મહાભારત · અધ્યાય 13.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.38.1
क्लिश्यमानेषु भूतेषु जातीमरणसागरे ।
यत्प्राप्य क्लेशं नाप्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.३८.१ ॥
જન્મ અને મરણના સાગરમાં પ્રાણીઓ ક્લેશ પામતા હોય ત્યારે, જે પ્રાપ્ત કરવાથી માણસ ક્લેશ પામતો નથી તે મને કહો, હે પિતામહ.
13.38.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सनत्कुमारस्य सतः संवादं नारदस्य च ॥ १३.३८.२ ॥
આ વિષયમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ પણ કહે છે — સનત્કુમાર અને નારદનો તે સંવાદ.
13.38.3
सनत्कुमारो भगवान्ब्रह्मपुत्रो महायशाः ।
पूर्वजातास्त्रयस्तस्य कथ्यन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ १३.३८.३ ॥
ભગવાન સનત્કુમાર — બ્રહ્માના પુત્ર, મહાયશસ્વી. તેમની પહેલાં જન્મેલા ત્રણ બ્રહ્મવાદીઓ વિશે કહેવાય છે.
13.38.4
सनकः सनन्दनश्चैव तृतीयश्च सनातनः ।
जातमात्राश्च ते सर्वे प्रतिबुद्धा इति श्रुतिः ॥ १३.३८.४ ॥
સનક, સનંદન અને ત્રીજો સનાતન — આ સૌ જન્મતાં જ જાગૃત થયા, એવી શ્રુતિ છે.
13.38.5
चतुर्थश्चैव तेषां स भगवान्योगवित्तमः ।
सनत्कुमार इति वै कथयन्ति महर्षयः ॥ १३.३८.५ ॥
તેમનામાં ચોથા ભગવાન સનત્કુમાર — યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ — મહર્ષિઓ એમ જ કહે છે.
13.38.6
हैरण्यगर्भः स मुनिर्वसिष्ठः पञ्चमः स्मृतः ।
षष्ठः स्थाणुः स भगवानमेयात्मा त्रिशूलधृत् ॥ १३.३८.६ ॥
હૈરણ્યગર્ભ એ મુનિ વસિષ્ઠ પાંચમા ગણાય છે; છઠ્ઠા ભગવાન સ્થાણુ — અમિત આત્મા, ત્રિશૂલધારી.
13.38.7
ततोऽपरे समुत्पन्नाः पावकादारुणे क्रतौ ।
मनसा स्वयंभुवो हीमे मरीचिप्रमुखास्तथा ॥ १३.३८.७ ॥
પછી અગ્નિમાંથી, અરુણ યજ્ઞમાં ઉત્પન્ન થયેલા બીજા, અને સ્વયંભૂના મનથી જન્મેલા મરીચિ પ્રમુખ ઋષિઓ પણ.
13.38.8
भुगुर्मरीचेरनुजो भृगोरप्यङ्गिरास्तथा ।
अनुजोङ्गिरसोऽथात्रिः पुलस्त्योत्रेस्तथाऽनुजः ॥ १३.३८.८ ॥
ભૃગુ મરીચિના નાના ભાઈ છે; ભૃગુના નાના ભાઈ અંગિરા છે; અંગિરાના નાના ભાઈ અત્રિ છે; અત્રિના નાના ભાઈ પુલસ્ત્ય છે.
13.38.9
पुलस्त्यस्यानुजो विद्वान्पुलहो न महाद्युतिः ।
पठ्यन्ते ब्रह्मजा ह्येते विद्वद्बिरमितौजसः ॥ १३.३८.९ ॥
પુલસ્ત્યના નાના ભાઈ વિદ્વાન પુલહ છે; તેઓ મહાદ્યુતિ નથી. વિદ્વાનો આમને અમિત તેજવાળા બ્રહ્માના પુત્રો તરીકે વર્ણવે છે.
