ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.38.1
क्लिश्यमानेषु भूतेषु जातीमरणसागरे ।
यत्प्राप्य क्लेशं नाप्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.३८.१ ॥
ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਜਦੋਂ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ।
13.38.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सनत्कुमारस्य सतः संवादं नारदस्य च ॥ १३.३८.२ ॥
ਇਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ਉਹ ਸੰਵਾਦ।
13.38.3
सनत्कुमारो भगवान्ब्रह्मपुत्रो महायशाः ।
पूर्वजातास्त्रयस्तस्य कथ्यन्ते ब्रह्मवादिनः ॥ १३.३८.३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ — ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.38.4
सनकः सनन्दनश्चैव तृतीयश्च सनातनः ।
जातमात्राश्च ते सर्वे प्रतिबुद्धा इति श्रुतिः ॥ १३.३८.४ ॥
ਸਨਕ, ਸਨੰਦਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਨਾਤਨ — ਇਹ ਸਭ ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਜਾਗ ਪਏ, ਐਸੀ ਸ਼ਰੁਤੀ ਹੈ।
13.38.5
चतुर्थश्चैव तेषां स भगवान्योगवित्तमः ।
सनत्कुमार इति वै कथयन्ति महर्षयः ॥ १३.३८.५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਹਨ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ — ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.38.6
हैरण्यगर्भः स मुनिर्वसिष्ठः पञ्चमः स्मृतः ।
षष्ठः स्थाणुः स भगवानमेयात्मा त्रिशूलधृत् ॥ १३.३८.६ ॥
ਹੈਰਣਯਗਰਭ ਉਹ ਮੁਨੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪੰਜਵੇਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਛੇਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਸਥਾਣੂ — ਅਪਾਰ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ।
13.38.7
ततोऽपरे समुत्पन्नाः पावकादारुणे क्रतौ ।
मनसा स्वयंभुवो हीमे मरीचिप्रमुखास्तथा ॥ १३.३८.७ ॥
ਫਿਰ ਅਗਨੀ ਤੋਂ, ਅਰੁਣ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ।
13.38.8
भुगुर्मरीचेरनुजो भृगोरप्यङ्गिरास्तथा ।
अनुजोङ्गिरसोऽथात्रिः पुलस्त्योत्रेस्तथाऽनुजः ॥ १३.३८.८ ॥
ਭ੍ਰਿਗੂ ਮਰੀਚੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ; ਭ੍ਰਿਗੂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਅੰਗਿਰਾ ਹੈ; ਅੰਗਿਰਾ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਅਤ੍ਰਿ ਹੈ; ਅਤ੍ਰਿ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਹੈ।
13.38.9
पुलस्त्यस्यानुजो विद्वान्पुलहो न महाद्युतिः ।
पठ्यन्ते ब्रह्मजा ह्येते विद्वद्बिरमितौजसः ॥ १३.३८.९ ॥
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਲਹ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨਹੀਂ। ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
13.38.10
सर्वमेतन्महाराज कुर्वन्नादिगुरुर्महान् ।
प्रभुर्विभुरनन्तश्रीर्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ १३.३८.१० ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਸਭ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਦਿਗੁਰੂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਅਨੰਤ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ।
13.38.11
मूर्तिमन्तोऽमृतीभूतास्तेजसाऽतितपोन्विताः ।
सनकप्रभृतयस्तत्र ये च प्राप्ताः परं पदम्।
कृत्स्नं क्षयमनुप्राप्य विमुक्ता मूर्तिबन्धनात् ॥ १३.३८.११ ॥
ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੋਏ, ਅਤਿ ਤਪ ਵਾਲੇ ਸਨਕ ਆਦਿ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪੂਰਨ ਲਯ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ।
13.38.12
सनत्कुमारस्तु विभुर्योगमास्थाय योगवित् ।
त्रीँल्लोकानचरच्छश्वदैर्येण परेण हि ॥ १३.३८.१२ ॥
ਪਰ ਸਨਤਕੁਮਾਰ — ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ — ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਗਤੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ।
13.38.13
रुद्रश्चाप्यष्टगुणितं योगं प्राप्तो महायशाः ।
सूक्ष्ममष्टगुणं राजन्नितरे नृपसत्तम ॥ १३.३८.१३ ॥
ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰੁਦਰ ਨੇ ਵੀ ਅਸ਼ਟਗੁਣਿਤ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਸੂਖਮ ਅਸ਼ਟਗੁਣ (ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ)।
13.38.14
मरीचिप्रमुखास्तात सर्वे सृष्ट्यर्थमेव ते ।
नियुक्ता राजशार्दूल तेषां सृष्टिं शृणुष्व मे ॥ १३.३८.१४ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਰੀਚਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਹੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।
13.38.15
सप्त ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
सर्वे वेदेषु चैवोक्ताः खिलेषु च न संशयः ॥ १३.३८.१५ ॥
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੱਤ (ਪੁੱਤਰ) ਹਨ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
13.38.16
इतिहासपुराणे च श्रुतिरेषा सनातनी ।
ब्राह्मणा वरदानेतान्प्राहुर्वेदान्तपारगाः ॥ १३.३८.१६ ॥
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
13.38.17
एतेषां पितरस्तात पुत्रा इत्यनुचक्षते ।
गणाः सप्त महाराज मूर्तयोऽमूर्तयस्तथा ॥ १३.३८.१७ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸੱਤ ਗਣ—ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਦੋਵੇਂ।
13.38.18
पितृणां चैव राजेन्द्र पुत्रा देवा इति श्रुतिः ।
देवैर्व्याप्ता इमे लोका इत्येवमनुशुश्रुम ॥ १३.३८.१८ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਇਹ ਸ਼ਰੁਤੀ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਵਿਆਪਤ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
13.38.19
कृष्णद्वैपायनाच्चैव देवस्थानात्तथैव त ।
देवलाच्च नरश्रेष्ठ काश्यपाच्च मया श्रुतम् ॥ १३.३८.१९ ॥
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ, ਦੇਵਸਥਾਨ, ਦੇਵਲ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਯਪ ਤੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
13.38.20
गौतमादपि कौण्डिन्याद्बारद्वाजात्तथैव च ।
मार्कण्डेयात्तथैवैतदृषेर्देवमतादपि ॥ १३.३८.२० ॥
ਗੌਤਮ, ਕੌਂਡਿਨਯ, ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਮਤ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
13.38.21
पित्रा च मम राजेन्द्र श्राद्धकाले प्रभाषितम् ।
परं रहस्यं वेदान्तं प्रियं हि परमात्मनः ॥ १३.३८.२१ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਪਿਆਰਾ, ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਵੇਦਾਂਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।
13.38.22
अतः परं प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि भारतः ।
तदिहैकमनोबुद्धिः शृणुष्वावहितो नृप।
स्वायंभुवस्य संवादं नारदस्य च धीमतः ॥ १३.३८.२२ ॥
ਹੁਣ ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਭਾਰਤ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ — ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ (ਮਨੂ) ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਾਰਦ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
13.38.23
सनत्कुमारो भगवान्दिव्यं जज्वाल तेजसा ।
अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा वै विचचार महाद्युतिः ॥ १३.३८.२३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦਿਵ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉੱਠੇ। ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗੇ।
13.38.24
स कदाचिन्महाभागो मेरुपृष्ठं समागमत् ।
नारदेन नरश्रेष्ठ मुनिना ब्रह्मवादिना ॥ १३.३८.२४ ॥
ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਆਏ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਨਾਲ।
13.38.25
जिज्ञासमानावन्योन्यं सकाशे ब्रह्मणस्ततः ।
ब्रह्म भागवतौ तात परमार्थार्थचिन्तकौ ॥ १३.३८.२५ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਗਵਤ ਬ੍ਰਹਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
13.38.26
मतिमान्मतिमच्छ्रेष्ठं बुद्धिमान्बुद्धिमत्तरम् ।
क्षेत्रवित्क्षेत्रविच्छ्रेष्ठं ज्ञानविज्ज्ञानमत्तमम् ॥ १३.३८.२६ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ।
13.38.27
सनत्कुमारं तत्वज्ञं भगवन्तमरिंदम ।
