महाभारत · अध्याय 13.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.48.1
ततः स प्रयतो भूत्वा मम तात युधिष्ठिर ।
प्राञ्जलिः प्राह विप्रर्षिर्नामसङ्ग्रहमादितः ॥ १३.४८.१ ॥
तब वह संयमी होकर, हे मेरे प्रिय युधिष्ठिर, हाथ जोड़कर उस विप्र-ऋषि ने आरंभ से ही नामों का संग्रह कहा।
13.48.2
उपमन्युरुवाच ।
ब्रह्मप्रोक्तैर्ऋषिप्रोक्तैर्वेदवेदाङ्गसम्भवै।
सर्वलोकेषु विख्यातं स्तुत्यं स्तोष्यामि नामभिः ॥ १३.४८.२ ॥
उपमन्यु ने कहा: ब्रह्मा द्वारा कहे गए, ऋषियों द्वारा कहे गए, वेद और वेदांगों से उत्पन्न नामों से मैं उस स्तुत्य की स्तुति करूँगा, जो सभी लोकों में विख्यात है।
13.48.3
महद्भिर्विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः ।
ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर्वेदकृतात्मना ॥ १३.४८.३ ॥
महान, विहित, सत्य, सिद्धों द्वारा, जो सब प्रयोजनों को सिद्ध करते हैं, तृण्डि ऋषि द्वारा भक्ति से रचे गए, वेदों से अपने स्वरूप को पाने वाले द्वारा।
13.48.4
यथोक्तैः साधुभिः ख्यातैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
प्रवरं प्रथमं स्वर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम् ॥ १३.४८.४ ॥
जैसा साधुओं ने कहा है, जो प्रसिद्ध हैं, तत्त्वदर्शी मुनियों द्वारा, वह श्रेष्ठ, प्रथम, स्वर्गदायक, सभी प्राणियों का हितकारी और शुभ है।
13.48.5
श्रुतेः सर्वत्र जगति ब्रह्मलोकावतारितैः ।
सत्यैस्तत्परमं ब्रह्मि ब्रह्मप्रोक्तं सनातनम्।
वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितो मम ॥ १३.४८.५ ॥
वेद द्वारा, जगत में सर्वत्र, ब्रह्मलोक से अवतरित सत्य द्वारा, उस परम ब्रह्म के विषय में, ब्रह्मा द्वारा कहा गया सनातन। हे यदुकुलश्रेष्ठ, मैं कहूँगा; ध्यान से मेरी बात सुनो।
13.48.6
वरयैनं भवं देवं भक्तस्त्वं परमेश्वरम् ।
तेन ते श्रावयिष्यामि यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ॥ १३.४८.६ ॥
इन भव देव से वर माँगो, क्योंकि तुम उस परमेश्वर के भक्त हो; उनके द्वारा मैं तुम्हें वह सनातन ब्रह्म सुनाऊँगा।
13.48.7
न शक्यं विस्तरात्कृत्स्नं वक्तुं सर्वस्य केनचित् ।
युक्तेनापि विभूतीनामपि वर्षशतैरपि ॥ १३.४८.७ ॥
विस्तार से सम्पूर्ण रूप में उनकी विभूतियों का वर्णन किसी के द्वारा भी नहीं किया जा सकता, यदि कोई योगयुक्त भी हो तो सैकड़ों वर्षों में भी नहीं।
13.48.8
यस्यादिर्मध्यमन्तं च सुरैरपि न गम्यते ।
कस्तस्य शक्नुयाद्वक्तं गुणान्कार्त्स्न्येन माधव ॥ १३.४८.८ ॥
जिसका आदि, मध्य और अन्त देवताओं द्वारा भी नहीं पाया जाता, उसके गुणों का पूर्ण रूप से वर्णन कौन कर सकता है, हे माधव?
13.48.9
किन्तु देवस्य महतः संक्षिप्तार्थपदाक्षरम् ।
शक्तितश्चरितं वक्ष्ये प्रसादात्तस्य धीमतः ॥ १३.४८.९ ॥
किन्तु उस महान देव की कथा को संक्षेप में, अर्थ, पद और अक्षर के अनुसार, अपनी शक्ति के अनुसार, उस बुद्धिमान की कृपा से मैं कहूँगा।
13.48.10
अप्राप्य तु ततोऽनुज्ञां न शक्यः स्तोतुमीश्वरः ।
यदा तेनाभ्यनुज्ञातः स्तुतो वै स तदा मया ॥ १३.४८.१० ॥
उसकी अनुमति प्राप्त किए बिना ईश्वर की स्तुति नहीं की जा सकती; जब उसने मुझे अनुमति दी, तभी मैंने उस ईश्वर की स्तुति की।
13.48.11
अनादिनिधनस्याहं जगद्योनेर्महात्मनः ।
नाम्नां कञ्चित्समुद्देशं वक्ष्याम्यव्यक्तयोनिनः ॥ १३.४८.११ ॥
आदि-अन्त रहित, जगत के मूल, महात्मा, अव्यक्त योनि वाले उस देव के नामों में से कुछ नामों का संग्रह मैं कहूँगा।
13.48.12
वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः ।
शृणु नाम्नां चयं कृष्ण यदुक्तं पद्मयोनिना ॥ १३.४८.१२ ॥
वरदाता, परम श्रेष्ठ, विश्वरूप, बुद्धिमान उस देव के नामों का संग्रह सुनो, हे कृष्ण, जो पद्मयोनि (ब्रह्मा) ने कहा था।
13.48.13
दश नामसहस्राणि यान्याह प्रपितामहः ।
तानि निर्मथ्य मनसा दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥ १३.४८.१३ ॥
जो दस हज़ार नाम प्रपितामह ने कहे, उन्हें मन से मथकर, जैसे दही से घी निकाला जाता है।
13.48.14
गिरेः सारं यथा हेम पुष्पसारं यथा मधु ।
घृतात्सारं यथा मण्डस्तथैतत्सारमुद्धृतम्। ॥ १३.४८.१४ ॥
जैसे पर्वत का सार सोना है, फूलों का सार मधु है, घी का सार मलाई है, वैसे ही यह सार निकाला गया है।
13.48.15
सर्वपापापहमिदं चतुर्वेदसमन्वितम् ।
प्रयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्यं च प्रयतात्मना ॥ १३.४८.१५ ॥
यह सब पापों को हरने वाला है और चारों वेदों से युक्त है। इसे प्रयत्न से प्राप्त करना चाहिए और संयमी मन से धारण करना चाहिए।
13.48.16
माङ्गल्यं पौष्टिकं चैव रक्षोघ्नं पावनं महत् ॥ १३.४८.१६ ॥
यह मंगलकारी, पुष्टिदायक, राक्षसों का नाश करने वाला और महान पावन है।
13.48.17
इदं भक्ताय दातव्यं श्रद्दघानास्तिकाय च ।
नाश्रद्दधानरूपाय नास्तिकायाजितात्मने ॥ १३.४८.१७ ॥
यह भक्त को देना चाहिए, श्रद्धावान और आस्तिक को; अश्रद्धालु, नास्तिक और जिसने आत्मा को नहीं जीता उसे नहीं देना चाहिए।
13.48.18
यश्चाभ्यसूयते देवं कारणात्मानमीश्वरम् ।
स कृष्ण नरकं याति सहपूर्वैः सहात्मजैः ॥ १३.४८.१८ ॥
जो देव, जो कारणस्वरूप ईश्वर है, उसकी निंदा करता है, हे कृष्ण, वह अपने पूर्वजों और पुत्रों सहित नरक में जाता है।
13.48.19
इदं ध्यानमिदं योगमिदं ध्येयमनुत्तममम् ।
इदं जप्यमिदं ज्ञानं रहस्यमिदमुत्तम् ॥ १३.४८.१९ ॥
यह ध्यान है, यह योग है, यह सर्वोत्तम ध्येय है। यह जप है, यह ज्ञान है, यह परम रहस्य है।
13.48.20
यं ज्ञात्वा अन्तकालेऽपि गच्छेत परमां गतिम् ।
पवित्रं मङ्गलं मेध्यं कल्याणमिदमुत्तमम् ॥ १३.४८.२० ॥
जिसे जानकर मृत्यु-काल में भी मनुष्य परम गति को प्राप्त कर सकता है। यह पवित्र, मंगलमय, शुद्ध, कल्याणकारी और सर्वोत्तम है।
13.48.21
इदं ब्रह्मा पुरा कृत्वा सर्वलोकपितामहः ।
सर्वस्तवानां राजत्वे दिव्यानां समकल्पयत् ॥ १३.४८.२१ ॥
यह पूर्वकाल में सर्वलोकपितामह ब्रह्मा ने बनाया था, और दिव्य सभी स्तुतियों में इसे राजा के पद पर स्थापित किया।
13.48.22
तदाप्रभृति चैवायमीश्वरस्य महात्मनः ।
स्तवराज इति ख्यातो जगत्यमरपूजितः ॥ १३.४८.२२ ॥
उसी समय से यह महात्मा ईश्वर का स्तवराज नाम से प्रसिद्ध हुआ, जो जगत में देवताओं द्वारा पूजित है।
13.48.23
ब्रह्मलोकादयं स्वर्गे स्तवराजोऽवतारितः ।
यतस्तण्डिः पुरा प्राप तेन तण्डिकृतोऽभवत् ॥ १३.४८.२३ ॥
ब्रह्मलोक से यह स्तवराज स्वर्ग में उतारा गया, जहाँ से पूर्वकाल में तण्डि ने इसे प्राप्त किया; इसलिए यह तण्डिकृत कहलाया।
13.48.24
स्वर्गाच्चैवात्र भूर्लोकं तण्डिना ह्यवतारितः ।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १३.४८.२४ ॥
और तण्डि ने इसे स्वर्ग से यहाँ भूलोक में उतारा। यह सब मंगलों में मंगल है और सब पापों का नाश करने वाला है।
13.48.25
निगदिष्ये महाबाहो स्तवानामुत्तमं स्तवम् ।
ब्रह्मणामपि यद्ब्रह्म पराणामपि यत्परम् ॥ १३.४८.२५ ॥
हे महाबाहो, मैं स्तोत्रों में उत्तम स्तोत्र का वर्णन करूँगा, जो ब्रह्मों में भी ब्रह्म है और परों में भी परम है।
13.48.26
तेजसामपि यत्तेजस्तपसामपि यत्तपः ।
शान्तीनामपि या शान्तिर्द्युतीनामपि या द्युतिः ॥ १३.४८.२६ ॥
जो तेजों में भी तेज है, तपों में भी तप है, शान्तियों में भी जो शान्ति है और द्युतियों में भी जो द्युति है।
13.48.27
दान्तानामपि यो दान्तो धीमतामपि या च धीः ।
देवानामपि यो देव ऋषीणामपि यस्त्वृषिः ॥ १३.४८.२७ ॥
जो संयमियों में भी संयमी है, बुद्धिमानों में भी जो बुद्धि है, देवताओं में भी जो देव है और ऋषियों में भी जो ऋषि है।
13.48.28
यज्ञानामपि यो यज्ञः शिवानामपि यः शिवः ।
रुद्राणामपि यो रुद्रः प्रभा प्रभवतामपि ॥ १३.४८.२८ ॥
जो यज्ञों में भी यज्ञ है, शिवों में भी शिव है, रुद्रों में भी रुद्र है, और प्रभावशाली शक्तियों में भी प्रभा है।
13.48.29
योगिनामपि यो योगी कारणानां च कारणम् ।
यतो लोकाः सम्भवन्ति नभवन्ति यतः पुनः ॥ १३.४८.२९ ॥
जो योगियों में भी योगी है और कारणों का भी कारण है, जिससे लोक उत्पन्न होते हैं और जिससे फिर वे उत्पन्न नहीं होते।
13.48.30
सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः ।
अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु।
यच्छ्रुत्वा मनुजव्याघ्र सर्वान्कामानवाप्स्यसि ॥ १३.४८.३० ॥
सब भूतों की आत्मा बने हुए, अमित तेज वाले हर के, शर्व के एक हज़ार आठ नामों को मुझसे सुनो; हे मनुजव्याघ्र, जिन्हें सुनकर तुम सब कामनाएँ पा लोगे।
13.48.31
स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः ।
सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः ॥ १३.४८.३१ ॥
स्थिर, स्थाणु, प्रभु, भानु, प्रवर, वरदाता, वर, सर्वात्मा, सर्वविख्यात, सर्व, सबको करने वाले और भव।
13.48.32
जटी चर्मीं शिखी खङ्गी सर्वाङ्गः सर्वभावनः ।
हरश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः ॥ १३.४८.३२ ॥
जटाधारी, चर्म पहनने वाले, शिखाधारी, खड्गधारी, सर्वांग, सबको उत्पन्न करने वाले, हर, हरिणाक्ष, सभी प्राणियों को हरने वाले और प्रभु।
13.48.33
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः ।
श्मशानवासी भगवान्खचरो गोचरोऽर्दनः ॥ १३.४८.३३ ॥
प्रवृत्ति और निवृत्ति, नियत, शाश्वत, ध्रुव, श्मशान में वास करने वाले, भगवान, आकाश में विचरने वाले, इन्द्रियों के विषय और अर्दन।
13.48.34
अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः ।
उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः ॥ १३.४८.३४ ॥
वन्दनीय, महान कर्म करने वाले, तपस्वी, प्राणियों के उत्पादक, उन्मत्त के वेश में छिपे हुए और सभी लोकों के प्रजापति।
13.48.35
महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः ।
महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनुः ॥ १३.४८.३५ ॥
महारूप, महाकाय, वृषभरूप, महायशस्वी, महात्मा, सर्वभूतों की आत्मा, विश्वरूप और महाहनु।
13.48.36
लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः ।
पवित्रं च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥ १३.४८.३६ ॥
लोकपाल, जिनका आत्मा अन्तर्हित है, प्रसाद, घोड़ों और गधों के साथ, पवित्र, महान और निश्चय ही संयम, संयम का आश्रय लेने वाले।
13.48.37
सर्वकर्मा स्वयंभूत आदिरादिकरो निधिः ।
सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः ॥ १३.४८.३७ ॥
सर्वकर्मा, स्वयंभू, आदि, आदिकर और निधि, सहस्राक्ष, विशालाक्ष, सोम, नक्षत्रों के साधक।
13.48.38
चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः ।
अत्रिरत्र्या नमस्कर्ता मृगबाणार्पणोऽनघः ॥ १३.४८.३८ ॥
चन्द्र, सूर्य, शनि, केतु, ग्रह, ग्रहपति, श्रेष्ठ, अत्रि, अत्री के साथ नमस्कार ग्रहण करने वाले, मृगबाण चलाने वाले, निर्दोष।
13.48.39
महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधकः ।
संवत्सरकरो मन्त्रः प्रमाणं परमं तपः ॥ १३.४८.३९ ॥
महातपा, घोरतपा, अदीन, दीनों के साधक, संवत्सर के रचयिता, मन्त्र, परम प्रमाण, परम तप।
13.48.40
योगी योज्यो महाबीजो महारेता महाबलः ।
सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो बीजवाहनः ॥ १३.४८.४० ॥
योगी, योज्य, महाबीज, महारेता, महाबल, सुवर्णरेता, सर्वज्ञ, सुबीज, बीजवाहन।
13.48.41
दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः ।
विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः ॥ १३.४८.४१ ॥
दशबाहु, अनिमेष, नीलकण्ठ, उमापति, विश्वरूप, स्वयं श्रेष्ठ, बलवीर, बल, गण।
13.48.42
गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च ।
मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः ॥ १३.४८.४२ ॥
गणकर्ता, गणपति, दिग्वासा, काम भी, मन्त्रवित्, परम मन्त्र, सर्वभावकर, हर।
13.48.43
कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान् ।
अशनी शतघ्नी खङ्गी पट्टिशी चायुधी महान् ॥ १३.४८.४३ ॥
कमण्डलु धारण करने वाले, धनुर्धर, हाथ में बाण लिए, कपाल धारण किए हुए, वज्रधारी, शतघ्नी और खड्ग वाले, पट्टिश तथा अन्य आयुधों से युक्त महान।
13.48.44
स्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः ।
उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा ॥ १३.४८.४४ ॥
हाथ में स्रुव लिए, सुंदर रूप वाले, तेज और तेज के कर्ता, निधि, पगड़ी धारण किए, सुंदर मुख वाले, ऊँचे और विनम्र।
13.48.45
दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कुष्ण एव च ।
शृगालरूपः सिद्धार्थो मुण्डः सर्वशुभंकरः ॥ १३.४८.४५ ॥
लंबा, हरे केश वाला, सुंदर तीर्थ वाला, कुष्ण ही, सियार के रूप वाला, सिद्धार्थ, मुण्डित सिर, सबका कल्याण करने वाला।
13.48.46
अजश्च बहुरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि ।
ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्वशायी नभःस्थलः ॥ १३.४८.४६ ॥
अजन्मा, बहुरूप, सुगंध धारण करने वाले, जटाधारी भी, ऊर्ध्वरेता, ऊर्ध्वलिंग, ऊर्ध्वशायी, आकाश में स्थित।
13.48.47
त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः ।
अहश्चरो नक्तंचरस्तिग्ममन्युः सुवर्चसः ॥ १३.४८.४७ ॥
त्रिजटाधारी, वल्कल वस्त्र पहने, रुद्र, सेनापति, सर्वव्यापी, दिन में विचरने वाले, रात में विचरने वाले, प्रचंड क्रोध वाले, सुंदर तेज वाले।
13.48.48
गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः ।
सिंहशार्दूलरूपश्चि आर्द्रचर्माम्बरावृतः ॥ १३.४८.४८ ॥
गजहन्ता, दैत्यहन्ता, काल, लोकों के धारक, गुणों की खान, सिंह और बाघ का रूप धारण करने वाले, गीली खाल का वस्त्र ओढ़े हुए।
13.48.49
कालयोगी महानादः सर्वकामश्चतुष्पथः ।
निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः ॥ १३.४८.४९ ॥
कालयोगी, महानाद, सर्वकाम, चतुष्पथ, निशाचर, प्रेतचारी, भूतचारी, महेश्वर।
13.48.50
बहुभूतो बहुधरः स्वर्भिनुरमितो गतिः ।
नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलालसः ॥ १३.४८.५० ॥
बहुभूत, बहुधर, स्वर्भिनु, अमित, गति, नृत्यप्रिय, नित्यनर्त, नर्तक, सर्वलालस।
13.48.51
घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिरुहो नभः ।
सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः ॥ १३.४८.५१ ॥
घोर, महातपा, पाश, नित्य, गिरिरुह, नभ, सहस्रहस्त, विजय, व्यवसाय, निश्चय ही, अतन्द्रित।
13.48.52
अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः ।
दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा ॥ १३.४८.५२ ॥
अधर्षण, धर्षणात्मा, यज्ञहा, कामनाशक, दक्षयागापहारी, और, सुसह, मध्यम, तथा।
13.48.53
तेजोपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितो वरः ।
गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः ॥ १३.४८.५३ ॥
तेजापहारी, बलहा, मुदित, अर्थ, अजित, वर, गम्भीरघोष, गम्भीर, गम्भीरबलवाहन।
13.48.54
न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः ।
सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः ॥ १३.४८.५४ ॥
न्यग्रोधरूप, न्यग्रोध, वृक्षकर्णस्थिति, विभु, सुतीक्ष्णदशन, और, निश्चय ही, महाकाय, महानन।
13.48.55
विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञः संयुगापीडवाहनः ।
तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् ॥ १३.४८.५५ ॥
विष्वक्सेन, हरि, यज्ञ, संयुगों में आपीड़न करने वाले वाहन वाले, तीखे ताप वाले, हर्यश्व, सहायक, कर्म के काल को जानने वाले।
13.48.56
विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः ।
हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः ॥ १३.४८.५६ ॥
विष्णु से प्रसन्न यज्ञ, वडवामुख वाला समुद्र, हुताशन का सहायक, शांत आत्मा वाला, हुताशन।
13.48.57
उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् ।
ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च ॥ १३.४८.५७ ॥
उग्र तेज वाले, महातेजस्वी, योद्धा, विजय के काल को जानने वाले, ज्योतियों का आश्रय, सिद्धि, सबका विग्रह।
13.48.58
शिंखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली ।
वेणवी पणवी ताली खली कालकटंकटः ॥ १३.४८.५८ ॥
शिखी, मुण्डी, जटी, ज्वाली, मूर्तिज, मूर्धग, बली, वेणवी, पणवी, ताली, खली, कालकटंकट।
13.48.59
नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयो गमः ।
प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोमुखः ॥ १३.४८.५९ ॥
नक्षत्र और विग्रहों की मति वाले, गुणों की बुद्धि वाले, लय, गति, प्रजापति, विश्वबाहु, विभाग, सर्वगोमुख।
13.48.60
विमोचनः सुसरणो हिरण्यकवचोद्भवः ।
मेढ्रजो बलचारी च महीचारी स्रुतस्तथा ॥ १३.४८.६० ॥
विमोचन, सुशरण, हिरण्यकवच से उत्पन्न, मेढ्रज, बलचारी, और महीचारी, स्रुतस्त।
13.48.61
सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रहः ।
व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित् ॥ १३.४८.६१ ॥
सभी वाद्यों की ध्वनि करने वाले और सभी वाद्यों को धारण करने वाले, सर्प के रूप वाले, गुफा में निवास करने वाले, गुह, मालाधारी, लहरों को जानने वाले।
13.48.62
त्रिदशस्त्रिकालधृक्कर्मसर्वबन्धविमोचनः ।
बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः ॥ १३.४८.६२ ॥
देवताओं में, तीनों कालों को धारण करने वाले, सभी कर्मबंधनों से मुक्त करने वाले, असुरराजों को बाँधने वाले, युद्ध में शत्रुओं का नाश करने वाले।
13.48.63
साङ्ख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः ।
प्रस्कन्दनो विभागज्ञो अतुल्यो यज्ञभागवित् ॥ १३.४८.६३ ॥
सांख्य को प्रसन्न करने वाले, दुर्वासा, सभी साधुओं द्वारा सेवित, प्रस्कन्दन, विभागों को जानने वाले, अतुल्य, यज्ञ के भागों को जानने वाले।
13.48.64
सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः ।
हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वंधारी धरोत्तमः ॥ १३.४८.६४ ॥
सबमें वास करने वाले, सर्वत्र विचरने वाले, दुर्वासा, वासव, अमर, स्वर्णमय, सोना बनाने वाले, यज्ञ, सबको धारण करने वाले, श्रेष्ठ धारक।
13.48.65
लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः ।
सङ्ग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः ॥ १३.४८.६५ ॥
लाल नेत्रों वाले, महानेत्र, विजयनेत्र, कुशल, संग्रह करने वाले, नियंत्रण करने वाले, कर्ता, सर्प-चर्म के वस्त्र धारण करने वाले।
13.48.66
मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः ।
सर्वकासप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृत् ॥ १३.४८.६६ ॥
मुख्य और अमुख्य, देह, काहलि, सभी कामनाओं को देने वाले, सभी कास में प्रसन्न, सुबल, बल और रूप धारण करने वाले।
13.48.67
सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः ।
आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः ॥ १३.४८.६७ ॥
वह सभी कामनाओं का वर देने वाला, सब कुछ देने वाला और सर्वतोमुख है; आकाश के समान निराकार, नीचे गिरने वाला, वास्तव में अवश और पक्षी है।
13.48.68
रौद्ररूपोंऽशुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी ।
वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ॥ १३.४८.६८ ॥
वह रौद्र रूपवाला, अंशु और आदित्य, बहुत किरणों वाला, सुंदर तेज से युक्त; वसुओं के समान वेग वाला, महान वेग वाला, मन के समान वेग वाला, रात में विचरने वाला है।
13.48.69
सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः ।
मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः ॥ १३.४८.६९ ॥
वह सबमें वास करने वाला, श्री में वास करने वाला, उपदेश देने वाला, अकर्ता, मुनि, आत्मा में ही आलोकित, सम्भग्न और सहस्र देने वाला है।
13.48.70
पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशाम्पतिः ।
उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः ॥ १३.४८.७० ॥
वह पक्षी और पंखों के रूप वाला, अत्यंत दीप्त, प्रजाओं का स्वामी; उन्माद, मदन, काम है; वास्तव में अश्वत्थ, धन देने वाला और यश है।
13.48.71
वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्षिणश्च वामनः ।
सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः ॥ १३.४८.७१ ॥
वह वामदेव और वाम है, पूर्व और दक्षिण है, वामन है; सिद्ध योगी, महर्षि, सिद्धार्थ और सिद्धों को साधने वाला है।
13.48.72
भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः ।
महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवांपतिः ॥ १३.४८.७२ ॥
वह भिक्षु और भिक्षु के रूप वाला, विपण, मृदु और अव्यय है; महासेन और विशाख है, षष्टिभाग और गवांपति है।
13.48.73
वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च ।
वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः ॥ १३.४८.७३ ॥
वज्रहस्त, विष्कम्भी, चमूस्तम्भन, वृत्ता-वृत्तकर, ताल, मधु और मधुकलोचन भी वही हैं।
13.48.74
वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः ।
ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित् ॥ १३.४८.७४ ॥
वाचस्पत्य, वाजसन, सदा आश्रमों में पूजित, ब्रह्मचारी, लोकचारी, सर्वचारी और विचारवित् हैं।
13.48.75
ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकवान् ।
निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः ॥ १३.४८.७५ ॥
ईशान, ईश्वर, काल, निशाचारी, पिनाकवान्, निमित्तस्थ, निमित्त, नन्दि, नन्दिकर और हरि हैं।
13.48.76
नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्धनः ।
भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः ॥ १३.४८.७६ ॥
नन्दीश्वर, नन्दी, नन्दन, नन्दिवर्धन, भगहारी, निहन्ता, काल, ब्रह्मा और पितामह हैं।
13.48.77
चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च ।
लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः ॥ १३.४८.७७ ॥
चतुर्मुख, महालिङ्ग, चारुलिङ्ग, उसी प्रकार, लिङ्गाध्यक्ष, सुराध्यक्ष, योगाध्यक्ष और युगावह हैं।
13.48.78
बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अव्यात्माऽनुगतो बलः ।
इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः ॥ १३.४८.७८ ॥
बीजाध्यक्ष, बीजकर्ता, अव्य, आत्मा, अनुगत, बल, इतिहास, सकल्प, गौतम और फिर निशाकर हैं।
13.48.79
दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः ।
लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः ॥ १३.४८.७९ ॥
दम्भ भी है, अदम्भ भी है, वैदम्भ भी है, वश्य भी है, वश में करने वाला भी है, कलि भी है। लोकों के कर्ता, पशुपति, महान कर्ता हैं, और निश्चय ही अनौषध हैं।
13.48.80
अक्षरं परमं ब्रह्मि बलवच्छक्र एव च ।
नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः ॥ १३.४८.८० ॥
अक्षर, परम ब्रह्म, बलवान और शक्र भी वही हैं। नीति भी वही हैं और अनीति भी, शुद्धात्मा हैं, शुद्ध हैं, मान्य हैं, आने-जाने वाले हैं।
13.48.81
बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वभित्रजित् ।
वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान्समरमर्दनः ॥ १३.४८.८१ ॥
बहुत प्रसन्न, सुन्दर स्वप्न वाले, दर्पण भी हैं, और शत्रुओं को जीतने वाले हैं। वेदों के रचयिता, मन्त्रों के रचयिता, विद्वान और युद्ध में शत्रुओं का मर्दन करने वाले हैं।
13.48.82
महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः ।
अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हिवः ॥ १३.४८.८२ ॥
महामेघ में निवास करने वाले हैं, और महाघोर हैं, वश में करने वाले हैं। अग्नि की ज्वाला हैं, महान ज्वाला हैं, अति धूम्र हैं, आहुति हैं और हवि हैं।
13.48.83
वृषणः शंकरो नित्यं वर्चस्वी धूमकेतनः ।
नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः ॥ १३.४८.८३ ॥
वृषभ और शंकर हैं, सदा तेजस्वी हैं, धूमकेतु हैं। नीले हैं, अङ्गों के लोभी हैं, शोभन हैं और निरवग्रह हैं।
13.48.84
स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः ।
उत्सङ्गश्च महाङ्गश्चि महागर्भपरायणः ॥ १३.४८.८४ ॥
स्वस्तिदाता और स्वस्ति-भाव हैं, भागी और भागकर्ता हैं, लघु हैं। उत्सङ्ग हैं, महाङ्ग हैं, और महागर्भ में परायण हैं।
13.48.85
कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम् ।
महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ॥ १३.४८.८५ ॥
वह काले वर्ण का और स्वर्ण-वर्ण का है, समस्त देहधारियों की इन्द्रिय है; महान पैरों वाला, महान हाथों वाला, महान शरीर वाला और महान यश वाला है।
13.48.86
महामूर्धा महाभात्रो महानेत्रो निशालयः ।
महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्चि महाहनुः ॥ १३.४८.८६ ॥
महान सिर वाला, महान उदर वाला, महान नेत्रों वाला, रात्रि में निवास करने वाला, महान अन्तक, महान कानों वाला, महान ओठों वाला और महान जबड़ों वाला है।
13.48.87
महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक् ।
महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः ॥ १३.४८.८७ ॥
महान नासिका वाला, महान कंठ वाला, महान ग्रीवा वाला, श्मशान में भाग लेने वाला, महान वक्ष वाला, विशाल छाती वाला, निश्चय ही अन्तरात्मा और वन में निवास करने वाला है।
13.48.88
लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः ।
महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ॥ १३.४८.८८ ॥
लटकने वाला, लटकते ओठों वाला, महान माया वाला, जल का भण्डार, महान दाँतों वाला, महान दाढ़ों वाला, महान जिह्वा वाला और महान मुख वाला है।
13.48.89
महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः ।
प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः ॥ १३.४८.८९ ॥
महान नखों वाला, महान रोमों वाला, महान केशों वाला, महान जटाओं वाला; प्रसन्न, प्रसाद, विश्वास और पर्वत-साधनों को सिद्ध करने वाला है।
13.48.90
स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः ।
वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः ॥ १३.४८.९० ॥
स्नेह करने वाला और अस्नेह करने वाला, निश्चय ही अजेय और महान मुनि; वृक्ष के आकार वाला, वृक्ष की ध्वजा वाला, अग्नि और वायु को वाहन बनाने वाला है।
13.48.91
गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च ।
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः ॥ १३.४८.९१ ॥
गण्डली, मेरुधाम, देवों के अधिपति भी, अथर्वशीर्ष, सामवेद जिनका स्वरूप है, सहस्र ऋचाओं वाले, असंख्य नेत्रों वाले।
13.48.92
यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा ।
अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः ॥ १३.४८.९२ ॥
यजुर्वेद जिनके पाद और भुजाएँ हैं, गुह्य, प्रकाशरूप, वैसे ही जंगम, जिनका उद्देश्य कभी विफल नहीं होता, प्रसन्न, सुलभ, सुदर्शन।
13.48.93
उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनच्छविः ।
नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः ॥ १३.४८.९३ ॥
उपकारी, प्रिय, सर्वस्वरूप, कनक, स्वर्ण-सी आभा वाले, नाभि, आनन्द देने वाले, भाव, पुष्कर के स्थापित करने वाले, स्थिर।
13.48.94
द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः ।
नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः ॥ १३.४८.९४ ॥
बारह आदित्यों को भयभीत करने वाले, आदि, यज्ञ, यज्ञ में समाहित, रात्रि, कलि, काल, मकर, काल से पूजित।
13.48.95
सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः ।
भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः ॥ १३.४८.९५ ॥
गणों सहित, गणों के रचयिता, भूतों को वहन करने वाले सारथि; भस्म में शयन करने वाले, भस्म के रक्षक, भस्मरूप; वृक्षों के गण।
13.48.96
लोकपालस्तथा लोको महात्मा सर्वपूजितः ।
शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥ १३.४८.९६ ॥
लोकपाल, वैसे ही लोक, महात्मा, सबसे पूजित; शुक्ल, त्रिशुक्ल, सम्पन्न, शुचि, भूतों द्वारा सेवित।
13.48.97
आश्रमस्थः क्रियादस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः ।
विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चलः ॥ १३.४८.९७ ॥
आश्रम में स्थित, क्रिया में प्रतिष्ठित, विश्वकर्मा के समान बुद्धिवाला, श्रेष्ठ; विशाल शाखाओं वाला, ताम्र-सी लाल ओठों वाला, कमल-जाल वाला, अत्यन्त अचल।
13.48.98
कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैवि परोऽपरः ।
गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥ १३.४८.९८ ॥
कपिल, कपिश, शुक्ल, आयु भी; पर और अपर; गन्धर्व, निश्चय ही अदिति, तार्क्ष्य; सुगमता से जानने योग्य, अत्यन्त विद्वान।
13.48.99
परश्वधायुधो देव अनुकारी सुबान्धवः ।
तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥ १३.४८.९९ ॥
परशु जिसका आयुध है, देव, अनुकारी, उत्तम बन्धु; तुम्बुरु-वीणा वाला, महाक्रोधी, ऊर्ध्वरेता, जल में शयन करने वाला।
13.48.100
उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिन्दितः ।
सर्वाङ्गरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः ॥ १३.४८.१०० ॥
उग्र, वंश का कर्ता, वंश, वंश-नाद; निश्चय ही अनिन्दित; सर्वांगरूप, मायावी, सुहृद, निश्चय ही वायु और अग्नि।
13.48.101
बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः ।
स यज्ञारिः स कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ॥ १३.४८.१०१ ॥
बाँधने वाला, बन्धन करने वाला, और सुबन्धन से मुक्त करने वाला; वह यज्ञ का शत्रु, वह काम का शत्रु, महादंष्ट्र, महायुध।
13.48.103
बहुधा निन्दितः शर्वः शङ्करः शङ्करोऽधनः ।
अहिर्बुध्न्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा।
अजैकपाच्च कापाली त्रिशङ्कुरजितः शिवः ॥ १३.४८.१०३ ॥
अनेक प्रकार से निन्दित, शर्व, शंकर, शंकर, अधन; अहि-बुध्न्य, अनिलाभ, और चेकितान, तथा हवि; अजैकपाद और कापाली, त्रिशंकु, अजित, शिव।
13.48.104
धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा ।
धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥ १३.४८.१०४ ॥
धन्वन्तरि, धूमकेतु, स्कन्द और वैश्रवण भी; धाता, शक्र और विष्णु भी; मित्र, त्वष्टा, ध्रुव और धर।
13.48.105
प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः ।
उषङ्गुश्च विधाता च मांधाता भूतभावनः ॥ १३.४८.१०५ ॥
प्रभाव, सर्वगामी वायु, अर्यमा, सविता और रवि; उषंगु और विधाता भी; मान्धाता, जो भूतों को उत्पन्न करते हैं।
13.48.106
विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः ।
पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः ॥ १३.४८.१०६ ॥
विभु, वर्णों को प्रकाशित करने वाले और सब इच्छित गुण देने वाले; पद्मनाभ, महागर्भ, चन्द्रमुख, वायु और अग्नि।
13.48.107
बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी ।
कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः ॥ १३.४८.१०७ ॥
बलवान और उपशान्त; पुराण, पुण्यचंचुरी; कुरुओं के कर्ता, कुरुओं में वास करने वाले, कुरुओं के रूप में उत्पन्न; गुणों की औषधि।
13.48.108
सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः ।
देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ॥ १३.४८.१०८ ॥
सबके आश्रय, दर्भ में विचरने वाले, सब प्राणियों के पति, देवों के देव, सुख में आसक्त, सत् और असत् सब रत्नों के ज्ञाता।
13.48.109
कैलासगिरिवासी च हिमवद्भिरिसंश्रयः ।
कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः ॥ १३.४८.१०९ ॥
कैलास पर्वत पर वास करने वाले और हिमालय पर्वत का आश्रय; तटों को हरने वाले, तटों के निर्माता, बहुत विद्या वाले और बहुत देने वाले।
13.48.110
वणिजो वर्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छदः ।
सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ॥ १३.४८.११० ॥
वह व्यापारी है, बढ़ई है, वृक्ष है, बकुल है, चंदन है, छदन है, सारग्रीव है, महाजत्रु है, अचल है और महौषधि है।
13.48.111
सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छदो व्याकरणोत्तरः ।
सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः ॥ १३.४८.१११ ॥
वह सिद्धार्थकारी है, सिद्धार्थ है, छदन है, व्याकरण से परे है, सिंहनाद है, सिंहदंष्ट्र है, सिंहगामी है और सिंहवाहन है।
13.48.112
प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः ।
सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः ॥ १३.४८.११२ ॥
वह प्रभावात्मा है, जगत, काल और स्थाल है, लोकहितकारी है, तरु है, सारंग है, नवचक्रांग है, केतुमाली है और सभावन है।
13.48.113
भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः ॥ १३.४८.११३ ॥
वह भूतालय है, भूतपति है, अहोरात्र है और अनिन्दित है।
13.48.114
वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः ।
अमोघः संयतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः ॥ १३.४८.११४ ॥
वह सब भूतों का वाहक और आश्रय है, विभु है, भव है, अमोघ है, संयत है, निश्चय ही अश्व है, भोजन है और प्राणधारक है।
13.48.115
धृतिमान्मतिमान्दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः ।
गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरिः। ॥ १३.४८.११५ ॥
वह धृतिमान, मतिमान, दक्ष, सत्कृत और युगाधिप है; गोपाली, गोपति, ग्राम है, गोचर्म धारण करने वाला है और हरि है।
13.48.116
हिरण्यबाहुश्च तता गुहापालः प्रवेशिनाम् ।
प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः ॥ १३.४८.११६ ॥
हिरण्यबाहु, फिर गुफाओं में प्रवेश करने वालों के रक्षक, श्रेष्ठ शत्रुनाशक, महान हर्षवाले, कामना को जीतने वाले और इंद्रियों को वश में रखने वाले।
13.48.117
गान्धारश्च सुवासस्च तपःसक्तो रतिर्नरः ।
महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः ॥ १३.४८.११७ ॥
गान्धार, सुवास, तपस्या में लगे, आनंदस्वरूप नर, महान गायक, महान नर्तक, निश्चय ही अप्सरागणों से सेवित।
13.48.118
महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः ।
आवेदनीय आदेशः सर्वगन्धसुखावहः ॥ १३.४८.११८ ॥
महाकेतु, महाधाता, अनेक शिखर-अनुचरों वाले, चलायमान, जानने योग्य, आदेश देने वाले, सभी सुगंधों से सुख देने वाले।
13.48.119
तोरणस्तारणो वातः वरिधी पतिखेचरः ।
संयोगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः ॥ १३.४८.११९ ॥
तोरण, तारण, वायु, वारिधि के स्वामी, आकाशचारी, संयोग, वर्धन, वृद्ध, अतिवृद्ध, गुणों में अधिक।
13.48.120
नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः ।
युक्तश्च युक्तबाहुश्च देवो दिवि सुपर्वणः ॥ १३.४८.१२० ॥
नित्य, आत्मसहायक, देवासुरों के पति, पति, युक्त, युक्तबाहु, देव, जो स्वर्ग में सुपर्वन के (हैं)।
13.48.121
आषाढश्च सुषांढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः ।
वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः ॥ १३.४८.१२१ ॥
आषाढ, सुषाढ, ध्रुव, फिर हरिण, हर, शरीर, आवर्तमानों में वसुश्रेष्ठ, महापथ।
13.48.122
शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः ।
अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः ॥ १३.४८.१२२ ॥
शिरोहारी, विमर्श, सर्वलक्षणों से लक्षित, अक्ष, रथयोगी और सर्वयोगी, महाबली।
13.48.123
समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः ।
निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः ॥ १३.४८.१२३ ॥
समाम्नाय, असमाम्नाय, तीर्थदेव, महारथ, निर्जीव, जीवन, मन्त्र, शुभाक्ष और बहुकर्कश।
13.48.124
रत्नप्रभूतो रत्नाङ्गो महार्णवनिपानवित् ।
मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ॥ १३.४८.१२४ ॥
रत्नप्रभूत, रत्नांग, महार्णव-निपानवित्, मूल, विशाल, अमृत, व्यक्ताव्यक्त और तपोनिधि।
13.48.125
आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः ।
सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः ॥ १३.४८.१२५ ॥
आरोहण, अधिरोह, शीलधारी, महायशस्वी, सेनाकल्प, महाकल्प, योग, युगकर और हरि।
13.48.126
युगरूपो महारूपो महानागहनो वधः ।
न्यायनिर्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥ १३.४८.१२६ ॥
युगरूप, महारूप, महानागहन, वध, न्यायनिर्वपण, पाद, पण्डित और अचलोपम।
13.48.127
बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः ।
विस्तारो लवणः कूपस्त्रियुगः सफलोदयः ॥ १३.४८.१२७ ॥
बहुमाल, महामाल, शशी, हरसुलोचन, विस्तार, लवण, कूप, त्रियुग और सफलोदय।
13.48.128
त्रिलोचनो विषष्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः ।
बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः ॥ १३.४८.१२८ ॥
त्रिलोचन, विषसे लिप्त अंगोंवाले, मणियोंसे विद्ध, जटाधारी, बिन्दु, विसर्ग, सुमुख, शर, सर्वायुध और सह।
13.48.129
निवेदनः सुखाजातः सुगन्धारो महाधनुः ।
गन्धपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.४८.१२९ ॥
निवेदन, सुखजात, सुगन्धार, महाधनु, गन्धपाली, भगवान और सब कर्मों के उत्थान।
13.48.130
मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्वलोचनः ।
तलस्तालः करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान् ॥ १३.४८.१३० ॥
मन्थान, बहुल, वायु, सकल, सर्वलोचन, तल, ताल, करस्थाली, ऊर्ध्वसंहनन और महान्।
13.48.131
धत्रं सुच्छत्रो विख्यातो लोकः सर्वाश्रयः क्रमः ।
मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः। ॥ १३.४८.१३१ ॥
धात्र, सुच्छत्र, विख्यात, लोक, सर्वाश्रय, क्रम, मुण्ड, विरूप, विकृत, दण्डी, कुण्डी और विकुर्वण।
13.48.132
हर्यक्षः ककुभो वज्रो शतजिह्वः सहस्रपात् ।
सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः ॥ १३.४८.१३२ ॥
हर्यक्ष, ककुभ, वज्र, शतजिह्व, सहस्रपात्, सहस्रमूर्धा, देवेन्द्र, सर्वदेवमय और गुरु।
13.48.133
सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत् ।
पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः। ॥ १३.४८.१३३ ॥
सहस्रबाहु, सर्वांग, शरण्य, सर्वलोककर्ता, पवित्र, त्रिककुत्, मन्त्र, कनिष्ठ और कृष्णपिंगल।
13.48.134
ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान् ।
पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः ॥ १३.४८.१३४ ॥
ब्रह्मदण्ड के निर्माता, शतघ्नी, पाश और शक्ति से युक्त, कमलगर्भ, महागर्भ, ब्रह्मगर्भ, जल से उत्पन्न।
13.48.135
गभस्तिर्ब्रह्मकृद्ब्रह्मी ब्रह्मविद्ब्राह्मणो गतिः ।
अनन्तरुपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयंभुवः ॥ १३.४८.१३५ ॥
गभस्ति, ब्रह्मकृत, ब्रह्मी, ब्रह्मवित्, ब्राह्मण, गति, अनन्तरूप, अनेकात्मा, तीक्ष्णतेज, स्वयंभू।
13.48.136
ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः ।
चन्दनी पद्मनालाग्रः सुरभ्युत्तरणो नरः ॥ १३.४८.१३६ ॥
ऊर्ध्वात्मा, पशुपति, वायुवेगी, मनोवेगी, चन्दनी, पद्मनाल के अग्रभाग में स्थित, सुगन्ध के पार ले जाने वाले, नर।
13.48.137
कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृत् ।
उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृगुमाधवः ॥ १३.४८.१३७ ॥
कर्णिकार पुष्पों की विशाल माला धारण करने वाले, नीलमौलि, पिनाकधारी, उमापति, उमाकान्त, जाह्नवी को धारण करने वाले, उमामाधव।
13.48.138
वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमाहास्वनः ।
महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः ॥ १३.४८.१३८ ॥
वर, वराह, वरद, वरेण्य, सुमहास्वन, महाप्रसाद, दमन, शत्रुहन्ता, श्वेतपिंगल।
13.48.139
पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत् ।
सर्वपार्श्वमुखस्त्र्यक्षो धर्मसाधारणो वरः ॥ १३.४८.१३९ ॥
पीतात्मा, परमात्मा, और प्रयतात्मा, प्रधान को धारण करने वाले, सर्वदिशामुख, त्र्यक्ष, धर्म में समान, वर।
13.48.140
चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्वरः ।
साध्यर्षिर्वसुरादित्यो विवस्वान्सविताऽमृतः
व्यासः सर्गः सुसंक्षेपो विस्तरः पर्ययो नरः ।
ऋतु संवत्सरो मासः पक्षः सङ्ख्यासमापनः ॥ १३.४८.१४० ॥
वह चराचर के आत्मा, सूक्ष्म आत्मा, अमर, गौओं और वृषों के ईश्वर हैं। वे साध्यों के ऋषि, वसु, आदित्य, विवस्वान, सविता और अमृत हैं। वे व्यास, सर्ग, सुसंक्षेप, विस्तार, पर्यय और नर हैं; ऋतु, संवत्सर, मास, पक्ष और गणना की समाप्ति हैं।
13.48.142
कला काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहःक्षपाः क्षणाः ।
विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्गमः ॥ १३.४८.१४२ ॥
कला, काष्ठा, लव, मात्रा, मुहूर्त, दिन और रातें, क्षण; विश्व का क्षेत्र, प्रजा का बीज, लिंग, आदि और निर्गम।
13.48.143
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः ।
स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ १३.४८.१४३ ॥
सत्-असत्, व्यक्त और अव्यक्त; पिता, माता और पितामह; स्वर्ग का द्वार, प्रजा का द्वार, मोक्ष का द्वार और त्रिविष्टप।
13.48.144
निर्वाणं ह्लादनश्चैव ब्रह्मलोक परा गतिः ।
देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः ॥ १३.४८.१४४ ॥
निर्वाण और आह्लाद; ब्रह्मलोक, परम गति; देवों और असुरों के निर्माता, देवों और असुरों के परम आश्रय।
13.48.145
देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः ।
देवासुरमहामात्रो देवासुगणाश्रयः ॥ १३.४८.१४५ ॥
देवों और असुरों के गुरु, देव; देवों और असुरों से नमस्कृत; देवों और असुरों के महामात्य; देवों और असुरों के गणों के आश्रय।
13.48.146
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः ।
देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः ॥ १३.४८.१४६ ॥
देवों और असुरों के गणों के अध्यक्ष; देवों और असुरों के गणों के अग्रणी; देवों से भी परम देव; देवर्षि; देवों और असुरों को वर देने वाले।
13.48.147
देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहेश्वरः ।
सर्वदेवमयोचिन्त्यो देवतात्माऽत्मसम्भवः ॥ १३.४८.१४७ ॥
वे देवों और असुरों के ईश्वर हैं, विश्व हैं, देवों और असुरों के महेश्वर हैं। सभी देवताओं से युक्त, अचिन्त्य, देवताओं की आत्मा और स्वयंभू हैं।
13.48.148
उद्भित्त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः ।
ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः ॥ १३.४८.१४८ ॥
वे उद्भित्, त्रिविक्रम, वैद्य, विरज, नीरज, अमर हैं। स्तुति योग्य, हाथियों के ईश्वर, व्याघ्र, देवताओं में सिंह, और मनुष्यों में वृषभ हैं।
13.48.149
विबुधोऽग्रवरः सूक्ष्मः सर्वदेवस्तपोमयः ।
सुयुक्तः शोभनो वज्री प्रासानां प्रभवोऽव्ययः ॥ १३.४८.१४९ ॥
वे विबुध, अग्रवर, सूक्ष्म, सर्वदेव और तपोमय हैं। सुयुक्त, शोभन, वज्रधारी हैं, और भालों के उद्गम तथा अव्यय हैं।
13.48.150
गुहः कान्तो निजः सर्गः पवित्रं सर्वपावनः ।
शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः ॥ १३.४८.१५० ॥
वे गुह, कान्त, निज, सर्ग और पवित्र हैं, सबको पावन करने वाले हैं। शृंगी, शृंगप्रिय, बभ्रु, राजराज और निरामय हैं।
13.48.151
अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधः ।
ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्मवर्चसः ॥ १३.४८.१५१ ॥
वे अभिराम, सुरगण, विराम और सर्वसाध हैं। ललाटाक्ष, विश्वदेव, हरिण और ब्रह्मवर्चस्वी हैं।
13.48.152
स्थावराणां पतिश्चैव नियमन्द्रियवर्धनः ।
सिद्धार्थः सिद्धभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः ॥ १३.४८.१५२ ॥
वे स्थावरों के पति हैं, नियम और इन्द्रियों के वर्धक हैं। सिद्धार्थ, सिद्धभूतार्थ, अचिन्त्य, सत्यव्रत और शुचि हैं।
13.48.153
व्रताधिपः परं ब्रह्म भक्तानां परमा गतिः ।
विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमाञ्श्रीवर्धनो जगत् ॥ १३.४८.१५३ ॥
व्रतों के अधिपति, परम ब्रह्म, भक्तों की परम गति, मुक्त और मुक्त तेज वाले, श्रीमान् और जगत की श्री बढ़ाने वाले।
13.48.154
यथा प्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया ।
यन्न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षयः।
स्तोतव्यमर्च्यं वन्द्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम् ॥ १३.४८.१५४ ॥
जैसे भगवान प्रधान हैं, इस प्रकार भक्ति से मेरे द्वारा स्तुत हुए, जिन्हें ब्रह्मा आदि देवता और ऋषि तत्त्व से नहीं जानते। स्तुति के योग्य, पूजनीय और वंदनीय जगत्पति की स्तुति कौन करेगा?
13.48.155
भक्तिं त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः ।
ततोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य स्तुतो मतिमतां वरः ॥ १३.४८.१५५ ॥
इस प्रकार भक्ति को आगे रखकर मेरे द्वारा यज्ञपति सर्वव्यापी प्रभु की स्तुति हुई; तब आज्ञा पाकर बुद्धिमानों में श्रेष्ठ ने उनकी स्तुति की।
13.48.156
शिवमेभिः स्तुवन्देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः ।
नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः प्राप्नोत्यात्मानमात्मना ॥ १३.४८.१५६ ॥
इन पुष्टि बढ़ाने वाले नामों से शिव देव की स्तुति करते हुए, नित्य युक्त, शुद्ध और भक्त, अपने द्वारा अपने आत्मा को प्राप्त करता है।
13.48.157
एतद्धि परमं ब्रह्म परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १३.४८.१५७ ॥
यही परम ब्रह्म है; (जो इसे जानता है) वह परम ब्रह्म को प्राप्त करता है।
13.48.158
ऋषयश्चैव देवाश्च स्तुवन्त्येतेन तत्परम् ॥ १३.४८.१५८ ॥
ऋषि और देवता भी इसी के द्वारा उस परम की स्तुति करते हैं।
13.48.159
स्तूयमानो महादेवस्तष्यते नियतात्मभिः ।
भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थाकरो विभुः ॥ १३.४८.१५९ ॥
नियतात्मा पुरुषों द्वारा स्तुति किए जाने पर महादेव प्रसन्न होते हैं। भक्तों पर अनुकम्पा करने वाले, आत्मा में स्थित करने वाले सर्वव्यापी भगवान प्रसन्न होते हैं।
13.48.160
तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः प्रधानतः ।
आस्तिकाः श्रद्धधानाश्च बहुभिर्जन्मभिः स्तवैः ॥ १३.४८.१६० ॥
इसी प्रकार मनुष्यों में जो मनुष्य प्रधान रूप से आस्तिक और श्रद्धावान हैं, वे बहुत जन्मों तक स्तुतियों द्वारा (उसी की ओर बढ़ते हैं)।
13.48.161
भक्त्या ह्यनन्यमीशानं परं देवं सनातनम् ।
कर्मणा मनसा वाचा भावेनामिततेजसः ॥ १३.४८.१६१ ॥
अनन्य भक्ति से ही उस ईशान, परम, सनातन देव, अमित तेजस्वी को (पाया जाता है), कर्म से, मन से, वाणी से और भाव से।
13.48.162
शयाना जाग्रमाणाश्च व्रजन्नुपविशंस्तथा ।
उन्मिषन्निमिषंश्चैव चिन्तयन्तः पुनःपनः ॥ १३.४८.१६२ ॥
सोते हुए, जागते हुए, चलते हुए, बैठते हुए, इसी प्रकार आँखें खोलते और बंद करते हुए भी, बार-बार उसी का चिन्तन करते हुए।
13.48.163
शृण्वन्तः श्रावयन्तश्च कथयन्तश्च ते भवम् ।
स्तुवन्तः स्तूयामानाश्च तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १३.४८.१६३ ॥
सुनते हुए, सुनाते हुए, और उस भव के विषय में कहते हुए; स्तुति करते हुए और स्तुति किए जाते हुए वे प्रसन्न होते हैं और आनन्दित होते हैं।
13.48.164
जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु ।
जन्तोर्विगतपापस्य भवे भक्तिः प्रजायते ॥ १३.४८.१६४ ॥
करोड़ों-हज़ारों जन्मों में, संसार की नाना योनियों में भटकते हुए, जिस जीव का पाप नष्ट हो गया है, उसमें भव के प्रति भक्ति उत्पन्न होती है।
13.48.165
उत्पन्ना च भवे भक्तिरनत्या सर्वभावतः ।
भाविनः कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा ॥ १३.४८.१६५ ॥
भव में उत्पन्न भक्ति सर्वभाव से अनन्य होती है, और उस भावी के कारण में, जो सबसे सर्वथा युक्त है।
13.48.166
एतद्देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्तते ।
निर्विघ्रा निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी ॥ १३.४८.१६६ ॥
यह देवताओं में भी दुर्लभ है, मनुष्यों में तो प्राप्त नहीं होती — रुद्र के प्रति निर्विघ्न, निश्चल, अव्यभिचारिणी भक्ति।
13.48.167
तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम् ।
येन यान्ति परां सिद्धिं तद्भागवतचेतसः ॥ १३.४८.१६७ ॥
उसी की कृपा से मनुष्यों में भक्ति उत्पन्न होती है, जिससे वे परम सिद्धि को प्राप्त होते हैं — भगवान् में मन लगाने वालों की।
13.48.168
ये सर्वभावानुगताः प्रपद्यन्ते महेश्वरम् ।
प्रपन्नवत्सलो देवः संसारात्तान्समुद्धरेत् ॥ १३.४८.१६८ ॥
जो सर्वभाव से उसके अनुगत होकर महेश्वर की शरण लेते हैं, शरणागतवत्सल देव उन्हें संसार से भलीभाँति उबार लेता है।
13.48.169
एवमन्ये विकुर्वन्ति देवाः संसारमोचनम् ।
मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम्
इति तेनेन्द्रकल्पेन भगवान्सदसत्पतिः ।
कृत्तिवासाः स्तुतः कृष्ण तण्डिना शुभबुद्धिना ॥ १३.४८.१६९ ॥
इस प्रकार अन्य देवता संसार-मोचन को विकृत करते हैं; मनुष्यों के लिए उस देव के अतिरिक्त कोई दूसरी शक्ति, तपोबल नहीं है। इस प्रकार इन्द्र के समान उस तण्डी ने, शुभबुद्धि से, सत्-असत् के स्वामी, कृत्तिवास भगवान् की स्तुति की, हे कृष्ण।
13.48.171
स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत् ।
गीयते च स बुद्ध्येत ब्रह्म शंकरसन्निधौ ॥ १३.४८.१७१ ॥
भगवान् की इस स्तुति को ब्रह्मा ने स्वयं धारण किया; और वह शंकर के सान्निध्य में गाई जाती है — वह ब्रह्म को समझे।
13.48.172
इदं पुण्यं पवित्रं च सर्वदा पापनाशनम् ।
योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा ॥ १३.४८.१७२ ॥
यह स्तोत्र पुण्यदायी और पवित्र है, सदा पापों का नाश करने वाला है। यह योग देता है, मोक्ष देता है, स्वर्ग देता है और संतोष भी देता है।
13.48.173
एवमेतत्पठन्ते य एकभक्त्या तु शङ्करम् ।
या गतिः साङ्ख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा ॥ १३.४८.१७३ ॥
जो लोग एकनिष्ठ भक्ति से शंकर के इस स्तोत्र का इसी प्रकार पाठ करते हैं, वे तब उसी गति को प्राप्त होते हैं जिसे सांख्य और योग के साधक पाते हैं।
13.48.174
स्तवमेतं प्रयत्नेन सदा रुद्रस्य सन्निधौ ।
अब्धमेकं चरेद्भक्तः प्राप्नुयादीप्सितं फलम् ॥ १३.४८.१७४ ॥
भक्त को चाहिए कि रुद्र की सन्निधि में सदा प्रयत्न से इस स्तोत्र का एक वर्ष तक पाठ करे, तो वह अभीष्ट फल प्राप्त करेगा।
13.48.175
एतद्रहस्यं परमं ब्रह्मणो हृदि संस्थितम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्रः प्रोवाच मृत्यवे ॥ १३.४८.१७५ ॥
यह परम रहस्य ब्रह्मा के हृदय में स्थित था। ब्रह्मा ने इसे शक्र से कहा, और शक्र ने मृत्यु से कहा।
13.48.176
मृत्युः प्रोवाच रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्तण्डिमागमत् ।
महता तपसा प्राप्तस्तण्डिना ब्रह्मसद्मानि ॥ १३.४८.१७६ ॥
मृत्यु ने रुद्रों से कहा, और रुद्रों से तण्डि को यह प्राप्त हुआ। महान तप से तण्डि ने ब्रह्मलोकों को प्राप्त किया।
13.48.177
तण्डिः प्रोवाच शुक्राय गौतमाय च भार्गवः ।
वैवस्वताय मनवे गौतमः प्राह माधव ॥ १३.४८.१७७ ॥
तण्डि ने शुक्र और गौतम से कहा; भार्गव ने भी। वैवस्वत मनु से गौतम ने कहा। हे माधव!
13.48.178
नारायणाय साध्याय समाधिष्ठाय धीमते ।
यमाय प्राह भगवान्साध्यो नारायणोच्युतः ॥ १३.४८.१७८ ॥
नारायण, साध्यों के प्रति, समाधि में स्थित बुद्धिमान को (उन्होंने कहा)। यम से भगवान साध्य, अच्युत नारायण ने कहा।
13.48.179
नाचिकेताय भगवानाह वैवस्वतो यमः ।
मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतोऽभ्यभाषत ॥ १३.४८.१७९ ॥
नाचिकेता से भगवान वैवस्वत यम ने कहा। मार्कण्डेय से, हे वार्ष्णेय, नाचिकेता ने संवाद किया।
13.48.180
मार्कण्डेयान्मय प्राप्तो नियमेन जनार्दन ।
तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां ह्यविश्रुतम्। ॥ १३.४८.१८० ॥
मार्कण्डेय से मैंने नियमपूर्वक (इसे) प्राप्त किया। हे जनार्दन, हे शत्रुघ्न, आपको भी मैं यह अप्रसिद्ध स्तोत्र अवश्य दूँगा।
13.48.181
स्वर्ग्यमारोग्यमायुष्यं धन्यं वेदेनि संमितम् ।
नास्य विघ्रं विकुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः ॥ १३.४८.१८१ ॥
यह स्वर्गदायी, आरोग्यकारी, दीर्घायुष्य देने वाला, धनदायक और वेद के अनुरूप है। दानव, यक्ष और राक्षस इसमें विघ्न नहीं डाल सकते।
13.48.182
पिशाचा यातुधाना वा गुह्यका भुजगा अपि ।
यः पठेत शुचिः पार्थ ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः।
अभग्रयोगो वर्षं तु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १३.४८.१८२ ॥
पिशाच, यातुधान, गुह्यक और सर्प भी (उसे हानि नहीं पहुँचाते) जो पवित्र, ब्रह्मचारी और इन्द्रियजयी होकर पढ़े। हे पार्थ, जो अखंड योग के साथ एक वर्ष तक (इसे पढ़े), वह अश्वमेध का फल पाए।