महाभारत · अध्याय 13.268
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.268.1
ये च धर्ममसूयन्ते ये चैनं पर्युपासते ।
ब्रवीतु मे भवानेतत्क्व ते गच्छन्ति तादृशाः ॥ १३.२६८.१ ॥
जे धर्माची निंदा करतात आणि जे त्याची उपासना करतात — असे लोक कुठे जातात, ते आपण मला सांगावे.
13.268.2
रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतसः ।
नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिमो जनाः ॥ १३.२६८.२ ॥
रज आणि तम या गुणांनी ज्यांचे चित्त पूर्णपणे व्यापलेले आहे, धर्मद्वेषी असे लोक नरकाला जातात.
13.268.3
ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते ।
सत्यार्जवपराः सन्तस्ते वै स्वर्गभूजो नराः ॥ १३.२६८.३ ॥
पण हे महाराज, जे लोक सतत धर्माची उपासना करतात, सत्य व सरळपणात निष्ठ असलेले सज्जन — तेच स्वर्गाचा उपभोग घेणारे मनुष्य होत.
13.268.4
धर्म एव रतिस्तेषामाचार्योपासनाद्भवेत् ।
देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते ॥ १३.२६८.४ ॥
त्यांना आनंद केवळ धर्मातच मिळतो; आचार्योपासनेमुळे तो उत्पन्न होतो. जे धर्माची उपासना करतात ते देवलोक पावतात.
13.268.5
मनुष्या यदि वा देवाः शरीरमुपताप्य वै ।
धर्मिणः सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिताः ॥ १३.२६८.५ ॥
मनुष्य असोत वा देव — शरीराला तपाने संयमित करून, लोभ व द्वेषरहित धर्मात्मे सुखात वाढतात.
13.268.6
प्रथमं ब्रह्म्णः पुत्रं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशिनः ॥ १३.२६८.६ ॥
ज्ञानी लोक धर्माला ब्रह्मदेवाचा पहिला पुत्र म्हणतात. धर्मात्मे त्याची उपासना करतात, पिकलेले फळ खाणाऱ्यांप्रमाणे.
13.268.7
असाधोः कीदृशं शीलं साधोश्चैव तु कीदृशम् ।
ब्रवीतु मे भवानेतत्सन्तोऽसन्तश्च कीदृशाः ॥ १३.२६८.७ ॥
असाधूचे शील कसे असते आणि साधूचे शील कसे असते? सज्जन आणि असज्जन कसे असतात, हे आपण मला सांगावे.
13.268.8
दुराधाराश्च दुर्धर्षा दुर्मुखाश्चाप्यसाधवः ।
साधवः शीलसम्पन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम् ॥ १३.२६८.८ ॥
ज्यांच्यावर विसंबता येत नाही, जवळ जाता येत नाही आणि कठोर बोलतात, तेही असाधू होत. साधू शीलसंपन्न असतात; हेच शिष्टाचाराचे लक्षण आहे.
13.268.9
राजमार्गे गवां मध्ये जनमध्ये च धर्मिणः ।
नोपसेचन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः ॥ १३.२६८.९ ॥
राजमार्गावर, गाईंच्या मध्ये आणि लोकांच्या मध्ये, हे राजेंद्रा, धार्मिक लोक मूत्र आणि मल विसर्जन करत नाहीत.
13.268.10
पञ्चानां यजनं कृत्वा शेषमश्नन्ति साधवः ।
न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्यार्द्रपाणयः ॥ १३.२६८.१० ॥
पाच जणांसाठी यजन करून साधू उरलेले अन्न खातात. जेवताना बोलत नाहीत आणि ओल्या हातांनी झोपत नाहीत.
13.268.11
चित्रभानुमपां देवं गोष्ठं चैव चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं वृद्धं ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् ॥ १३.२६८.११ ॥
अग्नी, जलदेवता, गोठा, चौक, धार्मिक ब्राह्मण आणि वृद्ध यांना जे प्रदक्षिणा घालतात (ते साधू).
