महाभारत · अध्याय 13.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.48.1
ततः स प्रयतो भूत्वा मम तात युधिष्ठिर ।
प्राञ्जलिः प्राह विप्रर्षिर्नामसङ्ग्रहमादितः ॥ १३.४८.१ ॥
मग तो संयमी होऊन, हे माझ्या प्रिय युधिष्ठिरा, हात जोडून त्या विप्रर्षीने आरंभापासून नामसंग्रह सांगितला.
13.48.2
उपमन्युरुवाच ।
ब्रह्मप्रोक्तैर्ऋषिप्रोक्तैर्वेदवेदाङ्गसम्भवै।
सर्वलोकेषु विख्यातं स्तुत्यं स्तोष्यामि नामभिः ॥ १३.४८.२ ॥
उपमन्यु म्हणाला: ब्रह्मदेवांनी सांगितलेल्या, ऋषींनी सांगितलेल्या, वेद व वेदांगांपासून उत्पन्न झालेल्या नामांनी, सर्व लोकांत विख्यात स्तुत्याची मी स्तुती करीन.
13.48.3
महद्भिर्विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः ।
ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर्वेदकृतात्मना ॥ १३.४८.३ ॥
महात्म्यांनी विहित केलेल्या, सत्य, सिद्धांनी, सर्व प्रयोजने साधणाऱ्या, तृंडि ऋषीने भक्तीने रचलेल्या, वेदांनी स्वतःला घडवलेल्याने.
13.48.4
यथोक्तैः साधुभिः ख्यातैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
प्रवरं प्रथमं स्वर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम् ॥ १३.४८.४ ॥
साधूंनी सांगितल्याप्रमाणे, प्रसिद्ध तत्त्वदर्शी मुनींनी सांगितलेले; ते श्रेष्ठ, प्रथम, स्वर्गदायक, सर्वभूतहितकारी आणि शुभ आहे.
13.48.5
श्रुतेः सर्वत्र जगति ब्रह्मलोकावतारितैः ।
सत्यैस्तत्परमं ब्रह्मि ब्रह्मप्रोक्तं सनातनम्।
वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितो मम ॥ १३.४८.५ ॥
वेदाद्वारे, जगात सर्वत्र, ब्रह्मलोकातून अवतरलेल्या सत्यांद्वारे, त्या परम ब्रह्माविषयी, ब्रह्मदेवांनी सांगितलेले सनातन. हे यदुकुलश्रेष्ठा, मी सांगतो; लक्षपूर्वक माझे ऐक.
13.48.6
वरयैनं भवं देवं भक्तस्त्वं परमेश्वरम् ।
तेन ते श्रावयिष्यामि यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ॥ १३.४८.६ ॥
भव देवाकडे वर माग, कारण तू परमेश्वराचा भक्त आहेस; त्यांच्याद्वारे मी तुला ते सनातन ब्रह्म ऐकवीन.
13.48.7
न शक्यं विस्तरात्कृत्स्नं वक्तुं सर्वस्य केनचित् ।
युक्तेनापि विभूतीनामपि वर्षशतैरपि ॥ १३.४८.७ ॥
विस्ताराने, संपूर्णपणे त्यांच्या विभूती कोणालाही सांगता येणार नाहीत; योगयुक्त माणसालाही शेकडो वर्षांतही शक्य नाही.
13.48.8
यस्यादिर्मध्यमन्तं च सुरैरपि न गम्यते ।
कस्तस्य शक्नुयाद्वक्तं गुणान्कार्त्स्न्येन माधव ॥ १३.४८.८ ॥
ज्याचा आदी, मध्य आणि अंत देवांनाही गाठता येत नाही, त्याचे गुण पूर्णपणे कोण सांगू शकेल, हे माधवा?
13.48.9
किन्तु देवस्य महतः संक्षिप्तार्थपदाक्षरम् ।
शक्तितश्चरितं वक्ष्ये प्रसादात्तस्य धीमतः ॥ १३.४८.९ ॥
तरीही त्या महान देवाचे चरित्र संक्षेपाने, अर्थ, पद आणि अक्षरांसह, माझ्या शक्तीनुसार, त्या बुद्धिमानाच्या कृपेने मी सांगेन.
13.48.10
अप्राप्य तु ततोऽनुज्ञां न शक्यः स्तोतुमीश्वरः ।
यदा तेनाभ्यनुज्ञातः स्तुतो वै स तदा मया ॥ १३.४८.१० ॥
त्याची अनुज्ञा मिळाल्याशिवाय ईश्वराची स्तुती करता येत नाही; त्याने मला अनुज्ञा दिली तेव्हाच मी त्याची स्तुती केली.
13.48.11
अनादिनिधनस्याहं जगद्योनेर्महात्मनः ।
नाम्नां कञ्चित्समुद्देशं वक्ष्याम्यव्यक्तयोनिनः ॥ १३.४८.११ ॥
आदि-अंतरहित, जगताचे मूळ, महात्मा, अव्यक्त योनी असलेल्या त्या देवाच्या नावांपैकी काही संग्रह मी सांगेन.
13.48.12
वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः ।
शृणु नाम्नां चयं कृष्ण यदुक्तं पद्मयोनिना ॥ १३.४८.१२ ॥
वरदाता, परमश्रेष्ठ, विश्वरूप, बुद्धिमान त्या देवाच्या नावांचा संग्रह ऐक, हे कृष्णा, जो पद्मयोनी ब्रह्मदेवाने सांगितला आहे.
13.48.13
दश नामसहस्राणि यान्याह प्रपितामहः ।
तानि निर्मथ्य मनसा दध्नो घृतमिवोद्धृतम् ॥ १३.४८.१३ ॥
प्रपितामहांनी सांगितलेली दहा हजार नामे, दह्यातून तूप काढावे तसे मनाने मंथन करून.
13.48.14
गिरेः सारं यथा हेम पुष्पसारं यथा मधु ।
घृतात्सारं यथा मण्डस्तथैतत्सारमुद्धृतम्। ॥ १३.४८.१४ ॥
पर्वताचे सार सोने, फुलांचे सार मध, तुपाचे सार साय; तसेच हे सार काढले आहे.
13.48.15
सर्वपापापहमिदं चतुर्वेदसमन्वितम् ।
प्रयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्यं च प्रयतात्मना ॥ १३.४८.१५ ॥
हे सर्व पापे नाशक, चार वेदांनी युक्त आहे. प्रयत्नाने मिळवावे आणि संयमी मनाने धारण करावे.
13.48.16
माङ्गल्यं पौष्टिकं चैव रक्षोघ्नं पावनं महत् ॥ १३.४८.१६ ॥
हे मंगलदायक, पोषक, राक्षसनाशक आणि महान पावन आहे.
13.48.17
इदं भक्ताय दातव्यं श्रद्दघानास्तिकाय च ।
नाश्रद्दधानरूपाय नास्तिकायाजितात्मने ॥ १३.४८.१७ ॥
हे भक्त, श्रद्धावान आणि आस्तिक यांना द्यावे; अश्रद्ध, नास्तिक आणि आत्म्याला न जिंकलेल्याला देऊ नये.
13.48.18
यश्चाभ्यसूयते देवं कारणात्मानमीश्वरम् ।
स कृष्ण नरकं याति सहपूर्वैः सहात्मजैः ॥ १३.४८.१८ ॥
कारणात्मा ईश्वर अशा देवाची जो निंदा करतो, हे कृष्ण, तो आपल्या पूर्वजांसह व पुत्रांसह नरकात जातो.
13.48.19
इदं ध्यानमिदं योगमिदं ध्येयमनुत्तममम् ।
इदं जप्यमिदं ज्ञानं रहस्यमिदमुत्तम् ॥ १३.४८.१९ ॥
हेच ध्यान, हेच योग, हेच सर्वोत्तम ध्येय. हेच जप, हेच ज्ञान, हेच उत्तम रहस्य.
13.48.20
यं ज्ञात्वा अन्तकालेऽपि गच्छेत परमां गतिम् ।
पवित्रं मङ्गलं मेध्यं कल्याणमिदमुत्तमम् ॥ १३.४८.२० ॥
हे जाणल्याने मृत्यूसमयीही माणूस परम गती प्राप्त करू शकतो. हे पवित्र, मंगलमय, शुद्ध, कल्याणकारी आणि उत्तम आहे.
13.48.21
इदं ब्रह्मा पुरा कृत्वा सर्वलोकपितामहः ।
सर्वस्तवानां राजत्वे दिव्यानां समकल्पयत् ॥ १३.४८.२१ ॥
पूर्वी सर्वलोकपितामह ब्रह्मदेवाने हे रचून दिव्य सर्व स्तोत्रांमध्ये याला राजपदी स्थापिले.
13.48.22
तदाप्रभृति चैवायमीश्वरस्य महात्मनः ।
स्तवराज इति ख्यातो जगत्यमरपूजितः ॥ १३.४८.२२ ॥
तेव्हापासून या महात्म्या ईश्वराचे हे स्तोत्र 'स्तवराज' नावाने प्रसिद्ध झाले आणि देवांकडून पूजित झाले.
13.48.23
ब्रह्मलोकादयं स्वर्गे स्तवराजोऽवतारितः ।
यतस्तण्डिः पुरा प्राप तेन तण्डिकृतोऽभवत् ॥ १३.४८.२३ ॥
ब्रह्मलोकातून हे स्तवराज स्वर्गात अवतरित झाले; पूर्वी तंडींनी ते प्राप्त केले, म्हणून ते तंडिकृत झाले.
13.48.24
स्वर्गाच्चैवात्र भूर्लोकं तण्डिना ह्यवतारितः ।
सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ १३.४८.२४ ॥
तंडींनी हे स्वर्गातून येथे भूलोकी अवतरित केले. हे सर्व मंगलांमध्ये मंगल आहे; सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.
13.48.25
निगदिष्ये महाबाहो स्तवानामुत्तमं स्तवम् ।
ब्रह्मणामपि यद्ब्रह्म पराणामपि यत्परम् ॥ १३.४८.२५ ॥
हे महाबाहो, स्तोत्रांमध्ये उत्तम स्तोत्र मी सांगेन; जे ब्रह्मांमध्येही ब्रह्म आणि परांमध्येही परम आहे.
13.48.26
तेजसामपि यत्तेजस्तपसामपि यत्तपः ।
शान्तीनामपि या शान्तिर्द्युतीनामपि या द्युतिः ॥ १३.४८.२६ ॥
जे तेजांमध्येही तेज, तपांमध्येही तप, शांतींमध्येही शांती आणि द्युतींमध्येही द्युती आहे.
13.48.27
दान्तानामपि यो दान्तो धीमतामपि या च धीः ।
देवानामपि यो देव ऋषीणामपि यस्त्वृषिः ॥ १३.४८.२७ ॥
जो दांतांमध्येही दांत, बुद्धिमानांमध्येही बुद्धी, देवांमध्येही देव आणि ऋषींमध्येही ऋषी आहे.
13.48.28
यज्ञानामपि यो यज्ञः शिवानामपि यः शिवः ।
रुद्राणामपि यो रुद्रः प्रभा प्रभवतामपि ॥ १३.४८.२८ ॥
जो यज्ञांमध्येही यज्ञ, शिवांमध्येही शिव, रुद्रांमध्येही रुद्र आणि प्रभावशालींमध्येही प्रभा आहे.
13.48.29
योगिनामपि यो योगी कारणानां च कारणम् ।
यतो लोकाः सम्भवन्ति नभवन्ति यतः पुनः ॥ १३.४८.२९ ॥
जो योग्यांमध्येही योगी आणि कारणांचेही कारण आहे; ज्याच्यापासून लोक उत्पन्न होतात आणि ज्याच्यापासून ते पुन्हा उत्पन्न होत नाहीत.
13.48.30
सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामिततेजसः ।
अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु।
यच्छ्रुत्वा मनुजव्याघ्र सर्वान्कामानवाप्स्यसि ॥ १३.४८.३० ॥
सर्व भूतांचा आत्मा झालेल्या, अमित तेजस्वी हराच्या, शर्वाच्या एक हजार आठ नावांचे माझ्याकडून श्रवण कर; हे मनुजव्याघ्रा, जे ऐकून तू सर्व कामना प्राप्त करशील.
13.48.31
स्थिरः स्थाणुः प्रभुर्भानुः प्रवरो वरदो वरः ।
सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरो भवः ॥ १३.४८.३१ ॥
स्थिर, स्थाणू, प्रभू, भानू, प्रवर, वरद, वर, सर्वात्मा, सर्वविख्यात, सर्व, सर्वकर, भव.
13.48.32
जटी चर्मीं शिखी खङ्गी सर्वाङ्गः सर्वभावनः ।
हरश्च हरिणाक्षश्च सर्वभूतहरः प्रभुः ॥ १३.४८.३२ ॥
जटाधारी, चर्मधारी, शिखाधारी, खड्गधारी, सर्वांग, सर्वभावन, हर, हरिणाक्ष, सर्वभूतहर, प्रभू.
13.48.33
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च नियतः शाश्वतो ध्रुवः ।
श्मशानवासी भगवान्खचरो गोचरोऽर्दनः ॥ १३.४८.३३ ॥
प्रवृत्ती आणि निवृत्ती, नियत, शाश्वत, ध्रुव, स्मशानवासी, भगवान, खचर, गोचर, अर्दन.
13.48.34
अभिवाद्यो महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः ।
उन्मत्तवेषप्रच्छन्नः सर्वलोकप्रजापतिः ॥ १३.४८.३४ ॥
वंदनीय, महाकर्मा, तपस्वी, भूतभावन, उन्मत्त वेषात लपलेले, सर्वलोकप्रजापती.
13.48.35
महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः ।
महात्मा सर्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनुः ॥ १३.४८.३५ ॥
महारूप, महाकाय, वृषरूप, महायशस्वी, महात्मा, सर्वभूतात्मा, विश्वरूप, महाहनू.
13.48.36
लोकपालोऽन्तर्हितात्मा प्रसादो हयगर्दभिः ।
पवित्रं च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥ १३.४८.३६ ॥
लोकपाल, अंतर्हितात्मा, प्रसाद, घोडे व गाढवांसह, पवित्र, महान, नियम आणि नियमाश्रित.
13.48.37
सर्वकर्मा स्वयंभूत आदिरादिकरो निधिः ।
सहस्राक्षो विशालाक्षः सोमो नक्षत्रसाधकः ॥ १३.४८.३७ ॥
सर्वकर्मा, स्वयंभू, आदि, आदिकर व निधी, सहस्राक्ष, विशालाक्ष, सोम, नक्षत्रसाधक.
13.48.38
चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्ग्रहो ग्रहपतिर्वरः ।
अत्रिरत्र्या नमस्कर्ता मृगबाणार्पणोऽनघः ॥ १३.४८.३८ ॥
चंद्र, सूर्य, शनी, केतू, ग्रह, ग्रहपती, श्रेष्ठ, अत्रि, अत्रीसह नमस्कार स्वीकारणारा, मृगबाण अर्पण करणारा, निर्दोष.
13.48.39
महातपा घोरतपा अदीनो दीनसाधकः ।
संवत्सरकरो मन्त्रः प्रमाणं परमं तपः ॥ १३.४८.३९ ॥
महातपा, घोरतपा, अदीन, दीनांचा साधक, संवत्सराचा कर्ता, मंत्र, परम प्रमाण, परम तप.
13.48.40
योगी योज्यो महाबीजो महारेता महाबलः ।
सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजो बीजवाहनः ॥ १३.४८.४० ॥
योगी, योज्य, महाबीज, महारेता, महाबल, सुवर्णरेता, सर्वज्ञ, सुबीज, बीजवाहन.
13.48.41
दशबाहुस्त्वनिमिषो नीलकण्ठ उमापतिः ।
विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः ॥ १३.४८.४१ ॥
दशबाहू, अनिमेष, नीलकंठ, उमापती, विश्वरूप, स्वयं श्रेष्ठ, बलवीर, बल, गण.
13.48.42
गणकर्ता गणपतिर्दिग्वासाः काम एव च ।
मन्त्रवित्परमो मन्त्रः सर्वभावकरो हरः ॥ १३.४८.४२ ॥
गणकर्ता, गणपती, दिग्वासा, काम हि, मंत्रवेत्ता, परम मंत्र, सर्वभावकर, हर.
13.48.43
कमण्डलुधरो धन्वी बाणहस्तः कपालवान् ।
अशनी शतघ्नी खङ्गी पट्टिशी चायुधी महान् ॥ १३.४८.४३ ॥
कमंडलू धारण करणारा, धनुर्धर, हातात बाण असलेला, कपाल धारण करणारा, वज्रधारी, शतघ्नी व खड्ग असलेला, पट्टिश धारण करणारा, आयुधांनी युक्त महान.
13.48.44
स्रुवहस्तः सुरूपश्च तेजस्तेजस्करो निधिः ।
उष्णीषी च सुवक्त्रश्च उदग्रो विनतस्तथा ॥ १३.४८.४४ ॥
हातात स्रुव धारण करणारा, सुरूप, तेज आणि तेजाचा कर्ता, निधी, पागोटे घालणारा, सुंदर मुखाचा, उंच आणि नम्र.
13.48.45
दीर्घश्च हरिकेशश्च सुतीर्थः कुष्ण एव च ।
शृगालरूपः सिद्धार्थो मुण्डः सर्वशुभंकरः ॥ १३.४८.४५ ॥
उंच, हरिकेश, सुतीर्थ, कुष्ण, कोल्ह्याच्या रूपाचा, सिद्धार्थ, मुंडित मस्तकाचा, सर्वांचे कल्याण करणारा.
13.48.46
अजश्च बहुरूपश्च गन्धधारी कपर्द्यपि ।
ऊर्ध्वरेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्वशायी नभःस्थलः ॥ १३.४८.४६ ॥
अज, बहुरूपी, गंधधारी, जटाधारी देखील, ऊर्ध्वरेता, ऊर्ध्वलिंग, ऊर्ध्वशायी, आकाशात स्थित.
13.48.47
त्रिजटी चीरवासाश्च रुद्रः सेनापतिर्विभुः ।
अहश्चरो नक्तंचरस्तिग्ममन्युः सुवर्चसः ॥ १३.४८.४७ ॥
त्रिजटी, वल्कलवस्त्रधारी, रुद्र, सेनापती, सर्वव्यापी, दिवसा संचार करणारा, रात्री संचार करणारा, तीव्र क्रोधी, सुवर्चस.
13.48.48
गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः ।
सिंहशार्दूलरूपश्चि आर्द्रचर्माम्बरावृतः ॥ १३.४८.४८ ॥
गजहा, दैत्यहा, काल, लोकधाता, गुणाकर, सिंह-व्याघ्ररूपी, ओल्या कातड्याच्या वस्त्राने आच्छादित.
13.48.49
कालयोगी महानादः सर्वकामश्चतुष्पथः ।
निशाचरः प्रेतचारी भूतचारी महेश्वरः ॥ १३.४८.४९ ॥
कालयोगी, महानाद, सर्वकाम, चतुष्पथ, निशाचर, प्रेतचारी, भूतचारी, महेश्वर.
13.48.50
बहुभूतो बहुधरः स्वर्भिनुरमितो गतिः ।
नृत्यप्रियो नित्यनर्तो नर्तकः सर्वलालसः ॥ १३.४८.५० ॥
बहुभूत, बहुधर, स्वर्भिनु, अमित, गती, नृत्यप्रिय, नित्यनर्त, नर्तक, सर्वलालस.
13.48.51
घोरो महातपाः पाशो नित्यो गिरिरुहो नभः ।
सहस्रहस्तो विजयो व्यवसायो ह्यतन्द्रितः ॥ १३.४८.५१ ॥
घोर, महातपा, पाश, नित्य, गिरिरुह, नभ, सहस्रहस्त, विजय, व्यवसाय, खरोखर, अतन्द्रित.
13.48.52
अधर्षणो धर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशकः ।
दक्षयागापहारी च सुसहो मध्यमस्तथा ॥ १३.४८.५२ ॥
अधर्षण, धर्षणात्मा, यज्ञहा, कामनाशक, दक्षयागापहारी, सुसह, मध्यम, तसेच.
13.48.53
तेजोपहारी बलहा मुदितोऽर्थोऽजितो वरः ।
गम्भीरघोषो गम्भीरो गम्भीरबलवाहनः ॥ १३.४८.५३ ॥
तेजोपहारी, बलहा, मुदित, अर्थ, अजित, वर, गंभीरघोष, गंभीर, गंभीरबलवाहन.
13.48.54
न्यग्रोधरूपो न्यग्रोधो वृक्षकर्णस्थितिर्विभुः ।
सुतीक्ष्णदशनश्चैव महाकायो महाननः ॥ १३.४८.५४ ॥
न्यग्रोधरूप, न्यग्रोध, वृक्षकर्णस्थिती, विभू, सुतीक्ष्णदशन, आणि, खरोखर, महाकाय, महानन.
13.48.55
विष्वक्सेनो हरिर्यज्ञः संयुगापीडवाहनः ।
तीक्ष्णतापश्च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित् ॥ १३.४८.५५ ॥
विष्वक्सेन, हरि, यज्ञ, युद्धात चिरडणारे वाहन असलेला, तीक्ष्ण तापाचा, हर्यश्व, सहाय्यक, कर्माचा काळ जाणणारा.
13.48.56
विष्णुप्रसादितो यज्ञः समुद्रो वडवामुखः ।
हुताशनसहायश्च प्रशान्तात्मा हुताशनः ॥ १३.४८.५६ ॥
विष्णूने प्रसन्न केलेला यज्ञ, वडवामुख असलेला समुद्र, हुताशनाचा सहाय्यक, शांत आत्मा असलेला, हुताशन.
13.48.57
उग्रतेजा महातेजा जन्यो विजयकालवित् ।
ज्योतिषामयनं सिद्धिः सर्वविग्रह एव च ॥ १३.४८.५७ ॥
उग्र तेजाचा, महातेजस्वी, योद्धा, विजयाचा काळ जाणणारा, ज्योतींचे आश्रयस्थान, सिद्धी, सर्वविग्रह.
13.48.58
शिंखी मुण्डी जटी ज्वाली मूर्तिजो मूर्धगो बली ।
वेणवी पणवी ताली खली कालकटंकटः ॥ १३.४८.५८ ॥
शिखी, मुण्डी, जटी, ज्वाली, मूर्तिज, मूर्धग, बली, वेणवी, पणवी, ताली, खली, कालकटंकट.
13.48.59
नक्षत्रविग्रहमतिर्गुणबुद्धिर्लयो गमः ।
प्रजापतिर्विश्वबाहुर्विभागः सर्वगोमुखः ॥ १३.४८.५९ ॥
नक्षत्र-विग्रहांची मती असलेला, गुणबुद्धी, लय, गम, प्रजापती, विश्वबाहू, विभाग, सर्वगोमुख.
13.48.60
विमोचनः सुसरणो हिरण्यकवचोद्भवः ।
मेढ्रजो बलचारी च महीचारी स्रुतस्तथा ॥ १३.४८.६० ॥
विमोचन, सुशरण, हिरण्यकवचापासून उत्पन्न, मेढ्रज, बलचारी, महीचारी, स्रुतस्त.
13.48.61
सर्वतूर्यनिनादी च सर्वातोद्यपरिग्रहः ।
व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित् ॥ १३.४८.६१ ॥
सर्व वाद्यांचा नाद करणारा आणि सर्व वाद्ये धारण करणारा, सर्परूपी, गुहेत राहणारा, गुह, माळधारी, लाटांना जाणणारा.
13.48.62
त्रिदशस्त्रिकालधृक्कर्मसर्वबन्धविमोचनः ।
बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः ॥ १३.४८.६२ ॥
देवांपैकी एक, त्रिकालधारी, सर्व कर्मबंधने सोडवणारा, असुरेंद्रांना बांधणारा, युद्धात शत्रूंचा नाश करणारा.
13.48.63
साङ्ख्यप्रसादो दुर्वासाः सर्वसाधुनिषेवितः ।
प्रस्कन्दनो विभागज्ञो अतुल्यो यज्ञभागवित् ॥ १३.४८.६३ ॥
सांख्यांना प्रसन्न असणारा, दुर्वासा, सर्व साधूंनी सेवलेला, प्रस्कंदन, विभाग जाणणारा, अतुल्य, यज्ञभाग जाणणारा.
13.48.64
सर्ववासः सर्वचारी दुर्वासा वासवोऽमरः ।
हैमो हेमकरो यज्ञः सर्वंधारी धरोत्तमः ॥ १३.४८.६४ ॥
सर्वांमध्ये वास करणारा, सर्वत्र संचार करणारा, दुर्वासा, वासव, अमर, सुवर्णमय, सोने करणारा, यज्ञ, सर्वांना धारण करणारा, उत्तम धारक.
13.48.65
लोहिताक्षो महाक्षश्च विजयाक्षो विशारदः ।
सङ्ग्रहो निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः ॥ १३.४८.६५ ॥
लालनेत्री, महाक्ष, विजयाक्ष, निपुण, संग्रह करणारा, निग्रह करणारा, कर्ता, सर्पचर्माचे वस्त्र नेसणारा.
13.48.66
मुख्योऽमुख्यश्च देहश्च काहलिः सर्वकामदः ।
सर्वकासप्रसादश्च सुबलो बलरूपधृत् ॥ १३.४८.६६ ॥
मुख्य आणि अमुख्य, देह, काहली, सर्व कामना देणारा, सर्व कासप्रसाद, सुबल, बल आणि रूप धारण करणारा.
13.48.67
सर्वकामवरश्चैव सर्वदः सर्वतोमुखः ।
आकाशनिर्विरूपश्च निपाती ह्यवशः खगः ॥ १३.४८.६७ ॥
तो सर्व कामनांचा वर देणारा, सर्वस्व देणारा, सर्वतोमुख आहे; आकाशासारखा निराकार, खाली पडणारा, खरोखर अवश आणि पक्षी आहे.
13.48.68
रौद्ररूपोंऽशुरादित्यो बहुरश्मिः सुवर्चसी ।
वसुवेगो महावेगो मनोवेगो निशाचरः ॥ १३.४८.६८ ॥
तो रौद्ररूप, अंशु आणि आदित्य, अनेक किरणांचा, सुंदर तेजस्वी आहे; वसूंसारखा वेगवान, महावेगवान, मनोवेगवान, रात्री संचार करणारा आहे.
13.48.69
सर्ववासी श्रियावासी उपदेशकरोऽकरः ।
मुनिरात्मनिरालोकः सम्भग्नश्च सहस्रदः ॥ १३.४८.६९ ॥
तो सर्वत्र वास करणारा, श्रीमध्ये वास करणारा, उपदेश देणारा, अकर्ता, मुनी, आत्म्यातच प्रकाशणारा, संभग्न आणि सहस्र देणारा आहे.
13.48.70
पक्षी च पक्षरूपश्च अतिदीप्तो विशाम्पतिः ।
उन्मादो मदनः कामो ह्यश्वत्थोऽर्थकरो यशः ॥ १३.४८.७० ॥
तो पक्षी, पक्षरूप, अति तेजस्वी, प्रजांचा स्वामी आहे; उन्माद, मदन, काम आहे; खरोखर अश्वत्थ, धन देणारा आणि यश आहे.
13.48.71
वामदेवश्च वामश्च प्राग्दक्षिणश्च वामनः ।
सिद्धयोगी महर्षिश्च सिद्धार्थः सिद्धसाधकः ॥ १३.४८.७१ ॥
तो वामदेव, वाम, पूर्व आणि दक्षिण, वामन आहे; सिद्धयोगी, महर्षी, सिद्धार्थ आणि सिद्धसाधक आहे.
13.48.72
भिक्षुश्च भिक्षुरूपश्च विपणो मृदुरव्ययः ।
महासेनो विशाखश्च षष्टिभागो गवांपतिः ॥ १३.४८.७२ ॥
तो भिक्षु, भिक्षुरूप, व्यापारी, मृदू, अव्यय आहे; महासेन, विशाख, षष्टिभाग आणि गवांपती आहे.
13.48.73
वज्रहस्तश्च विष्कम्भी चमूस्तम्भन एव च ।
वृत्तावृत्तकरस्तालो मधुर्मधुकलोचनः ॥ १३.४८.७३ ॥
वज्रहस्त, विष्कम्भी, चमूस्तम्भन, वृत्तावृत्तकर, ताल, मधु, मधुकलोचन.
13.48.74
वाचस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः ।
ब्रह्मचारी लोकचारी सर्वचारी विचारवित् ॥ १३.४८.७४ ॥
वाचस्पत्य, वाजसन, आश्रमांत नित्य पूजित, ब्रह्मचारी, लोकचारी, सर्वचारी, विचारवित्.
13.48.75
ईशान ईश्वरः कालो निशाचारी पिनाकवान् ।
निमित्तस्थो निमित्तं च नन्दिर्नन्दिकरो हरिः ॥ १३.४८.७५ ॥
ईशान, ईश्वर, काल, निशाचारी, पिनाकवान्, निमित्तस्थ, निमित्त, नन्दि, नन्दिकर, हरि.
13.48.76
नन्दीश्वरश्च नन्दी च नन्दनो नन्दिवर्धनः ।
भगहारी निहन्ता च कालो ब्रह्मा पितामहः ॥ १३.४८.७६ ॥
नन्दीश्वर, नन्दी, नन्दन, नन्दिवर्धन, भगहारी, निहन्ता, काल, ब्रह्मा, पितामह.
13.48.77
चतुर्मुखो महालिङ्गश्चारुलिङ्गस्तथैव च ।
लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो योगाध्यक्षो युगावहः ॥ १३.४८.७७ ॥
चतुर्मुख, महालिङ्ग, चारुलिङ्ग, तसेच, लिङ्गाध्यक्ष, सुराध्यक्ष, योगाध्यक्ष, युगावह.
13.48.78
बीजाध्यक्षो बीजकर्ता अव्यात्माऽनुगतो बलः ।
इतिहासः सकल्पश्च गौतमोऽथ निशाकरः ॥ १३.४८.७८ ॥
बीजाध्यक्ष, बीजकर्ता, अव्य, आत्मा, अनुगत, बल, इतिहास, सकल्प, गौतम, आणि निशाकर.
13.48.79
दम्भो ह्यदम्भो वैदम्भो वश्यो वशकरः कलिः ।
लोककर्ता पशुपतिर्महाकर्ता ह्यनौषधः ॥ १३.४८.७९ ॥
तोच दम्भ, अदम्भ, वैदम्भ; वश्य, वशकर्ता, कलि; लोककर्ता, पशुपती, महाकर्ता; निश्चयाने त्याला औषध नाही.
13.48.80
अक्षरं परमं ब्रह्मि बलवच्छक्र एव च ।
नीतिर्ह्यनीतिः शुद्धात्मा शुद्धो मान्यो गतागतः ॥ १३.४८.८० ॥
तोच अक्षर, परम ब्रह्म, बलवान, शक्र; नीतीही तोच, अनीतीही तोच; शुद्धात्मा, शुद्ध, मान्य, गतागत.
13.48.81
बहुप्रसादः सुस्वप्नो दर्पणोऽथ त्वभित्रजित् ।
वेदकारो मन्त्रकारो विद्वान्समरमर्दनः ॥ १३.४८.८१ ॥
अत्यंत कृपाळू, सुस्वप्न असलेला, दर्पणही तोच, शत्रुजित; वेदकर्ता, मंत्रकर्ता, विद्वान, युद्धात शत्रुमर्दन करणारा.
13.48.82
महामेघनिवासी च महाघोरो वशीकरः ।
अग्निज्वालो महाज्वालो अतिधूम्रो हुतो हिवः ॥ १३.४८.८२ ॥
महामेघात निवास करणारा, महाघोर, वशीकरण करणारा; अग्निज्वाला, महाज्वाला, अतिधूम्र, हुत, हवि.
13.48.83
वृषणः शंकरो नित्यं वर्चस्वी धूमकेतनः ।
नीलस्तथाङ्गलुब्धश्च शोभनो निरवग्रहः ॥ १३.४८.८३ ॥
वृषभ, शंकर, नित्य तेजस्वी, धूमकेतु; नील, अंगलुब्ध, शोभन, निरवग्रह.
13.48.84
स्वस्तिदः स्वस्तिभावश्च भागी भागकरो लघुः ।
उत्सङ्गश्च महाङ्गश्चि महागर्भपरायणः ॥ १३.४८.८४ ॥
स्वस्तिदाता, स्वस्तिभाव, भागी, भागकर्ता, लघु; उत्संग, महांग, महागर्भपरायण.
13.48.85
कृष्णवर्णः सुवर्णश्च इन्द्रियं सर्वदेहिनाम् ।
महापादो महाहस्तो महाकायो महायशाः ॥ १३.४८.८५ ॥
ते कृष्णवर्ण आणि सुवर्णवर्ण आहेत, सर्व देहधारींची इंद्रिये आहेत; महापाद, महाहस्त, महाकाय आणि महायशस्वी आहेत.
13.48.86
महामूर्धा महाभात्रो महानेत्रो निशालयः ।
महान्तको महाकर्णो महोष्ठश्चि महाहनुः ॥ १३.४८.८६ ॥
महामस्तक, महोदर, महानेत्र, रात्री निवास करणारे, महान्तक, महाकर्ण, महोष्ठ आणि महाहनू आहेत.
13.48.87
महानासो महाकम्बुर्महाग्रीवः श्मशानभाक् ।
महावक्षा महोरस्को ह्यन्तरात्मा मृगालयः ॥ १३.४८.८७ ॥
महानासिक, महाकंबु, महाग्रीव, स्मशानात सहभागी, महावक्ष, विशालोरस्क आहेत; निश्चितच ते अंतरात्मा आणि अरण्यात राहणारे आहेत.
13.48.88
लम्बनो लम्बितोष्ठश्च महामायः पयोनिधिः ।
महादन्तो महादंष्ट्रो महाजिह्वो महामुखः ॥ १३.४८.८८ ॥
लंबन, लंबित ओष्ठ, महामाया, जलनिधी, महादंत, महादंष्ट्र, महाजिह्व आणि महामुख आहेत.
13.48.89
महानखो महारोमा महाकेशो महाजटः ।
प्रसन्नश्च प्रसादश्च प्रत्ययो गिरिसाधनः ॥ १३.४८.८९ ॥
महानख, महारोमा, महाकेश, महाजटा आहेत; प्रसन्न, प्रसाद, प्रत्यय आणि गिरिसाधन सिद्ध करणारे आहेत.
13.48.90
स्नेहनोऽस्नेहनश्चैव अजितश्च महामुनिः ।
वृक्षाकारो वृक्षकेतुरनलो वायुवाहनः ॥ १३.४८.९० ॥
स्नेहन आणि अस्नेहन, निश्चितच अजित आणि महामुनी आहेत; वृक्षाकार, वृक्षकेतू, अनल आणि वायुवाहन आहेत.
13.48.91
गण्डली मेरुधामा च देवाधिपतिरेव च ।
अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक्सहस्रामितेक्षणः ॥ १३.४८.९१ ॥
गण्डली, मेरुधामा, देवाधिपती तोच; अथर्वशीर्ष, सामवेद हे ज्याचे स्वरूप; हजार ऋचा आणि असंख्य नेत्र असलेला.
13.48.92
यजुःपादभुजो गुह्यः प्रकाशो जङ्गमस्तथा ।
अमोघार्थः प्रसादश्च अभिगम्यः सुदर्शनः ॥ १३.४८.९२ ॥
यजुर्वेद ज्याचे पाय आणि बाहू; गुह्य, प्रकाश, जंगम; ज्याचे प्रयोजन कधीही निष्फळ होत नाही; प्रसन्न, समीप जाण्यायोग्य, सुदर्शन.
13.48.93
उपकारः प्रियः सर्वः कनकः काञ्चनच्छविः ।
नाभिर्नन्दिकरो भावः पुष्करस्थपतिः स्थिरः ॥ १३.४८.९३ ॥
उपकारी, प्रिय, सर्वस्वरूप; कनक, सुवर्णकांतीचा; नाभी, आनंद देणारा, भाव; पुष्कराचा स्थापक, स्थिर.
13.48.94
द्वादशस्त्रासनश्चाद्यो यज्ञो यज्ञसमाहितः ।
नक्तं कलिश्च कालश्च मकरः कालपूजितः ॥ १३.४८.९४ ॥
बारा आदित्यांना भयभीत करणारा, आद्य, यज्ञ, यज्ञात समाहित; रात्र, कलि, काल, मकर; कालाने पूजित.
13.48.95
सगणो गणकारश्च भूतवाहनसारथिः ।
भस्मशयो भस्मगोप्ता भस्मभूतस्तरुर्गणः ॥ १३.४८.९५ ॥
गणांसह, गणांचा निर्माता, भूतांना वाहून नेणारा सारथी; भस्मात शयन करणारा, भस्माचा रक्षक, भस्मरूप; वृक्षगण.
13.48.96
लोकपालस्तथा लोको महात्मा सर्वपूजितः ।
शुक्लस्त्रिशुक्लः सम्पन्नः शुचिर्भूतनिषेवितः ॥ १३.४८.९६ ॥
लोकपाल, तसेच लोक, महात्मा, सर्वांनी पूजित; शुक्ल, त्रिशुक्ल, संपन्न, शुचि, भूतांनी सेवित.
13.48.97
आश्रमस्थः क्रियादस्थो विश्वकर्ममतिर्वरः ।
विशालशाखस्ताम्रोष्ठो ह्यम्बुजालः सुनिश्चलः ॥ १३.४८.९७ ॥
आश्रमात स्थित, क्रियांत प्रतिष्ठित, विश्वकर्म्याच्या बुद्धीचा, श्रेष्ठ; विशाल शाखा असलेला, तांब्यासारखे लाल ओठ असलेला, कमळजाल असलेला, अत्यंत स्थिर.
13.48.98
कपिलः कपिशः शुक्ल आयुश्चैवि परोऽपरः ।
गन्धर्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥ १३.४८.९८ ॥
कपिल, कपिश, शुक्ल, आयुष्य देखील; पर आणि अपर; गंधर्व, निश्चितपणे अदिती, ताक्ष्य; सहज जाणण्याजोगा, अत्यंत विद्वान.
13.48.99
परश्वधायुधो देव अनुकारी सुबान्धवः ।
तुम्बवीणो महाक्रोध ऊर्ध्वरेता जलेशयः ॥ १३.४८.९९ ॥
परशू ज्याचे आयुध आहे असा, देव, अनुकारी, उत्तम बांधव; तुंबवीणा असलेला, महाक्रोधी, ऊर्ध्वरेता, पाण्यात शयन करणारा.
13.48.100
उग्रो वंशकरो वंशो वंशनादो ह्यनिन्दितः ।
सर्वाङ्गरूपो मायावी सुहृदो ह्यनिलोऽनलः ॥ १३.४८.१०० ॥
उग्र, वंशकर, वंश, वंशनाद; निश्चितच अनिंदित; सर्वांगरूप, मायावी, सुहृद, निश्चितच वायू आणि अग्नी.
13.48.101
बन्धनो बन्धकर्ता च सुबन्धनविमोचनः ।
स यज्ञारिः स कामारिर्महादंष्ट्रो महायुधः ॥ १३.४८.१०१ ॥
बांधणारा, बंधन करणारा, आणि चांगल्या बंधनातून मुक्त करणारा; तो यज्ञाचा शत्रू, तो कामाचा शत्रू, महादंष्ट्र, महायुध.
13.48.103
बहुधा निन्दितः शर्वः शङ्करः शङ्करोऽधनः ।
अहिर्बुध्न्योऽनिलाभश्च चेकितानो हविस्तथा।
अजैकपाच्च कापाली त्रिशङ्कुरजितः शिवः ॥ १३.४८.१०३ ॥
अनेक प्रकारे निंदित, शर्व, शंकर, शंकर, अधन; अहिर्बुध्न्य, अनिलाभ, चेकितान आणि हविस; अजैकपाद आणि कापाली, त्रिशंकू, अजित, शिव.
13.48.104
धन्वन्तरिर्धूमकेतुः स्कन्दो वैश्रवणस्तथा ।
धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥ १३.४८.१०४ ॥
धन्वन्तरी, धूमकेतू, स्कंद आणि वैश्रवण; धाता, शक्र आणि विष्णू; मित्र, त्वष्टा, ध्रुव आणि धर.
13.48.105
प्रभावः सर्वगो वायुरर्यमा सविता रविः ।
उषङ्गुश्च विधाता च मांधाता भूतभावनः ॥ १३.४८.१०५ ॥
प्रभाव, सर्वग, वायू, अर्यमा, सविता, रवी; उषंगु आणि विधाता; मांधाता, भूतभावन.
13.48.106
विभुर्वर्णविभावी च सर्वकामगुणावहः ।
पद्मनाभो महागर्भश्चन्द्रवक्त्रोऽनिलोऽनलः ॥ १३.४८.१०६ ॥
विभू, वर्णविभावी आणि सर्वकामगुणावह; पद्मनाभ, महागर्भ, चंद्रवक्त्र, अनिल आणि अनल.
13.48.107
बलवांश्चोपशान्तश्च पुराणः पुण्यचञ्चुरी ।
कुरुकर्ता कुरुवासी कुरुभूतो गुणौषधः ॥ १३.४८.१०७ ॥
बलवान आणि उपशांत; पुराण, पुण्यचंचुरी; कुरुकर्ता, कुरुवासी, कुरुभूत; गुणौषध.
13.48.108
सर्वाशयो दर्भचारी सर्वेषां प्राणिनां पतिः ।
देवदेवः सुखासक्तः सदसत्सर्वरत्नवित् ॥ १३.४८.१०८ ॥
सर्वाशय, दर्भचारी, सर्व प्राणिमात्रांचा पती, देवदेव, सुखासक्त, सत्-असत् सर्वरत्नवित्.
13.48.109
कैलासगिरिवासी च हिमवद्भिरिसंश्रयः ।
कूलहारी कूलकर्ता बहुविद्यो बहुप्रदः ॥ १३.४८.१०९ ॥
कैलासगिरीवासी आणि हिमवद्गिरिसंश्रय; कूलहारी, कूलकर्ता, बहुविद्य, बहुप्रद.
13.48.110
वणिजो वर्धकी वृक्षो बकुलश्चन्दनश्छदः ।
सारग्रीवो महाजत्रुरलोलश्च महौषधः ॥ १३.४८.११० ॥
तो व्यापारी, सुतार, वृक्ष, बकुळ वृक्ष, चंदन, छद, सारग्रीव, महाजत्रु, अचल आणि महौषध आहे.
13.48.111
सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश्छदो व्याकरणोत्तरः ।
सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः ॥ १३.४८.१११ ॥
तो सिद्धार्थकारी, सिद्धार्थ, छद, व्याकरणाच्या पलीकडील, सिंहनाद, सिंहदंष्ट्र, सिंहगामी आणि सिंहवाहन आहे.
13.48.112
प्रभावात्मा जगत्कालस्थालो लोकहितस्तरुः ।
सारङ्गो नवचक्राङ्गः केतुमाली सभावनः ॥ १३.४८.११२ ॥
तो प्रभावात्मा, जगत्कालस्थाल, लोकहित, तरु, सारंग, नवचक्राङ्ग, केतुमाली आणि सभावन आहे.
13.48.113
भूतालयो भूतपतिरहोरात्रमनिन्दितः ॥ १३.४८.११३ ॥
तो भूतालय, भूतपती, अहोरात्र आणि अनिंदित आहे.
13.48.114
वाहिता सर्वभूतानां निलयश्च विभुर्भवः ।
अमोघः संयतो ह्यश्वो भोजनः प्राणधारणः ॥ १३.४८.११४ ॥
तो सर्व भूतांचा वाहक आणि निवास, विभु, भव, अमोघ, संयत, अश्व, भोजन आणि प्राणधारक आहे.
13.48.115
धृतिमान्मतिमान्दक्षः सत्कृतश्च युगाधिपः ।
गोपालिर्गोपतिर्ग्रामो गोचर्मवसनो हरिः। ॥ १३.४८.११५ ॥
तो धृतिमान, मतिमान, दक्ष, सत्कृत आणि युगाधिप आहे; गोपाली, गोपती, ग्राम, गोचर्मवसन आणि हरी आहे.
13.48.116
हिरण्यबाहुश्च तता गुहापालः प्रवेशिनाम् ।
प्रकृष्टारिर्महाहर्षो जितकामो जितेन्द्रियः ॥ १३.४८.११६ ॥
सुवर्णबाहू, नंतर गुहेत प्रवेश करणाऱ्यांचा रक्षक, श्रेष्ठ शत्रुनाशक, महान हर्षयुक्त, कामावर विजय मिळवणारा, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा.
13.48.117
गान्धारश्च सुवासस्च तपःसक्तो रतिर्नरः ।
महागीतो महानृत्यो ह्यप्सरोगणसेवितः ॥ १३.४८.११७ ॥
गांधार, सुवास, तपात रमलेला, आनंदस्वरूप नर, महान गायक, महान नर्तक, अप्सरांच्या समूहांनी सेवित.
13.48.118
महाकेतुर्महाधातुर्नैकसानुचरश्चलः ।
आवेदनीय आदेशः सर्वगन्धसुखावहः ॥ १३.४८.११८ ॥
महाकेतू, महाधातू, अनेक शिखर-अनुचरांनी युक्त, चंचल, जाणण्यायोग्य, आज्ञा देणारा, सर्व सुगंधांनी सुख देणारा.
13.48.119
तोरणस्तारणो वातः वरिधी पतिखेचरः ।
संयोगो वर्धनो वृद्धो अतिवृद्धो गुणाधिकः ॥ १३.४८.११९ ॥
तोरण, तारण, वायू, वारिधीचा पती, आकाशचारी, संयोग, वर्धन, वृद्ध, अतिवृद्ध, गुणांनी अधिक.
13.48.120
नित्य आत्मसहायश्च देवासुरपतिः पतिः ।
युक्तश्च युक्तबाहुश्च देवो दिवि सुपर्वणः ॥ १३.४८.१२० ॥
नित्य, आत्मसहाय, देवासुरपती, पती, युक्त, युक्तबाहू, देव, स्वर्गात सुपर्वाचा (स्वामी).
13.48.121
आषाढश्च सुषांढश्च ध्रुवोऽथ हरिणो हरः ।
वपुरावर्तमानेभ्यो वसुश्रेष्ठो महापथः ॥ १३.४८.१२१ ॥
आषाढ, सुषाढ, ध्रुव, नंतर हरिण, हर, वपू, फिरणाऱ्यांमध्ये वसुश्रेष्ठ, महापथ.
13.48.122
शिरोहारी विमर्शश्च सर्वलक्षणलक्षितः ।
अक्षश्च रथयोगी च सर्वयोगी महाबलः ॥ १३.४८.१२२ ॥
शिरोहारी, विमर्श, सर्वलक्षणलक्षित, अक्ष, रथयोगी आणि सर्वयोगी, महाबल.
13.48.123
समाम्नायोऽसमाम्नायस्तीर्थदेवो महारथः ।
निर्जीवो जीवनो मन्त्रः शुभाक्षो बहुकर्कशः ॥ १३.४८.१२३ ॥
समाम्नाय, असमाम्नाय, तीर्थदेव, महारथ, निर्जीव, जीवन, मंत्र, शुभाक्ष आणि बहुकर्कश.
13.48.124
रत्नप्रभूतो रत्नाङ्गो महार्णवनिपानवित् ।
मूलं विशालो ह्यमृतो व्यक्ताव्यक्तस्तपोनिधिः ॥ १३.४८.१२४ ॥
रत्नप्रभूत, रत्नांग, महार्णवनिपानवित्, मूल, विशाल, अमृत, व्यक्ताव्यक्त आणि तपोनिधी.
13.48.125
आरोहणोऽधिरोहश्च शीलधारी महायशाः ।
सेनाकल्पो महाकल्पो योगो युगकरो हरिः ॥ १३.४८.१२५ ॥
आरोहण, अधिरोह, शीलधारी, महायशस्वी, सेनाकल्प, महाकल्प, योग, युगकर आणि हरी.
13.48.126
युगरूपो महारूपो महानागहनो वधः ।
न्यायनिर्वपणः पादः पण्डितो ह्यचलोपमः ॥ १३.४८.१२६ ॥
युगरूप, महारूप, महानागहन, वध, न्यायनिर्वपण, पाद, पंडित आणि अचलोपम.
13.48.127
बहुमालो महामालः शशी हरसुलोचनः ।
विस्तारो लवणः कूपस्त्रियुगः सफलोदयः ॥ १३.४८.१२७ ॥
बहुमाल, महामाल, शशी, हरसुलोचन, विस्तार, लवण, कूप, त्रियुग आणि सफलोदय.
13.48.128
त्रिलोचनो विषष्णाङ्गो मणिविद्धो जटाधरः ।
बिन्दुर्विसर्गः सुमुखः शरः सर्वायुधः सहः ॥ १३.४८.१२८ ॥
त्रिलोचन, विषाने लिंपलेल्या अंगांचा, मण्यांनी विद्ध, जटाधर, बिंदू, विसर्ग, सुमुख, शर, सर्वायुध आणि सह.
13.48.129
निवेदनः सुखाजातः सुगन्धारो महाधनुः ।
गन्धपाली च भगवानुत्थानः सर्वकर्मणाम् ॥ १३.४८.१२९ ॥
निवेदन, सुखजात, सुगंधार, महाधनू, गंधपाली, भगवान आणि सर्व कर्मांचा उत्थान.
13.48.130
मन्थानो बहुलो वायुः सकलः सर्वलोचनः ।
तलस्तालः करस्थाली ऊर्ध्वसंहननो महान् ॥ १३.४८.१३० ॥
मंथान, बहुल, वायू, सकल, सर्वलोचन, तल, ताल, करस्थाली, ऊर्ध्वसंहनन आणि महान.
13.48.131
धत्रं सुच्छत्रो विख्यातो लोकः सर्वाश्रयः क्रमः ।
मुण्डो विरूपो विकृतो दण्डी कुण्डी विकुर्वणः। ॥ १३.४८.१३१ ॥
धात्र, सुच्छत्र, विख्यात, लोक, सर्वाश्रय, क्रम, मुंड, विरूप, विकृत, दंडी, कुंडी आणि विकुर्वण.
13.48.132
हर्यक्षः ककुभो वज्रो शतजिह्वः सहस्रपात् ।
सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयो गुरुः ॥ १३.४८.१३२ ॥
हर्यक्ष, ककुभ, वज्र, शतजिह्व, सहस्रपात्, सहस्रमूर्धा, देवेंद्र, सर्वदेवमय आणि गुरु.
13.48.133
सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलोककृत् ।
पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः। ॥ १३.४८.१३३ ॥
सहस्रबाहू, सर्वांग, शरण्य, सर्वलोककर्ता, पवित्र, त्रिककुत्, मंत्र, कनिष्ठ आणि कृष्णपिंगल.
13.48.134
ब्रह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीपाशशक्तिमान् ।
पद्मगर्भो महागर्भो ब्रह्मगर्भो जलोद्भवः ॥ १३.४८.१३४ ॥
ब्रह्मदंडाचा निर्माता, शतघ्नी, पाश व शक्ती धारण करणारा, पद्मगर्भ, महागर्भ, ब्रह्मगर्भ, जलातून उत्पन्न झालेला.
13.48.135
गभस्तिर्ब्रह्मकृद्ब्रह्मी ब्रह्मविद्ब्राह्मणो गतिः ।
अनन्तरुपो नैकात्मा तिग्मतेजाः स्वयंभुवः ॥ १३.४८.१३५ ॥
गभस्ती, ब्रह्मकृत्, ब्रह्मी, ब्रह्मवित्, ब्राह्मण, गती, अनंतरूप, नैकात्मा, तिग्मतेजा, स्वयंभू.
13.48.136
ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजवः ।
चन्दनी पद्मनालाग्रः सुरभ्युत्तरणो नरः ॥ १३.४८.१३६ ॥
ऊर्ध्वात्मा, पशुपती, वायुवेगाने धावणारा, मनोजव, चंदनी, पद्मनालाग्र, सुगंधाचा तारक, नर.
13.48.137
कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृत् ।
उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृगुमाधवः ॥ १३.४८.१३७ ॥
कर्णिकाराची मोठी माळ धारण करणारा, नीलमौळी, पिनाकधारी, उमापती, उमाकांत, जाह्नवीधारी, उमामाधव.
13.48.138
वरो वराहो वरदो वरेण्यः सुमाहास्वनः ।
महाप्रसादो दमनः शत्रुहा श्वेतपिङ्गलः ॥ १३.४८.१३८ ॥
वर, वराह, वरद, वरेण्य, सुमहास्वन, महाप्रसाद, दमन, शत्रुहा, श्वेतपिंगल.
13.48.139
पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत् ।
सर्वपार्श्वमुखस्त्र्यक्षो धर्मसाधारणो वरः ॥ १३.४८.१३९ ॥
पीतात्मा, परमात्मा, प्रयतात्मा, प्रधानधृत, सर्वपार्श्वमुख, त्र्यक्ष, धर्मसाधारण, वर.
13.48.140
चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्वरः ।
साध्यर्षिर्वसुरादित्यो विवस्वान्सविताऽमृतः
व्यासः सर्गः सुसंक्षेपो विस्तरः पर्ययो नरः ।
ऋतु संवत्सरो मासः पक्षः सङ्ख्यासमापनः ॥ १३.४८.१४० ॥
ते चराचराचा आत्मा, सूक्ष्मात्मा, अमृत, गाई आणि वृषभांचे ईश्वर आहेत. ते साध्यांचे ऋषी, वसू, आदित्य, विवस्वान, सविता, अमृत; व्यास, सर्ग, सुसंक्षेप, विस्तार, पर्यय, नर; ऋतू, संवत्सर, मास, पक्ष आणि गणनेची समाप्ती आहेत.
13.48.142
कला काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहःक्षपाः क्षणाः ।
विश्वक्षेत्रं प्रजाबीजं लिङ्गमाद्यस्तु निर्गमः ॥ १३.४८.१४२ ॥
कला, काष्ठा, लव, मात्रा, मुहूर्त, दिवस व रात्री, क्षण; विश्वक्षेत्र, प्रजाबीज, लिंग, आदि व निर्गम.
13.48.143
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामहः ।
स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम् ॥ १३.४८.१४३ ॥
सत्-असत्, व्यक्त, अव्यक्त; पिता, माता, पितामह; स्वर्गाचे द्वार, प्रजेचे द्वार, मोक्षाचे द्वार, त्रिविष्टप.
13.48.144
निर्वाणं ह्लादनश्चैव ब्रह्मलोक परा गतिः ।
देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः ॥ १३.४८.१४४ ॥
निर्वाण, आह्लाद; ब्रह्मलोक, परम गती; देव-असुरांचा निर्माता, देव-असुरांचा आश्रय.
13.48.145
देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः ।
देवासुरमहामात्रो देवासुगणाश्रयः ॥ १३.४८.१४५ ॥
देव-असुरांचा गुरु, देव; देव-असुरांनी नमस्कृत; देव-असुरांचा महामात्य; देव-असुरगणांचा आश्रय.
13.48.146
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणीः ।
देवातिदेवो देवर्षिर्देवासुरवरप्रदः ॥ १३.४८.१४६ ॥
देव-असुरगणांचा अध्यक्ष; देव-असुरगणांचा अग्रणी; देवांचाही देव; देवर्षी; देव-असुरांना वर देणारा.
13.48.147
देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहेश्वरः ।
सर्वदेवमयोचिन्त्यो देवतात्माऽत्मसम्भवः ॥ १३.४८.१४७ ॥
ते देवासुरांचे ईश्वर, विश्व, देवासुरांचे महेश्वर आहेत. सर्वदेवमय, अचिंत्य, देवतात्मा आणि स्वयंभू आहेत.
13.48.148
उद्भित्त्रिविक्रमो वैद्यो विरजो नीरजोऽमरः ।
ईड्यो हस्तीश्वरो व्याघ्रो देवसिंहो नरर्षभः ॥ १३.४८.१४८ ॥
ते उद्भित्, त्रिविक्रम, वैद्य, विरज, नीरज, अमर आहेत. स्तुत्य, हत्तींचे ईश्वर, व्याघ्र, देवांमधील सिंह, मनुष्यांमधील वृषभ.
13.48.149
विबुधोऽग्रवरः सूक्ष्मः सर्वदेवस्तपोमयः ।
सुयुक्तः शोभनो वज्री प्रासानां प्रभवोऽव्ययः ॥ १३.४८.१४९ ॥
ते विबुध, अग्रवर, सूक्ष्म, सर्वदेव, तपोमय आहेत. सुयुक्त, शोभन, वज्री, भाल्यांचे उगमस्थान, अव्यय.
13.48.150
गुहः कान्तो निजः सर्गः पवित्रं सर्वपावनः ।
शृङ्गी शृङ्गप्रियो बभ्रू राजराजो निरामयः ॥ १३.४८.१५० ॥
ते गुह, कांत, निज, सर्ग, पवित्र, सर्वपावन आहेत. शृंगी, शृंगप्रिय, बभ्रु, राजराज, निरामय.
13.48.151
अभिरामः सुरगणो विरामः सर्वसाधः ।
ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्मवर्चसः ॥ १३.४८.१५१ ॥
ते अभिराम, सुरगण, विराम, सर्वसाध आहेत. ललाटाक्ष, विश्वदेव, हरिण, ब्रह्मवर्चस.
13.48.152
स्थावराणां पतिश्चैव नियमन्द्रियवर्धनः ।
सिद्धार्थः सिद्धभूतार्थोऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः ॥ १३.४८.१५२ ॥
ते स्थावरांचे पती, नियम व इंद्रियांचे वर्धक आहेत. सिद्धार्थ, सिद्धभूतार्थ, अचिंत्य, सत्यव्रत, शुचि.
13.48.153
व्रताधिपः परं ब्रह्म भक्तानां परमा गतिः ।
विमुक्तो मुक्ततेजाश्च श्रीमाञ्श्रीवर्धनो जगत् ॥ १३.४८.१५३ ॥
व्रतांचा अधिपती, परम ब्रह्म, भक्तांची परम गती; विमुक्त, मुक्त तेजाचा, श्रीमान्, जगताची श्री वाढवणारा.
13.48.154
यथा प्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया ।
यन्न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षयः।
स्तोतव्यमर्च्यं वन्द्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम् ॥ १३.४८.१५४ ॥
भगवान प्रधानासारखे आहेत, अशा भक्तीने मी त्यांची स्तुती केली; ब्रह्मादी देव आणि ऋषीदेखील त्यांना तत्त्वतः जाणत नाहीत. स्तुत्य, अर्चनीय, वंदनीय अशा जगत्पतीची स्तुती कोण करील?
13.48.155
भक्तिं त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभुः ।
ततोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य स्तुतो मतिमतां वरः ॥ १३.४८.१५५ ॥
अशा प्रकारे भक्तीला पुढे ठेवून मी यज्ञपती विभूची स्तुती केली; नंतर अनुज्ञा मिळवून बुद्धिमानांत श्रेष्ठाने त्यांची स्तुती केली.
13.48.156
शिवमेभिः स्तुवन्देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः ।
नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः प्राप्नोत्यात्मानमात्मना ॥ १३.४८.१५६ ॥
पुष्टी वाढवणाऱ्या या नामांनी शिवदेवाची स्तुती करणारा, नित्ययुक्त, शुचि, भक्त असा पुरुष स्वतःच्या योगाने स्वतःला प्राप्त करतो.
13.48.157
एतद्धि परमं ब्रह्म परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ १३.४८.१५७ ॥
हेच परम ब्रह्म आहे; याद्वारे तो परब्रह्माला प्राप्त होतो.
13.48.158
ऋषयश्चैव देवाश्च स्तुवन्त्येतेन तत्परम् ॥ १३.४८.१५८ ॥
ऋषी आणि देवही याच्याद्वारे त्या परमाची स्तुती करतात.
13.48.159
स्तूयमानो महादेवस्तष्यते नियतात्मभिः ।
भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थाकरो विभुः ॥ १३.४८.१५९ ॥
नियतात्म्यांनी स्तुती केली असता महादेव प्रसन्न होतात. भक्तांवर अनुकंपा करणारे, आत्मस्थिती देणारे, सर्वव्यापी भगवान प्रसन्न होतात.
13.48.160
तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः प्रधानतः ।
आस्तिकाः श्रद्धधानाश्च बहुभिर्जन्मभिः स्तवैः ॥ १३.४८.१६० ॥
त्याचप्रमाणे माणसांमध्ये जे प्रधानतः आस्तिक व श्रद्धावान आहेत, ते अनेक जन्मांत स्तवनांद्वारे (त्याच्याकडे जातात).
13.48.161
भक्त्या ह्यनन्यमीशानं परं देवं सनातनम् ।
कर्मणा मनसा वाचा भावेनामिततेजसः ॥ १३.४८.१६१ ॥
अनन्य भक्तीने च त्या ईशान, परम, सनातन देवाला, अमिततेजस्व्याला (प्राप्त करता येते); कर्माने, मनाने, वाणीने, भावनेने.
13.48.162
शयाना जाग्रमाणाश्च व्रजन्नुपविशंस्तथा ।
उन्मिषन्निमिषंश्चैव चिन्तयन्तः पुनःपनः ॥ १३.४८.१६२ ॥
झोपलेले असताना, जागे असताना, चालताना, बसताना, तसेच डोळे उघडताना व मिटताना, वारंवार त्याचेच चिंतन करीत.
13.48.163
शृण्वन्तः श्रावयन्तश्च कथयन्तश्च ते भवम् ।
स्तुवन्तः स्तूयामानाश्च तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १३.४८.१६३ ॥
ऐकणारे, ऐकवणारे आणि भवाबद्दल सांगणारे; स्तुती करणारे व स्तुती पावणारे ते संतुष्ट होतात व रमतात.
13.48.164
जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु ।
जन्तोर्विगतपापस्य भवे भक्तिः प्रजायते ॥ १३.४८.१६४ ॥
कोटी-सहस्र जन्मांत, संसाराच्या विविध योनींत, ज्या जिवाचे पाप नष्ट झाले आहे त्याच्या ठायी भवाविषयी भक्ती उत्पन्न होते.
13.48.165
उत्पन्ना च भवे भक्तिरनत्या सर्वभावतः ।
भाविनः कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा ॥ १३.४८.१६५ ॥
भवाच्या ठायी उत्पन्न झालेली भक्ती सर्व भावांनी अनन्य असते; भावी कारण असलेल्या, सर्वांशी सर्वथा युक्त अशा त्याच्याठायी.
13.48.166
एतद्देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्तते ।
निर्विघ्रा निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी ॥ १३.४८.१६६ ॥
हे देवांमध्येही दुर्लभ आहे, मनुष्यांमध्ये मिळत नाही — रुद्राविषयीची निर्विघ्न, निश्चल, अव्यभिचारी भक्ती.
13.48.167
तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम् ।
येन यान्ति परां सिद्धिं तद्भागवतचेतसः ॥ १३.४८.१६७ ॥
त्याच्याच कृपेने माणसांच्या ठायी भक्ती उत्पन्न होते; तिच्याद्वारे भगवंताच्या ठायी चित्त लावणारे परम सिद्धी पावतात.
13.48.168
ये सर्वभावानुगताः प्रपद्यन्ते महेश्वरम् ।
प्रपन्नवत्सलो देवः संसारात्तान्समुद्धरेत् ॥ १३.४८.१६८ ॥
जे सर्व भावांनी त्याचे अनुसरण करून महेश्वराला शरण जातात, शरणागतवत्सल देव त्यांना संसारातून पूर्णपणे उद्धरतो.
13.48.169
एवमन्ये विकुर्वन्ति देवाः संसारमोचनम् ।
मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम्
इति तेनेन्द्रकल्पेन भगवान्सदसत्पतिः ।
कृत्तिवासाः स्तुतः कृष्ण तण्डिना शुभबुद्धिना ॥ १३.४८.१६९ ॥
अशा प्रकारे इतर देव संसारमोचनाला विकृत करतात; माणसांसाठी त्या देवाशिवाय दुसरी शक्ती किंवा तपोबल नाही. इंद्रासमान त्या तंडीने शुभबुद्धीने सत्-असत्याचा स्वामी, कृत्तिवास भगवंताची स्तुती केली, हे कृष्णा.
13.48.171
स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत् ।
गीयते च स बुद्ध्येत ब्रह्म शंकरसन्निधौ ॥ १३.४८.१७१ ॥
भगवंताची ही स्तुती ब्रह्मदेवाने स्वतः धारण केली; ती शंकराच्या सान्निध्यात गायिली जाते — त्याने ब्रह्म जाणावे.
13.48.172
इदं पुण्यं पवित्रं च सर्वदा पापनाशनम् ।
योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा ॥ १३.४८.१७२ ॥
हे स्तोत्र पुण्यदायक व पवित्र असून सदैव पापांचा नाश करणारे आहे. हे योग, मोक्ष, स्वर्ग आणि समाधान देते.
13.48.173
एवमेतत्पठन्ते य एकभक्त्या तु शङ्करम् ।
या गतिः साङ्ख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा ॥ १३.४८.१७३ ॥
एकनिष्ठ भक्तीने जे लोक शंकराचे हे स्तोत्र याप्रमाणे पठण करतात, ते तेव्हा सांख्य व योग्यांची जी गती तीच गती प्राप्त करतात.
13.48.174
स्तवमेतं प्रयत्नेन सदा रुद्रस्य सन्निधौ ।
अब्धमेकं चरेद्भक्तः प्राप्नुयादीप्सितं फलम् ॥ १३.४८.१७४ ॥
भक्ताने रुद्राच्या सान्निध्यात सदैव प्रयत्नपूर्वक या स्तोत्राचे एक वर्ष पठण करावे; त्याला इच्छित फल प्राप्त होईल.
13.48.175
एतद्रहस्यं परमं ब्रह्मणो हृदि संस्थितम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्रः प्रोवाच मृत्यवे ॥ १३.४८.१७५ ॥
हे परम रहस्य ब्रह्मदेवाच्या हृदयात स्थित होते. ब्रह्मदेवांनी शक्राला सांगितले, आणि शक्राने मृत्यूला सांगितले.
13.48.176
मृत्युः प्रोवाच रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्तण्डिमागमत् ।
महता तपसा प्राप्तस्तण्डिना ब्रह्मसद्मानि ॥ १३.४८.१७६ ॥
मृत्यूने रुद्रांना सांगितले; रुद्रांकडून तंडी हे मिळवून आला. महान तपाने तंडीने ब्रह्मलोक प्राप्त केले.
13.48.177
तण्डिः प्रोवाच शुक्राय गौतमाय च भार्गवः ।
वैवस्वताय मनवे गौतमः प्राह माधव ॥ १३.४८.१७७ ॥
तंडीने शुक्राला आणि गौतमाला सांगितले; भार्गवानेही सांगितले. गौतमाने वैवस्वत मनूला सांगितले. हे माधवा!
13.48.178
नारायणाय साध्याय समाधिष्ठाय धीमते ।
यमाय प्राह भगवान्साध्यो नारायणोच्युतः ॥ १३.४८.१७८ ॥
नारायणाला, साध्यांना, समाधीत स्थिर असलेल्या धीमानाला (तो म्हणाला). यमाला भगवान साध्य, अच्युत नारायण म्हणाले.
13.48.179
नाचिकेताय भगवानाह वैवस्वतो यमः ।
मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतोऽभ्यभाषत ॥ १३.४८.१७९ ॥
नाचिकेताला भगवान वैवस्वत यम म्हणाले. मार्कंडेयाला, हे वार्ष्णेया, नाचिकेत बोलला.
13.48.180
मार्कण्डेयान्मय प्राप्तो नियमेन जनार्दन ।
तवाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां ह्यविश्रुतम्। ॥ १३.४८.१८० ॥
मार्कंडेयाकडून मी नियमपूर्वक मिळवले. हे जनार्दना, हे शत्रुघ्ना, तुलाही मी हे अप्रसिद्ध स्तोत्र देईन.
13.48.181
स्वर्ग्यमारोग्यमायुष्यं धन्यं वेदेनि संमितम् ।
नास्य विघ्रं विकुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः ॥ १३.४८.१८१ ॥
हे स्वर्गदायक, आरोग्यदायक, दीर्घायुष्यदायक, धनदायक, वेदसंमत आहे. दानव, यक्ष, राक्षस यात विघ्न आणत नाहीत.
13.48.182
पिशाचा यातुधाना वा गुह्यका भुजगा अपि ।
यः पठेत शुचिः पार्थ ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः।
अभग्रयोगो वर्षं तु सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ १३.४८.१८२ ॥
पिशाच, यातुधान, गुह्यक, सर्पसुद्धा (त्याला हानी करत नाहीत) जो शुचिर्भूत, ब्रह्मचारी, जितेंद्रिय होऊन वाचतो. हे पार्था, अखंड योगाने एक वर्ष जो वाचतो त्याला अश्वमेधाचे फळ मिळते.