13.38.10
सर्वमेतन्महाराज कुर्वन्नादिगुरुर्महान् ।
प्रभुर्विभुरनन्तश्रीर्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १३.३८.१० ॥
હે મહારાજ, આ સર્વ કરનાર આદિગુરુ, મહાન પ્રભુ, સર્વવ્યાપી, અનંત શ્રીવાળા બ્રહ્મા, લોકપિતામહ.
13.38.11
मूर्तिमन्तोऽमृतीभूतास्तेजसाऽतितपोन्विताः ।
सनकप्रभृतयस्तत्र ये च प्राप्ताः परं पदम्।
कृत्स्नं क्षयमनुप्राप्य विमुक्ता मूर्तिबन्धनात् ॥ १३.३८.११ ॥
મૂર્તિમાન છતાં તેજથી અમૃતત્વ પામેલા, અતિ તપથી યુક્ત સનક આદિ — જેમણે ત્યાં પરમ પદ મેળવ્યું. સંપૂર્ણ લય પામીને તેઓ શરીરના બંધનથી મુક્ત થયા.
13.38.12
सनत्कुमारस्तु विभुर्योगमास्थाय योगवित् ।
त्रीँल्लोकानचरच्छश्वदैर्येण परेण हि ॥ १३.३८.१२ ॥
પરંતુ સનત્કુમાર — સર્વવ્યાપી, યોગજ્ઞ — યોગનો આશ્રય લઈને, પરમ અને શાશ્વત ગતિથી ત્રણે લોકમાં સદા વિચર્યા.
13.38.13
रुद्रश्चाप्यष्टगुणितं योगं प्राप्तो महायशाः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं राजन्नितरे नृपसत्तम ॥ १३.३८.१३ ॥
મહાયશસ્વી રુદ્રે પણ અષ્ટગુણિત યોગ પ્રાપ્ત કર્યો. હે રાજન, નૃપશ્રેષ્ઠ, અન્યોએ સૂક્ષ્મ અષ્ટગુણ (યોગ પ્રાપ્ત કર્યો).
13.38.14
मरीचिप्रमुखास्तात सर्वे सृष्ट्यर्थमेव ते ।
नियुक्ता राजशार्दूल तेषां सृष्टिं शृणुष्व मे ॥ १३.३८.१४ ॥
હે તાત, મરીચિ પ્રમુખ સર્વે સૃષ્ટિ માટે જ નિયુક્ત થયા. હે રાજશાર્દૂલ, તેમની સૃષ્ટિ મારી પાસેથી સાંભળો.
13.38.15
सप्त ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
सर्वे वेदेषु चैवोक्ताः खिलेषु च न संशयः ॥ १३.३८.१५ ॥
આ બ્રહ્માના સાત (પુત્રો) છે, એમ પુરાણોમાં નિશ્ચિત થયું છે. એ સૌ વેદોમાં અને ખિલોમાં પણ કહેવાયેલા છે; એમાં સંશય નથી.
13.38.16
इतिहासपुराणे च श्रुतिरेषा सनातनी ।
ब्राह्मणा वरदानेतान्प्राहुर्वेदान्तपारगाः ॥ १३.३८.१६ ॥
ઇતિહાસ અને પુરાણોમાં પણ આ શ્રુતિ સનાતન છે. વેદાંતમાં પારંગત બ્રાહ્મણો વરદાનના પ્રસંગે તેમને એ રીતે કહે છે.
13.38.17
एतेषां पितरस्तात पुत्रा इत्यनुचक्षते ।
गणाः सप्त महाराज मूर्तयोऽमूर्तयस्तथा ॥ १३.३८.१७ ॥
હે તાત, એમના પિતૃઓ, જેમને પુત્રો કહેવાય છે. હે મહારાજ, સાત ગણો—મૂર્ત અને અમૂર્ત બંને.
13.38.18
पितृणां चैव राजेन्द्र पुत्रा देवा इति श्रुतिः ।
देवैर्व्याप्ता इमे लोका इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १३.३८.१८ ॥
હે રાજેન્દ્ર, પિતૃઓના પુત્રો દેવતાઓ છે એવી શ્રુતિ છે. દેવતાઓથી આ લોકો વ્યાપ્ત છે એમ અમે આ રીતે સાંભળ્યું છે.
13.38.19
कृष्णद्वैपायनाच्चैव देवस्थानात्तथैव त ।
देवलाच्च नरश्रेष्ठ काश्यपाच्च मया श्रुतम् ॥ १३.३८.१९ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, કૃષ્ણદ્વૈપાયન, દેવસ્થાન, દેવલ અને કાશ્યપ પાસેથી પણ મેં આ સાંભળ્યું છે.
13.38.20
गौतमादपि कौण्डिन्याद्बारद्वाजात्तथैव च ।
मार्कण्डेयात्तथैवैतदृषेर्देवमतादपि ॥ १३.३८.२० ॥
ગૌતમ, કૌંડિન્ય, ભારદ્વાજ, માર્કંડેય અને ઋષિ દેવમત પાસેથી પણ આ જ સાંભળ્યું છે.
13.38.21
पित्रा च मम राजेन्द्र श्राद्धकाले प्रभाषितम् ।
परं रहस्यं वेदान्तं प्रियं हि परमात्मनः ॥ १३.३८.२१ ॥
હે રાજેન્દ્ર, શ્રાદ્ધ સમયે મારા પિતાએ પણ પરમાત્મા વિશેનું પ્રિય, અત્યંત ગુહ્ય વેદાંત કહ્યું હતું.
13.38.22
अतः परं प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि भारतः ।
तदिहैकमनोबुद्धिः शृणुष्वावहितो नृप।
स्वायंभुवस्य संवादं नारदस्य च धीमतः ॥ १३.३८.२२ ॥
હવે તું જે પૂછે છે તે હું કહીશ, હે ભારત. હે નૃપ, એકાગ્ર મન અને બુદ્ધિથી, સાવધાન થઈને સાંભળ — સ્વાયંભુવ (મનુ) અને જ્ઞાની નારદનો સંવાદ.
13.38.23
सनत्कुमारो भगवान्दिव्यं जज्वाल तेजसा ।
अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा वै विचचार महाद्युतिः ॥ १३.३८.२३ ॥
ભગવાન સનત્કુમાર દિવ્ય તેજથી પ્રજ્વલિત થયા. મહાતેજસ્વી અંગૂઠા જેટલા કદના થઈને તેઓ વિચરવા લાગ્યા.
13.38.24
स कदाचिन्महाभागो मेरुपृष्ठं समागमत् ।
नारदेन नरश्रेष्ठ मुनिना ब्रह्मवादिना ॥ १३.३८.२४ ॥
તે મહાભાગ એકવાર મેરુ પર્વતની પીઠ પર આવ્યા, હે નરશ્રેષ્ઠ, બ્રહ્મવાદી મુનિ નારદ સાથે.
13.38.25
जिज्ञासमानावन्योन्यं सकाशे ब्रह्मणस्ततः ।
ब्रह्म भागवतौ तात परमार्थार्थचिन्तकौ ॥ १३.३८.२५ ॥
હે તાત, એકબીજાને જાણવાની ઇચ્છા રાખીને, પછી બ્રહ્માની સમક્ષ, પરમાર્થના અર્થનું ચિંતન કરતા તે બે ભાગવતો બ્રહ્મ વિશે વિચાર કરતા હતા.
13.38.26
मतिमान्मतिमच्छ्रेष्ठं बुद्धिमान्बुद्धिमत्तरम् ।
क्षेत्रवित्क्षेत्रविच्छ्रेष्ठं ज्ञानविज्ज्ञानमत्तमम् ॥ १३.३८.२६ ॥
બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, બુદ્ધિમાન કરતાં વધુ બુદ્ધિમાન, ક્ષેત્રને જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, જ્ઞાનીઓમાં અત્યંત જ્ઞાની.