13.268.12
वृद्धानां भारतप्रानां स्त्रीणां बालातुरस्य च ।
ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ये ॥ १३.२६८.१२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, जे वृद्ध, स्त्रिया, बालक व रोगी, ब्राह्मण, गाई आणि राजे यांना वाट देतात (ते साधू).
13.268.13
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामान्यं भोजनं कुर्यात्स्वयं नाग्र्यशनं व्रजेत् ॥ १३.२६८.१३ ॥
अतिथी, सेवक आणि स्वजन या सर्वांसह एकत्र भोजन करावे; स्वतः उत्तम भाग घेऊ नये.
13.268.14
न सत्यार्जवधर्मस्य तुल्यमन्यच्च विद्यते ।
बहुला नाम गौस्तेन गतिमग्र्यां गता किल ॥ १३.२६८.१४ ॥
सत्य आणि सरळपणाच्या धर्माच्या बरोबरीचे दुसरे काही नाही. बहुला नावाची गाय त्यामुळेच उत्तम गती पावली.
13.268.15
मुनिशापाद्द्विजः कश्चिद्व्याघ्रतां समुपागतः ।
बहुलां भक्षणरुचिरास्वाद्य शपथेन तु ॥ १३.२६८.१५ ॥
एका मुनीच्या शापाने एक ब्राह्मण वाघ झाला. खाण्याच्या इच्छेने त्याने बहुलेची चव घेतली, मग शपथेने तिला सोडले.
13.268.16
विमुच्य पीतवत्सां तां दृष्ट्वा स्मृत्वा पुरातनम् ।
जगाम लोकानमलान्सा स्वराष्ट्रं तथा पुनः ॥ १३.२६८.१६ ॥
वासरू दूध प्यालेल्या त्या गायीला सोडून, पूर्वीची आठवण ठेवून, ती निर्मळ लोकांत गेली; आणि पुन्हा आपल्या राष्ट्रातही परत गेली.
13.268.17
तस्मात्सत्यार्जवरतो राजन्राष्ट्रं समानवम् ।
तारयित्वा सुखं स्वर्गं गन्तासि भरतर्षभ ॥ १३.२६८.१७ ॥
म्हणून, हे राजा, सत्य आणि सरळपणात रत राहून, आपले राष्ट्र आणि त्यातील लोक तारून, हे भरतर्षभा, तू सुखाने स्वर्गाला जाशील.
13.268.18
तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात्स्वागतप्रदः ।
सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम्। ॥ १३.२६८.१८ ॥
त्याचप्रमाणे, आश्रय इच्छिणाऱ्यांचा रक्षक आणि स्वागत करणारा असावा. मनुष्यांचे भोजन, सायंकाळी आणि सकाळी, देवांनी निर्माण केलेले आहे.
13.268.19
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासविधिर्हि सः ।
होमकाले यथा वह्निः काले होमं प्रतीक्षते। ॥ १३.२६८.१९ ॥
मध्ये भोजन पाहिलेले नाही; तो उपवासाचा विधी आहे. होमकाळी अग्नी योग्य वेळी होमाची वाट पाहतो.
13.268.20
ऋतुकाले तथाऽऽधानं पितरश्च प्रतीक्षते ।
नान्यदा गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्यं च तत्स्मृतम् ॥ १३.२६८.२० ॥
ऋतुकाळी तसेच आधानाची पितर वाट पाहतात. इतर वेळी जो जात नाही, त्याला ब्रह्मचर्य म्हटले आहे.
13.268.21
अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत्त्रयमेकतः ।
तस्मादोब्राह्मणान्नित्यमर्चयेत यथाविधि ॥ १३.२६८.२१ ॥
अमृत, ब्राह्मण आणि गाई—ही तीन एकत्र सांगितली आहेत. म्हणून ब्राह्मणांची सदैव यथाविधी पूजा करावी.
