ વધે છે. કરેલો અધર્મ સજ્જનોને કહેવાથી તેઓ તેને શાંત કરે છે.
13.268.39
आशया सञ्चितं द्रव्यं स्वकाले नोपभुज्यते ।
अन्ये चैतत्प्रद्यन्ते वियोगे तस्य देहिनः ॥ १३.२६८.३९ ॥
આશાથી સંચિત ધન પોતાના સમયે ભોગવાતું નથી. દેહધારીના વિયોગ સમયે તે બીજાઓ લઈ જાય છે.
13.268.40
तद्धर्मसाधनं नित्यं सङ्कल्पाद्धनमार्जयेत् ।
मननं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः। ॥ १३.२६८.४० ॥
ધર્મનું સાધન એવું ધન હંમેશાં સંકલ્પથી મેળવવું જોઈએ. સર્વ ભૂતો પ્રત્યેના મનનને જ્ઞાનીઓ ધર્મ કહે છે.
13.268.41
तस्मात्सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते ।
एक एव चरेद्धर्मं न धर्मध्वजिको भवेत्। ॥ १३.२६८.४१ ॥
તેથી સર્વ ભૂતો ધર્મનો જ આશ્રય લે છે. એકલાએ ધર્મ આચરવો; ધર્મધ્વજી ન બનવું.
13.268.42
धर्मवाणिजका ह्येते ये धर्ममुपभुञ्जते ।
अर्चेद्देवानदम्भेन सेवेताऽमायया गुरून्। ॥ १३.२६८.४२ ॥
જે ધર્મથી જીવિકા ચલાવે છે તેઓ ખરેખર ધર્મવ્યાપારી છે. દેવોની દંભ વિના પૂજા કરવી અને ગુરુજનોની છળ વિના સેવા કરવી.
13.268.43
धनं निदध्यात्पात्रेषु परत्रार्थं समावृतम् ॥ १३.२६८.४३ ॥
ધન સુપાત્રોમાં મૂકવું, પરલોકના હિત માટે, સારી રીતે છુપાવીને સુરક્ષિત કરીને.