13.38.27
सनत्कुमारं तत्वज्ञं भगवन्तमरिंदम ।
लोकविल्लोकविच्छ्रेष्ठमात्मविच्चात्मवित्तमम्।
सर्ववेदार्थकुशलं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ १३.३८.२७ ॥
સનત્કુમાર, તત્ત્વજ્ઞ, ભગવાન, શત્રુઓનું દમન કરનાર; લોકોને જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આત્માને જાણનારાઓમાં સર્વોત્તમ, સર્વ વેદાર્થમાં કુશળ, સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત.
13.38.28
साङ्ख्ययोगं च यो वेद पाणावामलकं यथा ।
नारदोऽथ नरश्रेष्ठ तं पप्रच्छ महाद्युतिः ॥ १३.३८.२८ ॥
સાંખ્ય અને યોગને હાથમાંના આમળાની જેમ જાણનાર; હે નરશ્રેષ્ઠ, ત્યારે મહાતેજસ્વી નારદે તેને પૂછ્યું.
13.38.29
त्रयोविंशतितत्वस्य अव्यक्तस्य महामुने ।
प्रभवं चाप्ययं चैव श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ॥ १३.३८.२९ ॥
હે મહામુનિ, ત્રેવીસ તત્ત્વો અને અવ્યક્તનો પ્રભવ તથા લય હું તત્ત્વતઃ સાંભળવા ઇચ્છું છું.
13.38.30
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च ।
कालसङ्ख्याश्च सर्गं च स्रष्टारं पुरुषं प्रभुम्। ॥ १३.३८.३० ॥
અધ્યાત્મ, અધિભૂત, તેમજ અધિદૈવ, કાળની ગણનાઓ, સર્જન અને સર્જક પ્રભુ પુરુષ.
13.38.31
यं विस्वमुपजीवन्ति येन सर्वमिदं ततम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १३.३८.३१ ॥
જેના પર વિશ્વ નિર્ભર રહીને જીવે છે, જેનાથી આ સર્વ વ્યાપ્ત છે, જેને પામીને કોઈ પાછા ફરતા નથી — તેના વિશે આપ કહેવા યોગ્ય છો.
13.38.32
यं विश्वमुपजीवन्ति यमाहुः पुरुषं परम् ।
तं वै शृणु महाबुद्धे नारायणमनामयम् ॥ १३.३८.३२ ॥
જેના પર વિશ્વ નિર્ભર રહીને જીવે છે, જેને પરમ પુરુષ કહે છે — હે મહાબુદ્ધિ, તે નિર્દોષ નારાયણને સાંભળો.
13.38.33
एष नारायणो नाम यं विश्वमुपजीवति ।
एष स्रष्टा विधाता च भर्ता पालयिता प्रभुः ॥ १३.३८.३३ ॥
આ નારાયણ નામે છે, જેના પર વિશ્વ નિર્ભર રહીને જીવે છે. એ જ સર્જક, વિધાતા, ભર્તા, પાલક અને પ્રભુ છે.
13.38.34
प्राप्यैनं न निवर्तन्ते यतयोऽध्यात्मचिन्तकाः ।
एतावदेव वक्तव्यं मया नारद पृच्छते ॥ १३.३८.३४ ॥
તેને પામીને અધ્યાત્મ-ચિંતક યતિઓ પાછા ફરતા નથી. હે નારદ, પૂછનાર તને મારે આટલું જ કહેવું છે.
13.38.35
परं न वेद्मि तत्सर्गं यावांश्चायं यथाप्यहम् ।
श्रूयतामानुपूर्व्येण न च सर्गः प्रयत्नतः ॥ १३.३८.३५ ॥
તે સર્જન અને તે કેટલું વિશાળ છે તે હું સંપૂર્ણ જાણતો નથી — જેટલું હું જાણું છું તેટલું જ. ક્રમે સાંભળો; સર્જન પ્રયત્નથી જાણી શકાય તેવું નથી.
13.38.36
यथा कालपरीमाणं तत्वानामृषिसत्तम ।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च।
कालसंख्यां च सर्गं च सर्वमेव महामुने ॥ १३.३८.३६ ॥
હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, તત્ત્વોનું કાળમાન જેમ છે; અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદૈવ પણ તેમજ; કાળગણના અને સર્જન — હે મહામુનિ, આ સર્વ (હું કહીશ).
13.38.37
तमसः कुर्वतः सर्गं तामसो ह्यभिधीयते ।
ब्रह्मविद्भिर्द्विजैर्नित्यं नित्यमध्यात्मचिन्तकैः ॥ १३.३८.३७ ॥
અંધકારની સૃષ્ટિ કરનારને તામસ કહેવાય છે; આ બ્રહ્મજ્ઞ અને સદા અધ્યાત્મ ચિંતન કરનાર દ્વિજો સદા કહે છે.
13.38.38
पर्यायनामान्येतस्य कथयन्ति मनीषिणः ।
तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥ १३.३८.३८ ॥
આના પર્યાયવાચક નામો જ્ઞાનીઓ કહે છે; તે હું તને સારી રીતે કહીશ, એકાગ્ર મનથી અહીં સાંભળ.
13.38.39
महार्णवोऽर्णवश्चैव सलिलं च गुणास्तथा ।
वेदास्तपांसि यज्ञाश्च धर्माश्च भगवान्विभुः।
प्राणः सांवर्तकोग्निश्च व्योम कालस्तथैव च ॥ १३.३८.३९ ॥
મહાર્ણવ, અર્ણવ, સલિલ, ગુણો, વેદ, તપ, યજ્ઞો અને ધર્મો, તથા સર્વવ્યાપી ભગવાન, પ્રાણ, સાંવર્તક અગ્નિ, વ્યોમ અને કાળ પણ એ જ રીતે.
13.38.40
नामान्येतानि ब्रह्मर्षे शरीरस्येश्वरस्य वै ।
कीर्तितानि द्विजश्रेष्ठ मया शास्त्रानुसारतः ॥ १३.३८.४० ॥
હે બ્રહ્મર્ષિ, આ ઈશ્વરના શરીરના જ નામો છે; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મેં શાસ્ત્ર અનુસાર એ કહ્યાં છે.
13.38.41
चतुर्युगसहस्राणि चतुर्युगमरिंदम ।
प्राहुः कल्पसहस्रं वै ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ॥ १३.३८.४१ ॥
હે શત્રુદમન, તત્ત્વદર્શી બ્રાહ્મણો હજાર ચતુર્યુગને એક ચતુર્યુગ કહે છે અને તે હજાર કલ્પ જેટલું કહે છે.
13.38.42
दशकल्पसहस्राणि अव्ययस्य महानिशा ।
तथैव दिवसं प्राहुर्योगाः सांख्याश्च तत्वतः ॥ १३.३८.४२ ॥
અવ્યયના દસ હજાર કલ્પનો કાળ મહાનિશા કહેવાય છે; એ જ રીતે યોગીઓ અને સાંખ્યો તત્ત્વતઃ તેને દિવસ કહે છે.
13.38.43
निशासुप्तोथ भगवान्क्षपान्ते प्रत्यबुध्यत ।
पश्चाद्बुद्ध्वा ससर्जापस्तासु वीर्यमवासृजत् ॥ १३.३८.४३ ॥
રાત્રે સૂતેલા ભગવાન રાત્રિના અંતે જાગ્યા. જાગીને તેમણે પાણી સર્જ્યું અને તેમાં પોતાનું વીર્ય છોડ્યું.
13.38.44
तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् ।
अहंकृत्वा ततस्तस्मिन्ससर्ज प्रभुरीश्वरः ॥ १३.३८.४४ ॥
તે સોનાનું ઈંડું બન્યું, હજાર સૂર્યના પ્રકાશ જેવું. પછી અહંકાર ધારણ કરીને પ્રભુ ઈશ્વરે તેમાં સર્જન કર્યું.
13.38.45
हिरण्यगर्भं विस्वात्मा ब्रह्माणां जलवन्मुनिम् ।
भूतभव्यभविष्यस्य कर्तारमनघं विभुम्।
मूर्तिमन्तं महात्मानं विश्वशभुं स्वयंभुवम् ॥ १३.३८.४५ ॥
વિશ્વાત્માએ હિરણ્યગર્ભને, જે બ્રહ્માઓમાં જળ જેવા મુનિ છે, ભૂત-ભવ્ય-ભવિષ્યના કર્તા, નિર્દોષ, સર્વવ્યાપી, મૂર્તિમાન, મહાત્મા, વિશ્વનું કલ્યાણ કરનાર, સ્વયંભૂને (ઉત્પન્ન કર્યા).
13.38.46
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिषां नरम् ।
चक्रे तिरोधां भगवानेत्कृत्वा महायशाः ॥ १३.३८.४६ ॥
અણિમા, લઘિમા, પ્રાપ્તિના સ્વામી ઈશાને ભગવાને જ્યોતિઓનો નર સર્જ્યો; મહાયશસ્વી ભગવાને આ કરીને તેને તિરોહિત કર્યો.
13.38.47
एतस्यापि निशामाहुर्वेदवेदाङ्गपारगाः ।
पञ्चकल्पसहस्राणि अहरेतावदेव च ॥ १३.३८.४७ ॥
વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત લોકો આની પણ રાત કહે છે — પાંચ હજાર કલ્પ; એટલો જ દિવસ પણ.
13.38.48
स सर्गं कुरुत ब्रह्मा तामसश्चानुपूर्व्यशः ।
सृजतेऽहं त्वहंकारं परमेष्ठिनमव्ययम् ॥ १३.३८.४८ ॥
તે બ્રહ્મા ક્રમશઃ તામસ સર્જન કરે છે; હું અહંકારને સર્જું છું — પરમેષ્ઠી, અવ્યયને.
13.38.49
अहङ्कारेणैव लोका व्याप्ताः साहंकृतेन वै ।
येनाविष्टानि भूतानि मज्जन्त्यव्यक्तसागरे ॥ १३.३८.४९ ॥
અહંકારથી જ આ લોકો વ્યાપ્ત છે, અહંકારયુક્ત થઈને જ. જેનાથી આવિષ્ટ થયેલાં ભૂતો અવ્યક્ત સાગરમાં ડૂબે છે.
13.38.50
देवर्षिदानवनरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः ।
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति ऊर्ध्वाधस्तिर्यगेव च ॥ १३.३८.५० ॥
દેવો, ઋષિઓ, દાનવો, મનુષ્યો, યક્ષો, ગંધર્વો અને કિન્નરો — તેઓ ઊંચે ઊઠે છે અને ડૂબે છે; ઉપર, નીચે અને આડા પણ.
13.38.51
एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयामथ कुर्वतः ।
त्रीणि कल्पसहस्राणि अहरेतावदेव तु ॥ १३.३८.५१ ॥
આની રાત્રિને પણ તેઓ ત્રીજી કહે છે; સર્જન કરનારને ત્રણ હજાર કલ્પ જ દિવસ; એટલું જ.
13.38.52
अहङ्कारस्तु सृजति महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १३.३८.५२ ॥
અહંકાર જ પાંચ મહાભૂતોનું સર્જન કરે છે — પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, જળ અને પાંચમું તેજ.
13.38.53
एतेषां गुणतत्वानि पञ्च प्राहुर्द्विजातयः ।
शब्दे स्पर्शे च रूपे च रसे गन्धे तथैव च ॥ १३.३८.५३ ॥
આમનાં ગુણતત્ત્વો પાંચ છે એમ દ્વિજો કહે છે — શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ.
13.38.54
गुणेष्वेतेष्वभिरताः पङ्कलग्ना इव द्विपाः ।
नोत्तिष्ठन्त्यवशीभूताः सक्ता अव्यक्तसागरे ॥ १३.३८.५४ ॥
આ ગુણોમાં રમતા, કાદવમાં ફસાયેલા હાથીઓની જેમ, વશ થઈને તેઓ ઊઠી શકતા નથી — અવ્યક્ત સાગરમાં આસક્ત થઈને.
13.38.55
एतेषामिह वै सर्वं चतुर्थमिह कुर्वतः ।
चतुर्युगसहस्रे वै अहोरात्रास्तथैव च ॥ १३.३८.५५ ॥
આમાંના ચોથાને અહીં કરનાર માટે બધું ચાર યુગોના હજાર ચક્રોમાં હોય છે; દિવસ અને રાત્રિ પણ એવાં જ.
13.38.56
अनन्त इति विख्यातः पञ्चमः सर्ग उच्यते ।
इन्द्रियाणि दशैकं च यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १३.३८.५६ ॥
અનંત નામે પ્રસિદ્ધ પાંચમી સર્જન કહેવાય છે; શ્રુતિના પ્રમાણ પ્રમાણે તે દસ ઇન્દ્રિયો અને એક (મન) છે.
13.38.57
मनः सर्वमिदं तात विश्वं सर्वमिदं जगत् ।
न तथान्यानि भूतानि बलवन्ति यथा मनः ॥ १३.३८.५७ ॥
હે વત્સ, મન જ આ સમગ્ર વિશ્વ અને આ સમગ્ર જગત છે; અન્ય ભૂતો મન જેટલાં બળવાન નથી.
13.38.58
एतस्यापि ह वै सर्गं षष्ठमाहुर्द्विजातयः ।
अहः कल्पसहस्रं वै रात्रिरेतावती तथा ॥ १३.३८.५८ ॥
આની છઠ્ઠી સર્જનને પણ દ્વિજો કહે છે; આનો દિવસ હજાર કલ્પ છે અને રાત્રિ પણ એટલી જ.
13.38.59
ऊर्ध्वस्रोतस्तु वै सर्गं सप्तमं ब्रह्मणो विदुः ।
अष्टमं चाप्यधःस्रोतस्तिर्यक्तु नवमः स्मृतः ॥ १३.३८.५९ ॥
બ્રહ્માની ઊર્ધ્વસ્રોત નામની સાતમી સર્જન જાણવામાં આવે છે; આઠમી અધઃસ્રોત છે, અને તિર્યક્ નવમી કહેવાય છે.
13.38.60
एतानि नव सर्गाणि तत्वानि च महामुने ।
चतुर्विंशतितत्वानि तत्वसंख्यानि तेऽनघ ॥ १३.३८.६० ॥
હે મહામુનિ, આ નવ સર્જનો અને તત્ત્વો છે; હે નિષ્પાપ, ચોવીસ તત્ત્વો એ તત્ત્વોની ગણતરી છે.
13.38.61
सर्वस्य प्रभवः पूर्वमुक्तो नारायणः प्रभुः ।
अव्ययः प्रभवश्चैव अव्यक्तस्य महामुने।
प्रवक्ष्याम्यपरं तत्वं यस्य यस्येश्वरश्च यः ॥ १३.३८.६१ ॥
પૂર્વે સર્વનું મૂળ પ્રભુ નારાયણ કહેવાયું છે. હે મહામુનિ, તે અવ્યય છે; અવ્યક્તનું મૂળ પણ તે જ છે. હવે બીજું તત્ત્વ કહીશ; જેનો જે ઈશ્વર છે તે.
13.38.62
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्वतो वै निबोध मे ॥ १३.३८.६२ ॥
અધ્યાત્મ, અધિભૂત અને અધિદૈવ, એ જ રીતે, જેમ સાંભળ્યું અને જેમ જોયું, તે તત્ત્વતઃ મારી પાસેથી સમજ.