13.268.22
यजुषां संस्कृतं मांसमुपभुञ्जत दुष्यति ।
पृष्ठमांसं वृथामांसं पुत्रमांसं च तत्समम् ॥ १३.२६८.२२ ॥
यजुषांनी संस्कारलेले मांस खाल्ल्यासही दोष लागतो. पाठीचे मांस, व्यर्थ मांस आणि पुत्रमांस हे त्याच्या समान आहेत.
13.268.23
स्वदेशे परदेशे वाऽप्यतिथिं नोपवासयेत् ।
कर्म वै सफलं कृत्वा गुरुणां प्रतिपादयेत् ॥ १३.२६८.२३ ॥
स्वदेशात किंवा परदेशात अतिथीला उपाशी ठेवू नये. कर्म सफल करून गुरुजनांना अर्पावे.
13.268.24
गुरुभ्यस्त्वासनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च ।
गुरुमभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया ॥ १३.२६८.२४ ॥
गुरुजनांना आसन द्यावे; अभिवादन व पूजन करून. गुरूची पूजा केल्याने आयुष्य, यश व श्री वाढतात.
13.268.25
वृद्धान्नाभिभवेज्जातु न चैतान्प्रेषयेदिति ।
नासीनः स्यात्स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते ॥ १३.२६८.२५ ॥
वृद्धांचा कधीही अपमान करू नये आणि त्यांना कामासाठी पाठवू नये. उभ्या असलेल्यांसमोर बसू नये; असे वागणाऱ्याचे आयुष्य क्षीण होत नाही.
13.268.26
न नग्रामीक्षते नारीं न नग्रान्पुरुषानपि ।
मैथुनं सततं गुप्तं तपश्चैव समाचरेत् ॥ १३.२६८.२६ ॥
नग्न स्त्रीकडे पाहू नये, नग्न पुरुषांकडेही पाहू नये. सतत गुप्तपणे मैथुन करावे आणि तपाचरण करावे.
13.268.27
तीर्थानां गुरवस्तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि ।
दर्शनानां परं ज्ञानं सन्तोषः परमं सुखम् ॥ १३.२६८.२७ ॥
गुरू हेच तीर्थांचे तीर्थ आहेत; शुचींमधील शुचिता म्हणजे हृदय. दर्शनांमध्ये श्रेष्ठ ज्ञान आहे; परम सुख म्हणजे संतोष.
13.268.28
सायं प्रातश्च वृद्धानां शृणुयात्पुष्कला गिरः ।
श्रुतमाप्नोति हि नरः सततं वृद्धसेवया ॥ १३.२६८.२८ ॥
सायंकाळी आणि सकाळी वृद्धांची समृद्ध वचने ऐकावीत. वृद्धांच्या सेवेनेच माणूस शास्त्रज्ञान मिळवतो.
13.268.29
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ।
यच्छेद्वाङ्मनसी नित्यमिन्द्रियाणि तथैव च ॥ १३.२६८.२९ ॥
स्वाध्याय आणि भोजन करताना उजवा हात उचलावा. सदैव वाणी, मन आणि इंद्रिये संयमित ठेवावीत.
13.268.30
संस्कृतं पायसं नित्यं यावकं कृसरं हविः ।
अष्टकाः पितृदैवत्या ग्रहाणामभिपूजनम् ॥ १३.२६८.३० ॥
संस्कृत पायस, यावक, कृसर आणि हवि नित्य; पितृदैवत अष्टका; ग्रहांची पूजा.
13.268.31
श्मश्रुकर्मणि मङ्गल्यं क्षुतानामभिनन्दनम् ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुषामभिनन्दनम् ॥ १३.२६८.३१ ॥
दाढी करण्याच्या कर्मात मंगलकारक; शिंकणाऱ्यांचे अभिनंदन करणे; आणि सर्व रोग्यांचे, दीर्घायुष्यासाठी अभिनंदन करणे.
13.268.32
न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोपि महृत्तरम् ।
त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते।
अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत् ॥ १३.२६८.३२ ॥
संकटातही मोठ्याला कधी 'तू' म्हणू नये; विद्वानांमध्ये 'त्वं' म्हणणे किंवा वध करणे यात फरक नाही. कनिष्ठ, समान आणि शिष्यांशीही असेच वागावे.
13.268.33
पापमाचरते नित्यं हृदयं पापकर्मणाम् ।
ज्ञानपूर्वकृतं कर्म च्छादयन्ते ह्यसाधवः ॥ १३.२६८.३३ ॥
पापकर्म करणाऱ्यांचे हृदय नेहमी पाप करते; दुष्ट लोक जाणूनबुजून केलेले कर्मही झाकून ठेवतात.
13.268.34
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ।
न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः ॥ १३.२६८.३४ ॥
जाणूनबुजून केलेले पाप महाजनांसमोर लपवणारे नाश पावतात. माणसे मला पाहत नाहीत, आणि देवताही मला पाहत नाहीत.
13.268.35
पापेनाभिहितः पापः पापमेवाभिजायते ॥ १३.२६८.३५ ॥
पापाने प्रेरित झालेला पापी पापच उत्पन्न करतो.
13.268.36
यथा वार्धुषिको वृद्धिं दिनभेदे प्रतीक्षते ।
धर्मेण पिहितं पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत् ॥ १३.२६८.३६ ॥
सावकार जसा दिवस बदलण्याची वाट पाहतो, तसे धर्माने झाकलेले पाप वाट पाहते; म्हणून धर्मालाच वाढवावे.
13.268.37
यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते ।
प्रायश्चित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति ॥ १३.२६८.३७ ॥
पाण्यात बुडालेले मीठ जसे विरघळते, तसेच प्रायश्चित्ताने नष्ट झालेले पाप तत्काळ नष्ट होते.
13.268.38
तस्मात्पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते ।
कृत्वा तु सादुष्वाख्यायाधर्मं प्रशमयन्त्युत ॥ १३.२६८.३८ ॥
म्हणून पाप लपवू नये; लपवलेले पाप वाढते. केलेला अधर्म सज्जनांस सांगितल्यास ते त्याचे शमन करतात.
13.268.39
आशया सञ्चितं द्रव्यं स्वकाले नोपभुज्यते ।
अन्ये चैतत्प्रद्यन्ते वियोगे तस्य देहिनः ॥ १३.२६८.३९ ॥
आशेने जमवलेले धन आपल्या वेळी उपभोगले जात नाही. देहधारीच्या वियोगात ते इतर घेऊन जातात.
13.268.40
तद्धर्मसाधनं नित्यं सङ्कल्पाद्धनमार्जयेत् ।
मननं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः। ॥ १३.२६८.४० ॥
धर्मसाधन असलेले धन नेहमी संकल्पाने मिळवावे. सर्व भूतांविषयीचे मनन हाच धर्म असे ज्ञानी म्हणतात.
13.268.41
तस्मात्सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते ।
एक एव चरेद्धर्मं न धर्मध्वजिको भवेत्। ॥ १३.२६८.४१ ॥
म्हणून सर्व भूते धर्मालाच आश्रय करतात. एकट्याने धर्म आचरावा; धर्मध्वजी होऊ नये.
13.268.42
धर्मवाणिजका ह्येते ये धर्ममुपभुञ्जते ।
अर्चेद्देवानदम्भेन सेवेताऽमायया गुरून्। ॥ १३.२६८.४२ ॥
जे धर्माने उपजीविका करतात ते खरे धर्मव्यापारी होत. देवांची दंभाविना पूजा करावी आणि गुरूंची कपटाविना सेवा करावी.
13.268.43
धनं निदध्यात्पात्रेषु परत्रार्थं समावृतम् ॥ १३.२६८.४३ ॥
संपत्ती सत्पात्री ठेवावी, परलोकाच्या हितासाठी, नीट लपवून व सुरक्षित करून.