महाभारत · अध्याय 13.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.38.1
क्लिश्यमानेषु भूतेषु जातीमरणसागरे ।
यत्प्राप्य क्लेशं नाप्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.३८.१ ॥
जन्म आणि मरण या सागरात प्राणी क्लेश भोगत असताना, जे मिळवले असता माणूस क्लेश पावत नाही ते मला सांगा, हे पितामह.
13.38.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सनत्कुमारस्य सतः संवादं नारदस्य च ॥ १३.३८.२ ॥
या विषयावर लोक हा प्राचीन इतिहासही सांगतात — सनत्कुमार आणि नारद यांचा तो संवाद.
13.38.3
सनत्कुमारो भगवान्ब्रह्मपुत्रो महायशाः ।
पूर्वजातास्त्रयस्तस्य कथ्यन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ १३.३८.३ ॥
भगवान सनत्कुमार — ब्रह्मदेवाचा पुत्र, महायशस्वी. त्यांच्या आधी जन्मलेल्या तीन ब्रह्मवादी पुत्रांविषयी सांगितले जाते.
13.38.4
सनकः सनन्दनश्चैव तृतीयश्च सनातनः ।
जातमात्राश्च ते सर्वे प्रतिबुद्धा इति श्रुतिः ॥ १३.३८.४ ॥
सनक, सनंदन आणि तिसरा सनातन — हे सर्व जन्मताच जागृत झाले, अशी श्रुती आहे.
13.38.5
चतुर्थश्चैव तेषां स भगवान्योगवित्तमः ।
सनत्कुमार इति वै कथयन्ति महर्षयः ॥ १३.३८.५ ॥
त्यांच्यामध्ये चौथे भगवान सनत्कुमार — योग्यांत श्रेष्ठ — महर्षी असेच म्हणतात.
13.38.6
हैरण्यगर्भः स मुनिर्वसिष्ठः पञ्चमः स्मृतः ।
षष्ठः स्थाणुः स भगवानमेयात्मा त्रिशूलधृत् ॥ १३.३८.६ ॥
हैरण्यगर्भ तो मुनी वसिष्ठ पाचवा मानला जातो; सहावे भगवान स्थाणू — अमित आत्मा, त्रिशूलधारी.
13.38.7
ततोऽपरे समुत्पन्नाः पावकादारुणे क्रतौ ।
मनसा स्वयंभुवो हीमे मरीचिप्रमुखास्तथा ॥ १३.३८.७ ॥
नंतर अग्नीपासून, अरुण यज्ञात उत्पन्न झालेले इतर, आणि स्वयंभूच्या मनापासून जन्मलेले मरीची प्रमुख ऋषीही.
13.38.8
भुगुर्मरीचेरनुजो भृगोरप्यङ्गिरास्तथा ।
अनुजोङ्गिरसोऽथात्रिः पुलस्त्योत्रेस्तथाऽनुजः ॥ १३.३८.८ ॥
भृगू हा मरीचीचा धाकटा भाऊ; भृगूचा धाकटा भाऊ अंगिरा; अंगिऱ्याचा धाकटा भाऊ अत्रि; अत्रीचा धाकटा भाऊ पुलस्त्य.
13.38.9
पुलस्त्यस्यानुजो विद्वान्पुलहो न महाद्युतिः ।
पठ्यन्ते ब्रह्मजा ह्येते विद्वद्बिरमितौजसः ॥ १३.३८.९ ॥
पुलस्त्याचा धाकटा भाऊ विद्वान पुलह; तो फार तेजस्वी नव्हता. विद्वानांच्या मते हे सर्व अमित तेजस्वी ब्रह्मदेवाचे पुत्र म्हणून वर्णिले जातात.
13.38.10
सर्वमेतन्महाराज कुर्वन्नादिगुरुर्महान् ।
प्रभुर्विभुरनन्तश्रीर्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १३.३८.१० ॥
हे महाराजा, हे सर्व करणारे आदिगुरु, महान प्रभू, सर्वव्यापी, अनंत श्रीमान ब्रह्मदेव, लोकपितामह.