लोकविल्लोकविच्छ्रेष्ठमात्मविच्चात्मवित्तमम्।
सर्ववेदार्थकुशलं सर्वशास्त्रविशारदम् ॥ १३.३८.२७ ॥
ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਤੱਤਵਗਿਆਨੀ, ਭਗਵਾਨ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ।
13.38.28
साङ्ख्ययोगं च यो वेद पाणावामलकं यथा ।
नारदोऽथ नरश्रेष्ठ तं पप्रच्छ महाद्युतिः ॥ १३.३८.२८ ॥
ਸਾਂਖਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਆਂਵਲੇ ਵਾਂਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ; ਹੇ ਨਰਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
13.38.29
त्रयोविंशतितत्वस्य अव्यक्तस्य महामुने ।
प्रभवं चाप्ययं चैव श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ॥ १३.३८.२९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਵ ਅਤੇ ਲੈਅ ਮੈਂ ਤੱਤਤਃ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
13.38.30
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च ।
कालसङ्ख्याश्च सर्गं च स्रष्टारं पुरुषं प्रभुम्। ॥ १३.३८.३० ॥
ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਦੈਵ, ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ, ਸਰਗ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪੁਰਖ।
13.38.31
यं विस्वमुपजीवन्ति येन सर्वमिदं ततम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १३.३८.३१ ॥
ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਜੀਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਕੋਈ ਮੁੜਦਾ ਨਹੀਂ — ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।
13.38.32
यं विश्वमुपजीवन्ति यमाहुः पुरुषं परम् ।
तं वै शृणु महाबुद्धे नारायणमनामयम् ॥ १३.३८.३२ ॥
ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਜੀਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।
13.38.33
एष नारायणो नाम यं विश्वमुपजीवति ।
एष स्रष्टा विधाता च भर्ता पालयिता प्रभुः ॥ १३.३८.३३ ॥
ਇਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰ ਜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਵਿਧਾਤਾ, ਭਰਤਾ, ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।
13.38.34
प्राप्यैनं न निवर्तन्ते यतयोऽध्यात्मचिन्तकाः ।
एतावदेव वक्तव्यं मया नारद पृच्छते ॥ १३.३८.३४ ॥
ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮ-ਚਿੰਤਕ ਯਤੀ ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।
13.38.35
परं न वेद्मि तत्सर्गं यावांश्चायं यथाप्यहम् ।
श्रूयतामानुपूर्व्येण न च सर्गः प्रयत्नतः ॥ १३.३८.३५ ॥
ਉਸ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ — ਜਿੰਨਾ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਓਨਾ ਹੀ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੋ; ਸਿਰਜਣਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।
13.38.36
यथा कालपरीमाणं तत्वानामृषिसत्तम ।
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च।
कालसंख्यां च सर्गं च सर्वमेव महामुने ॥ १३.३८.३६ ॥
ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਕਾਲ-ਮਾਨ ਜਿਵੇਂ ਹੈ; ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਕਾਲ-ਗਣਨਾ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ — ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਹ ਸਭ (ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ)।
13.38.37
तमसः कुर्वतः सर्गं तामसो ह्यभिधीयते ।
ब्रह्मविद्भिर्द्विजैर्नित्यं नित्यमध्यात्मचिन्तकैः ॥ १३.३८.३७ ॥
ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਾਮਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਿਜ ਸਦਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.38.38
पर्यायनामान्येतस्य कथयन्ति मनीषिणः ।
तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ॥ १३.३८.३८ ॥
ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਆਇਵਾਚੀ ਨਾਮ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਇੱਥੇ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।
13.38.39
महार्णवोऽर्णवश्चैव सलिलं च गुणास्तथा ।