13.38.11
मूर्तिमन्तोऽमृतीभूतास्तेजसाऽतितपोन्विताः ।
सनकप्रभृतयस्तत्र ये च प्राप्ताः परं पदम्।
कृत्स्नं क्षयमनुप्राप्य विमुक्ता मूर्तिबन्धनात् ॥ १३.३८.११ ॥
मूर्तिमान असूनही तेजाने अमृतत्व प्राप्त झालेले, अत्यंत तपाने युक्त सनक आदी — जे तेथे परम पद पावले. पूर्ण लय पावून ते देहबंधनातून मुक्त झाले.
13.38.12
सनत्कुमारस्तु विभुर्योगमास्थाय योगवित् ।
त्रीँल्लोकानचरच्छश्वदैर्येण परेण हि ॥ १३.३८.१२ ॥
परंतु सनत्कुमार — सर्वव्यापी, योग जाणणारे — योगाचा आश्रय घेऊन, परम आणि शाश्वत गतीने त्रिलोकात सदा संचार करीत राहिले.
13.38.13
रुद्रश्चाप्यष्टगुणितं योगं प्राप्तो महायशाः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं राजन्नितरे नृपसत्तम ॥ १३.३८.१३ ॥
महायशस्वी रुद्रानेही अष्टगुणित योग प्राप्त केला. हे राजा, नृपश्रेष्ठा, इतरांनी सूक्ष्म अष्टगुण (योग प्राप्त केला).
13.38.14
मरीचिप्रमुखास्तात सर्वे सृष्ट्यर्थमेव ते ।
नियुक्ता राजशार्दूल तेषां सृष्टिं शृणुष्व मे ॥ १३.३८.१४ ॥
हे तात, मरीचि प्रमुख असे सर्व सृष्टीसाठीच नियुक्त झाले. हे राजशार्दूला, त्यांची सृष्टी माझ्याकडून ऐक.
13.38.15
सप्त ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
सर्वे वेदेषु चैवोक्ताः खिलेषु च न संशयः ॥ १३.३८.१५ ॥
हे ब्रह्मदेवाचे सात (पुत्र) आहेत, पुराणांमध्ये हे निश्चित झाले आहे. हे सर्व वेदांतही आणि खिलांतही सांगितले आहेत; यात संशय नाही.
13.38.16
इतिहासपुराणे च श्रुतिरेषा सनातनी ।
ब्राह्मणा वरदानेतान्प्राहुर्वेदान्तपारगाः ॥ १३.३८.१६ ॥
इतिहास आणि पुराणांतही ही श्रुती सनातन आहे. वेदान्तपारंगत ब्राह्मण वरदानाच्या प्रसंगात यांना असेच म्हणतात.
13.38.17
एतेषां पितरस्तात पुत्रा इत्यनुचक्षते ।
गणाः सप्त महाराज मूर्तयोऽमूर्तयस्तथा ॥ १३.३८.१७ ॥
हे तात, यांचे पिता, यांना पुत्र म्हटले जाते. हे महाराजा, सात गण—मूर्त आणि अमूर्त दोन्ही.
13.38.18
पितृणां चैव राजेन्द्र पुत्रा देवा इति श्रुतिः ।
देवैर्व्याप्ता इमे लोका इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १३.३८.१८ ॥
हे राजेंद्रा, पितरांचे पुत्र देव आहेत अशी श्रुती आहे. देवांनी ही लोक व्यापलेली आहेत असे आम्ही असे ऐकले आहे.
13.38.19
कृष्णद्वैपायनाच्चैव देवस्थानात्तथैव त ।
देवलाच्च नरश्रेष्ठ काश्यपाच्च मया श्रुतम् ॥ १३.३८.१९ ॥
हे नरश्रेष्ठा, कृष्णद्वैपायन, देवस्थान, देवल आणि काश्यप यांच्याकडूनही मी हे ऐकले आहे.
13.38.20
गौतमादपि कौण्डिन्याद्बारद्वाजात्तथैव च ।
मार्कण्डेयात्तथैवैतदृषेर्देवमतादपि ॥ १३.३८.२० ॥
गौतम, कौण्डिन्य, भारद्वाज, मार्कंडेय आणि ऋषी देवमत यांच्याकडूनही हेच ऐकले आहे.
13.38.21
पित्रा च मम राजेन्द्र श्राद्धकाले प्रभाषितम् ।
परं रहस्यं वेदान्तं प्रियं हि परमात्मनः ॥ १३.३८.२१ ॥
हे राजेंद्रा, श्राद्धाच्या वेळी माझ्या पित्यानेही परमात्म्याविषयीचे प्रिय, अत्यंत गुह्य वेदांत सांगितले होते.
13.38.22
अतः परं प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि भारतः ।
तदिहैकमनोबुद्धिः शृणुष्वावहितो नृप।
स्वायंभुवस्य संवादं नारदस्य च धीमतः ॥ १३.३८.२२ ॥
आता तू जे विचारतोस ते मी सांगतो, हे भारता. हे नृपा, एकाग्र मनाने व बुद्धीने, सावधान होऊन ऐक — स्वायंभुव (मनु) आणि ज्ञानी नारद यांचा संवाद.
13.38.23
सनत्कुमारो भगवान्दिव्यं जज्वाल तेजसा ।
अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा वै विचचार महाद्युतिः ॥ १३.३८.२३ ॥
भगवान सनत्कुमार दिव्य तेजाने प्रज्वलित झाले. महातेजस्वी अंगठ्याएवढे होऊन ते संचार करू लागले.
13.38.24
स कदाचिन्महाभागो मेरुपृष्ठं समागमत् ।
नारदेन नरश्रेष्ठ मुनिना ब्रह्मवादिना ॥ १३.३८.२४ ॥
ते महाभाग एकदा मेरू पर्वताच्या पृष्ठभागी आले, हे नरश्रेष्ठा, ब्रह्मवादी मुनी नारदांसह.
13.38.25
जिज्ञासमानावन्योन्यं सकाशे ब्रह्मणस्ततः ।
ब्रह्म भागवतौ तात परमार्थार्थचिन्तकौ ॥ १३.३८.२५ ॥
हे तात, परस्परांना जाणून घेण्याची इच्छा धरून, नंतर ब्रह्माच्या सान्निध्यात, परमार्थाच्या अर्थाचा विचार करणारे ते दोन भागवत ब्रह्माविषयी चिंतन करीत होते.
13.38.26
मतिमान्मतिमच्छ्रेष्ठं बुद्धिमान्बुद्धिमत्तरम् ।
क्षेत्रवित्क्षेत्रविच्छ्रेष्ठं ज्ञानविज्ज्ञानमत्तमम् ॥ १३.३८.२६ ॥
बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ, बुद्धिमानापेक्षाही अधिक बुद्धिमान, क्षेत्र जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, ज्ञानी लोकांमध्ये अत्यंत ज्ञानी.
13.38.27
सनत्कुमारं तत्वज्ञं भगवन्तमरिंदम ।
लोकविल्लोकविच्छ्रेष्ठमात्मविच्चात्मवित्तमम्।
सर्ववेदार्थकुशलं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ १३.३८.२७ ॥
सनत्कुमार, तत्त्वज्ञ, भगवान, शत्रूंचे दमन करणारे; लोकांना जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, आत्म्याला जाणणाऱ्यांमध्ये अत्यंत श्रेष्ठ, सर्व वेदार्थात कुशल, सर्व शास्त्रांत निष्णात.
13.38.28
साङ्ख्ययोगं च यो वेद पाणावामलकं यथा ।
नारदोऽथ नरश्रेष्ठ तं पप्रच्छ महाद्युतिः ॥ १३.३८.२८ ॥
सांख्य आणि योग हाताच्या आवळ्याप्रमाणे जाणणारा; हे नरश्रेष्ठा, तेव्हा महातेजस्वी नारदाने त्याला विचारले.
13.38.29
त्रयोविंशतितत्वस्य अव्यक्तस्य महामुने ।
प्रभवं चाप्ययं चैव श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ॥ १३.३८.२९ ॥
हे महामुने, तेवीस तत्त्वांचा आणि अव्यक्ताचा प्रभव व लय मी तत्त्वतः ऐकू इच्छितो.
13.38.30
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च ।
कालसङ्ख्याश्च सर्गं च स्रष्टारं पुरुषं प्रभुम्। ॥ १३.३८.३० ॥
अध्यात्म, अधिभूत आणि त्याचप्रमाणे अधिदैव, कालगणना, सृष्टी आणि सृष्टा प्रभू पुरुष.
13.38.31
यं विस्वमुपजीवन्ति येन सर्वमिदं ततम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १३.३८.३१ ॥
ज्याच्यावर विश्व अवलंबून जगते, ज्याच्याद्वारे हे सर्व व्याप्त आहे, ज्याला प्राप्त करून कोणी परत येत नाही — त्याबद्दल आपण सांगण्यास योग्य आहात.
13.38.32
यं विश्वमुपजीवन्ति यमाहुः पुरुषं परम् ।
तं वै शृणु महाबुद्धे नारायणमनामयम् ॥ १३.३८.३२ ॥
ज्याच्यावर विश्व अवलंबून जगते, ज्याला परम पुरुष म्हणतात — हे महाबुद्धे, त्या निर्दोष नारायणाचे ऐक.
13.38.33
एष नारायणो नाम यं विश्वमुपजीवति ।
एष स्रष्टा विधाता च भर्ता पालयिता प्रभुः ॥ १३.३८.३३ ॥
हा नारायण नावाचा आहे, ज्याच्यावर विश्व अवलंबून जगते. हाच सृष्टा, विधाता, भर्ता, पालक आणि प्रभू आहे.
13.38.34
प्राप्यैनं न निवर्तन्ते यतयोऽध्यात्मचिन्तकाः ।
एतावदेव वक्तव्यं मया नारद पृच्छते ॥ १३.३८.३४ ॥
याला प्राप्त करून अध्यात्मचिंतक यती परत येत नाहीत. हे नारदा, विचारणाऱ्या तुला मी एवढेच सांगायचे आहे.
13.38.35
परं न वेद्मि तत्सर्गं यावांश्चायं यथाप्यहम् ।
श्रूयतामानुपूर्व्येण न च सर्गः प्रयत्नतः ॥ १३.३८.३५ ॥
ती सृष्टी आणि ती किती विशाल आहे, हे मी पूर्णपणे जाणत नाही — जितके मला माहीत आहे तितकेच. क्रमाने ऐका; सृष्टी प्रयत्नाने जाणली जात नाही.
13.38.36
यथा कालपरीमाणं तत्वानामृषिसत्तम ।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च।
कालसंख्यां च सर्गं च सर्वमेव महामुने ॥ १३.३८.३६ ॥
हे ऋषिश्रेष्ठा, तत्त्वांचे कालमान जसे आहे; अध्यात्म, अधिभूत आणि अधिदैवही तसेच; कालगणना आणि सृष्टी — हे महामुने, हे सर्व (मी सांगेन).
13.38.37
तमसः कुर्वतः सर्गं तामसो ह्यभिधीयते ।
ब्रह्मविद्भिर्द्विजैर्नित्यं नित्यमध्यात्मचिन्तकैः ॥ १३.३८.३७ ॥
अंधाराची निर्मिती करणाऱ्याला तामस म्हटले जाते; असे ब्रह्मज्ञ आणि नेहमी अध्यात्मचिंतन करणारे द्विज नेहमी सांगतात.
13.38.38
पर्यायनामान्येतस्य कथयन्ति मनीषिणः ।
तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥ १३.३८.३८ ॥
याची पर्यायी नावे बुद्धिमान सांगतात; ती मी तुला सांगतो, एकाग्र मनाने येथे ऐक.
13.38.39
महार्णवोऽर्णवश्चैव सलिलं च गुणास्तथा ।
वेदास्तपांसि यज्ञाश्च धर्माश्च भगवान्विभुः।
प्राणः सांवर्तकोग्निश्च व्योम कालस्तथैव च ॥ १३.३८.३९ ॥
महार्णव, अर्णव, सलिल, गुण, वेद, तपे, यज्ञ आणि धर्म, तसेच सर्वव्यापी भगवान, प्राण, सांवर्तक अग्नी, आकाश आणि काल हीही तशीच नावे.
13.38.40
नामान्येतानि ब्रह्मर्षे शरीरस्येश्वरस्य वै ।
कीर्तितानि द्विजश्रेष्ठ मया शास्त्रानुसारतः ॥ १३.३८.४० ॥
हे ब्रह्मर्षी, ही ईश्वराच्या शरीराचीच नावे आहेत; हे द्विजश्रेष्ठा, शास्त्रानुसार मी ती सांगितली आहेत.
13.38.41
चतुर्युगसहस्राणि चतुर्युगमरिंदम ।
प्राहुः कल्पसहस्रं वै ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ॥ १३.३८.४१ ॥
हे शत्रुदमना, तत्त्वदर्शी ब्राह्मण हजार चतुर्युगांना एक चतुर्युग म्हणतात आणि ते हजार कल्पांइतके सांगतात.
13.38.42
दशकल्पसहस्राणि अव्ययस्य महानिशा ।
तथैव दिवसं प्राहुर्योगाः सांख्याश्च तत्वतः ॥ १३.३८.४२ ॥
अव्ययाचा दहा हजार कल्पांचा काळ महानिशा म्हटला जातो; तसेच योगी आणि सांख्य तत्त्वतः त्याला दिवस म्हणतात.
13.38.43
निशासुप्तोथ भगवान्क्षपान्ते प्रत्यबुध्यत ।
पश्चाद्बुद्ध्वा ससर्जापस्तासु वीर्यमवासृजत् ॥ १३.३८.४३ ॥
रात्री झोपलेला भगवान रात्रीच्या शेवटी जागा झाला. जागा होऊन त्याने पाण्याची निर्मिती केली आणि त्यात आपले वीर्य सोडले.
13.38.44
तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् ।
अहंकृत्वा ततस्तस्मिन्ससर्ज प्रभुरीश्वरः ॥ १३.३८.४४ ॥
ते सोन्याचे अंडे झाले, हजार सूर्यांच्या तेजासारखे. मग अहंकार धारण करून प्रभू ईश्वराने त्यात निर्मिती केली.
13.38.45
हिरण्यगर्भं विस्वात्मा ब्रह्माणां जलवन्मुनिम् ।
भूतभव्यभविष्यस्य कर्तारमनघं विभुम्।
मूर्तिमन्तं महात्मानं विश्वशभुं स्वयंभुवम् ॥ १३.३८.४५ ॥
विश्वात्मा हिरण्यगर्भाला, जो ब्रह्मांमध्ये पाण्यासारखा मुनी, भूत-भव्य-भविष्याचा कर्ता, निर्दोष, सर्वव्यापी, मूर्तिमान, महात्मा, विश्वाचे कल्याण करणारा, स्वयंभू आहे, त्याला (उत्पन्न केले).
13.38.46
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिषां नरम् ।
चक्रे तिरोधां भगवानेत्कृत्वा महायशाः ॥ १३.३८.४६ ॥
अणिमा, लघिमा, प्राप्तीचा स्वामी ईशान भगवानाने ज्योतींचा नर निर्माण केला; महायशस्वी भगवानाने हे करून त्याला तिरोहित केले.
13.38.47
एतस्यापि निशामाहुर्वेदवेदाङ्गपारगाः ।
पञ्चकल्पसहस्राणि अहरेतावदेव च ॥ १३.३८.४७ ॥
वेद आणि वेदांगांत पारंगत लोक याचीही रात्र म्हणतात — पाच हजार कल्प; तितकाच दिवसही असतो.
13.38.48
स सर्गं कुरुत ब्रह्मा तामसश्चानुपूर्व्यशः ।
सृजतेऽहं त्वहंकारं परमेष्ठिनमव्ययम् ॥ १३.३८.४८ ॥
तो ब्रह्मदेव क्रमाक्रमाने तामस सृष्टी करतो; मी अहंकाराची निर्मिती करतो — परमेष्ठी, अव्ययाची.
13.38.49
अहङ्कारेणैव लोका व्याप्ताः साहंकृतेन वै ।
येनाविष्टानि भूतानि मज्जन्त्यव्यक्तसागरे ॥ १३.३८.४९ ॥
अहंकारानेच हे लोक व्याप्त आहेत, अहंकाराने युक्त होऊनच. ज्याने आविष्ट झालेले प्राणी अव्यक्त सागरात बुडतात.
13.38.50
देवर्षिदानवनरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः ।
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति ऊर्ध्वाधस्तिर्यगेव च ॥ १३.३८.५० ॥
देव, ऋषी, दानव, मनुष्य, यक्ष, गंधर्व आणि किन्नर — हे वर वर येतात आणि बुडतात; वर, खाली आणि आडवेही.
13.38.51
एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयामथ कुर्वतः ।
त्रीणि कल्पसहस्राणि अहरेतावदेव तु ॥ १३.३८.५१ ॥
यालाही ते रात्र तिसरी म्हणतात; सृष्टी करणाऱ्याला तीन हजार कल्पच दिवस; इतकेच.
13.38.52
अहङ्कारस्तु सृजति महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १३.३८.५२ ॥
अहंकारच पाच महाभूते निर्माण करतो — पृथ्वी, वायू, आकाश, आप आणि पाचवे तेज.
13.38.53
एतेषां गुणतत्वानि पञ्च प्राहुर्द्विजातयः ।
शब्दे स्पर्शे च रूपे च रसे गन्धे तथैव च ॥ १३.३८.५३ ॥
यांची गुणतत्त्वे पाच आहेत असे द्विजगण म्हणतात — शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध.
13.38.54
गुणेष्वेतेष्वभिरताः पङ्कलग्ना इव द्विपाः ।
नोत्तिष्ठन्त्यवशीभूताः सक्ता अव्यक्तसागरे ॥ १३.३८.५४ ॥
या गुणांत रमलेले, चिखलात अडकलेल्या हत्तींसारखे, वश होऊन ते उठत नाहीत — अव्यक्त सागरात आसक्त होऊन.
13.38.55
एतेषामिह वै सर्वं चतुर्थमिह कुर्वतः ।
चतुर्युगसहस्रे वै अहोरात्रास्तथैव च ॥ १३.३८.५५ ॥
यांपैकी चौथ्याला येथे करणाऱ्यासाठी सर्व काही चार युगांच्या हजार चक्रांत असते; दिवस आणि रात्रीही तशाच.
13.38.56
अनन्त इति विख्यातः पञ्चमः सर्ग उच्यते ।
इन्द्रियाणि दशैकं च यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १३.३८.५६ ॥
अनंत नावाने प्रसिद्ध असलेली पाचवी सृष्टी म्हटली जाते; श्रुतीच्या प्रमाणाप्रमाणे ती दहा इंद्रिये आणि एक (मन) आहे.
13.38.57
मनः सर्वमिदं तात विश्वं सर्वमिदं जगत् ।
न तथान्यानि भूतानि बलवन्ति यथा मनः ॥ १३.३८.५७ ॥
हे वत्सा, मनच हे सर्व विश्व, हे सर्व जग आहे; इतर भूते मनाइतकी बलवान नाहीत.
13.38.58
एतस्यापि ह वै सर्गं षष्ठमाहुर्द्विजातयः ।
अहः कल्पसहस्रं वै रात्रिरेतावती तथा ॥ १३.३८.५८ ॥
याचीही सहावी सृष्टी द्विजजन सांगतात; याचा दिवस हजार कल्प आणि रात्रही तितकीच असते.
13.38.59
ऊर्ध्वस्रोतस्तु वै सर्गं सप्तमं ब्रह्मणो विदुः ।
अष्टमं चाप्यधःस्रोतस्तिर्यक्तु नवमः स्मृतः ॥ १३.३८.५९ ॥
ब्रह्मदेवाची ऊर्ध्वस्रोत नावाची सातवी सृष्टी जाणली जाते; आठवी अधःस्रोत आहे आणि तिर्यक् नववी असे स्मरले जाते.
13.38.60
एतानि नव सर्गाणि तत्वानि च महामुने ।
चतुर्विंशतितत्वानि तत्वसंख्यानि तेऽनघ ॥ १३.३८.६० ॥
हे महामुने, या नऊ सृष्टी आणि तत्त्वे आहेत; हे निष्पाप, चोवीस तत्त्वे ही तत्त्वांची संख्या आहे.
13.38.61
सर्वस्य प्रभवः पूर्वमुक्तो नारायणः प्रभुः ।
अव्ययः प्रभवश्चैव अव्यक्तस्य महामुने।
प्रवक्ष्याम्यपरं तत्वं यस्य यस्येश्वरश्च यः ॥ १३.३८.६१ ॥
पूर्वी सर्वांचे उगमस्थान प्रभू नारायण असे सांगितले आहे. हे महामुने, तो अव्यय आहे; अव्यक्ताचाही उगम तोच. आता आणखी एक तत्त्व सांगतो; ज्याचा जो ईश्वर आहे ते.
13.38.62
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्वतो वै निबोध मे ॥ १३.३८.६२ ॥
अध्यात्म, अधिभूत आणि अधिदैव, तसेच, जसे ऐकले आणि जसे पाहिले, ते तत्त्वतः माझ्याकडून समजून घे.