वेदास्तपांसि यज्ञाश्च धर्माश्च भगवान्विभुः।
प्राणः सांवर्तकोग्निश्च व्योम कालस्तथैव च ॥ १३.३८.३९ ॥
ਮਹਾਰਣਵ, ਅਰਣਵ, ਸਲਿਲ, ਗੁਣ, ਵੇਦ, ਤਪ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਭਗਵਾਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਸਾਂਵਰਤਕ ਅਗਨੀ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
13.38.40
नामान्येतानि ब्रह्मर्षे शरीरस्येश्वरस्य वै ।
कीर्तितानि द्विजश्रेष्ठ मया शास्त्रानुसारतः ॥ १३.३८.४० ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਹਨ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੱਸੇ ਹਨ।
13.38.41
चतुर्युगसहस्राणि चतुर्युगमरिंदम ।
प्राहुः कल्पसहस्रं वै ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः ॥ १३.३८.४१ ॥
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ, ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਜ਼ਾਰ ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਤੁਰਯੁਗ ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
13.38.42
दशकल्पसहस्राणि अव्ययस्य महानिशा ।
तथैव दिवसं प्राहुर्योगाः सांख्याश्च तत्वतः ॥ १३.३८.४२ ॥
ਅਵਿਯ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਹਾਨਿਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਸਾਂਖਯ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ ਦਿਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।
13.38.43
निशासुप्तोथ भगवान्क्षपान्ते प्रत्यबुध्यत ।
पश्चाद्बुद्ध्वा ससर्जापस्तासु वीर्यमवासृजत् ॥ १३.३८.४३ ॥
ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗੇ। ਜਾਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੀਰਜ ਛੱਡਿਆ।
13.38.44
तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् ।
अहंकृत्वा ततस्तस्मिन्ससर्ज प्रभुरीश्वरः ॥ १३.३८.४४ ॥
ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਅੰਡਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
13.38.45
हिरण्यगर्भं विस्वात्मा ब्रह्माणां जलवन्मुनिम् ।
भूतभव्यभविष्यस्य कर्तारमनघं विभुम्।
मूर्तिमन्तं महात्मानं विश्वशभुं स्वयंभुवम् ॥ १३.३८.४५ ॥
ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਨੇ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੂੰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲ ਵਾਂਗ ਮੁਨੀ ਹੈ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ-ਭਵਿੱਖਤ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਮੂਰਤੀਮਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਸਵੈਭੂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ।
13.38.46
अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिषां नरम् ।
चक्रे तिरोधां भगवानेत्कृत्वा महायशाः ॥ १३.३८.४६ ॥
ਅਣਿਮਾ, ਲਘਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਈਸ਼ਾਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜੋਤਾਂ ਦਾ ਨਰ ਰਚਿਆ; ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ।
13.38.47
एतस्यापि निशामाहुर्वेदवेदाङ्गपारगाः ।
पञ्चकल्पसहस्राणि अहरेतावदेव च ॥ १३.३८.४७ ॥
ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਰਾਤ ਆਖਦੇ ਹਨ — ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ; ਉਤਨਾ ਹੀ ਦਿਨ ਵੀ।
13.38.48
स सर्गं कुरुत ब्रह्मा तामसश्चानुपूर्व्यशः ।
सृजतेऽहं त्वहंकारं परमेष्ठिनमव्ययम् ॥ १३.३८.४८ ॥
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਮਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹਾਂ — ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ, ਅਵਿਯ ਨੂੰ।
13.38.49
अहङ्कारेणैव लोका व्याप्ताः साहंकृतेन वै ।
येनाविष्टानि भूतानि मज्जन्त्यव्यक्तसागरे ॥ १३.३८.४९ ॥
ਹੰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕ ਵਿਆਪਤ ਹਨ, ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਵਿਅਕਤ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ।
13.38.50
देवर्षिदानवनरा यक्षगन्धर्वकिन्नराः ।
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति ऊर्ध्वाधस्तिर्यगेव च ॥ १३.३८.५० ॥
ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰ — ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੇ ਅਤੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ; ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਤਿਰਛੇ ਵੀ।
13.38.51
एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयामथ कुर्वतः ।
त्रीणि कल्पसहस्राणि अहरेतावदेव तु ॥ १३.३८.५१ ॥
ਇਸਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਤੀਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ ਹੀ ਦਿਨ; ਏਨਾ ਹੀ।
13.38.52
अहङ्कारस्तु सृजति महाभूतानि पञ्च वै ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ १३.३८.५२ ॥
ਹੰਕਾਰ ਹੀ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ — ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤੇਜ।
13.38.53
एतेषां गुणतत्वानि पञ्च प्राहुर्द्विजातयः ।
शब्दे स्पर्शे च रूपे च रसे गन्धे तथैव च ॥ १३.३८.५३ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਤੱਤ ਪੰਜ ਹਨ, ਦ੍ਵਿਜ ਆਖਦੇ ਹਨ — ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ।
13.38.54
गुणेष्वेतेष्वभिरताः पङ्कलग्ना इव द्विपाः ।
नोत्तिष्ठन्त्यवशीभूताः सक्ता अव्यक्तसागरे ॥ १३.३८.५४ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮੇ ਹੋਏ, ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਠ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ — ਅਵਿਅਕਤ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ।
13.38.55
एतेषामिह वै सर्वं चतुर्थमिह कुर्वतः ।
चतुर्युगसहस्रे वै अहोरात्रास्तथैव च ॥ १३.३८.५५ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਵੀ ਏਦਾਂ ਹੀ।
13.38.56
अनन्त इति विख्यातः पञ्चमः सर्ग उच्यते ।
इन्द्रियाणि दशैकं च यथाश्रुतिनिदर्शनात् ॥ १३.३८.५६ ॥
ਅਨੰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਵੀਂ ਸਿਰਜਣਾ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਰੂਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ (ਮਨ) ਹੈ।
13.38.57
मनः सर्वमिदं तात विश्वं सर्वमिदं जगत् ।
न तथान्यानि भूतानि बलवन्ति यथा मनः ॥ १३.३८.५७ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਨ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ; ਹੋਰ ਭੂਤ ਮਨ ਜਿੰਨੇ ਬਲਵਾਨ ਨਹੀਂ।
13.38.58
एतस्यापि ह वै सर्गं षष्ठमाहुर्द्विजातयः ।
अहः कल्पसहस्रं वै रात्रिरेतावती तथा ॥ १३.३८.५८ ॥
ਇਸਦੀ ਛੇਵੀਂ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਵਿਜ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਸਦਾ ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਲਪ ਹੈ, ਰਾਤ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ।
13.38.59
ऊर्ध्वस्रोतस्तु वै सर्गं सप्तमं ब्रह्मणो विदुः ।
अष्टमं चाप्यधःस्रोतस्तिर्यक्तु नवमः स्मृतः ॥ १३.३८.५९ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਊਰਧਵਸ੍ਰੋਤ ਨਾਮਕ ਸੱਤਵੀਂ ਸਿਰਜਣਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅੱਠਵੀਂ ਅਧਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਰਯਕ ਨੌਵੀਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13.38.60
एतानि नव सर्गाणि तत्वानि च महामुने ।
चतुर्विंशतितत्वानि तत्वसंख्यानि तेऽनघ ॥ १३.३८.६० ॥
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਹ ਨੌਂ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤ ਹਨ; ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਨ।
13.38.61
सर्वस्य प्रभवः पूर्वमुक्तो नारायणः प्रभुः ।
अव्ययः प्रभवश्चैव अव्यक्तस्य महामुने।
प्रवक्ष्याम्यपरं तत्वं यस्य यस्येश्वरश्च यः ॥ १३.३८.६१ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉਹ ਅਵਿਅਯ ਹੈ; ਅਵਿਅਕਤ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੱਤ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਸਦਾ ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ ਉਹ।
13.38.62
अध्यात्ममधिभूतं च अधिदैवं तथैव च ।
यथाश्रुतं यथादृष्टं तत्वतो वै निबोध मे ॥ १३.३८.६२ ॥
ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਲੈ।