મહાભારત · અધ્યાય 13.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.60.1
किमाहुर्भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम् ।
ब्राह्मणं लिङ्गिनं चैव ब्राह्मणं वाऽप्यलिङ्गिनम् ॥ १३.६०.१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, વિપ્રો શાશ્વત પાત્ર કોને કહે છે — ચિહ્નધારી બ્રાહ્મણને કે ચિહ્નરહિત બ્રાહ્મણને?
13.60.2
स्ववृत्तिमभिपन्नाय लिङ्गिने चेतराय च ।
देयमाहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ ॥ १३.६०.२ ॥
જેણે પોતાની આજીવિકા ગુમાવી છે અને સંકટમાં છે તેને, ચિહ્નધારીને અને બીજાને પણ દાન આપવું જોઈએ એમ કહે છે — મહારાજ, એ બંને તપસ્વી છે.
13.60.3
श्रद्धया परयाऽपूतो यः प्रयच्छेद्द्विजातये ।
हव्यं कव्यं तथा दानं को दोषः स्यात्पितामह ॥ १३.६०.३ ॥
પરમ શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલો જે દ્વિજને હવ્ય, કવ્ય તથા દાન આપે — હે પિતામહ, તેમાં શો દોષ થાય?
13.60.4
श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तोऽपि न संशयः ।
पूतो भवति सर्वत्र किमुत त्वं महाद्युते ॥ १३.६०.४ ॥
શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલો મનુષ્ય, હે વત્સ, ઉદ્ધત હોય તો પણ સંશય નથી — તે સર્વત્ર પવિત્ર થાય છે; હે મહાદ્યુતિ, તારા વિષે તો શું કહેવું.
13.60.5
न ब्राह्मणं परिक्षेत दैवेषु सततं नरः ।
कव्यप्रदाने तु बुधाः परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदुः ॥ १३.६०.५ ॥
દૈવ કાર્યમાં માણસે બ્રાહ્મણની સતત પરીક્ષા ન કરવી; પણ કવ્ય દાનમાં બુધજનો બ્રાહ્મણની પરીક્ષા કરવી જોઈએ એમ જાણે છે.
13.60.6
न ब्राह्मणः साधयते हव्यं दैवात्प्रसिद्ध्यति ।
देवप्रसादादिज्यन्ते यजमानैर्न संशयः ॥ १३.६०.६ ॥
બ્રાહ્મણ હવ્યને સાધતો નથી; તે દૈવથી સિદ્ધ થાય છે. દેવોની કૃપાથી યજમાનો દ્વારા યજ્ઞ કરાય છે — તેમાં સંશય નથી.
13.60.7
ब्राह्मणान्भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्मवादिनः ।
मार्कण्डेयः पुरा प्राह इति लोकेषु बुद्धिमान्।
ब्राह्मणाः पात्रभूताश्च शुद्धा नैवं पितृष्विह ॥ १३.६०.७ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણો સદા બ્રહ્મવાદી છે એમ પૂર્વે બુદ્ધિમાન માર્કંડેયે લોકોમાં કહ્યું હતું. બ્રાહ્મણો પાત્ર અને શુદ્ધ છે; પિતૃઓ વિશે અહીં એવું નથી.
13.60.8
अपर्वोऽप्यथवा विद्वान्सम्बन्धी वा यथा भवेत् ।
तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्रं भवेत्तु सः ॥ १३.६०.८ ॥
તે વેદ ન ભણેલો હોય, વિદ્વાન હોય, સંબંધી હોય, તપસ્વી હોય કે યજ્ઞશીલ હોય, તો તે પાત્ર કેવી રીતે થાય?
13.60.9
कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथैवाप्यनृशंस्यवान् ।
ह्रीमानृजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ये त्रयः ॥ १३.६०.९ ॥
કુલીન, કર્મ કરનાર, વૈદ્ય, તેમ જ દયાળુ, લજ્જાશીલ, ઋજુ અને સત્યવાદી—જે પહેલાંના ત્રણ છે, તે પાત્ર છે.
13.60.10
तत्रेमं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम् ।
पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि ॥ १३.६०.१० ॥
હે પાર્થ, આ વિષયમાં ચાર તેજોનો મત મારી પાસેથી સાંભળ—પૃથ્વી, કશ્યપ, અગ્નિ અને માર્કંડેયનો.
13.60.11
पृथिव्युवाच ।
यथा महार्णवे क्षिप्तः क्षिप्रं नेष्टुर्विनश्यति।
तथा दुश्चरितं सर्वं त्रयीनित्ये निमज्जति ॥ १३.६०.११ ॥
પૃથ્વી બોલી: મહાસાગરમાં ફેંકાયેલું યજ્ઞનું હવિ દ્રવ્ય જેમ જલદી નાશ પામે છે, તેમ સમગ્ર દુશ્ચરિત્ર ત્રયીના નિત્ય વેદમાં ડૂબી જાય છે.
13.60.12
सर्वे च वेदाः सह षङ्भिरङ्गैः ।
साङ्ख्यं पुराणं च कुले च जन्म।
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति ।
शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य ॥ १३.६०.१२ ॥
બધા વેદો, છ અંગો સહિત, સાંખ્ય, પુરાણો અને ઉત્તમ કુળમાં જન્મ — આ બધું, હે રાજન, શીલરહિત દ્વિજની ગતિ બનતું નથી.
13.60.13
अधीयानः पण्डितम्मन्यमानो ।
यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्।
ब्रह्मन्स तेन लभते ब्रह्मवध्यां ।
लोकास्तस्य ह्यन्तवन्तो भवन्ति ॥ १३.६०.१३ ॥
ભણીને પોતાને પંડિત માનનાર, અને પોતાની વિદ્યાથી બીજાનું યશ નષ્ટ કરનાર — હે બ્રાહ્મણ, તે એના કારણે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પામે છે; તેના લોક પણ નાશવંત બને છે.
13.60.14
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
नाभिजानामि यज्ञं तु सत्यस्यार्धमवाप्नुयात् ॥ १३.६०.१४ ॥
હજાર અશ્વમેધ અને સત્ય — ત્રાજવામાં તોળાયાં; હું યજ્ઞને જાણતો નથી, પરંતુ સત્યનો અડધો ભાગ મેળવી શકાય.
13.60.15
इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः ।
पृथिवी काश्यपोऽग्निश्च प्रकृष्टायुश्च भार्गवः ॥ १३.६०.१५ ॥
આમ કહીને તે ચારેય અમિત તેજસ્વી ઝડપથી ચાલ્યા ગયા — પૃથ્વી, કાશ્યપ, અગ્નિ અને ભાર્ગવ પ્રકૃષ્ટાયુ.
13.60.16
यदि ते ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हविः ।
दत्तं ब्राह्मणकामाय कथं तत्सुकृतं भवेत् ॥ १३.६०.१६ ॥
જગતમાં વ્રતધારી બ્રાહ્મણો હવિષ્ય ખાય છે, તો બ્રાહ્મણોની ઇચ્છાથી આપેલું દાન પુણ્યકર્મ કેવી રીતે થાય?
13.60.17
आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
भुञ्जते ब्रह्मकामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते ॥ १३.६०.१७ ॥
હે રાજેન્દ્ર, જે આદેશિત, વેદપારંગત બ્રાહ્મણો બ્રહ્મકામનાથી ભોજન કરે છે, તેઓ વ્રતભ્રષ્ટ થાય છે.
13.60.18
अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
किं निमित्तं भवेदत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.६०.१८ ॥
બુદ્ધિમાન લોકો ધર્મને અનેકાંત અને બહુદ્વાર કહે છે. તેનું કારણ શું છે? હે પિતામહ, તે મને કહો.
13.60.19
अहिंसा सत्यमकोध आनृशंस्यं दमस्तथा ।
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम् ॥ १३.६०.१९ ॥
અહિંસા, સત્ય, ક્રોધહીનતા, દયા, સંયમ અને સરળતા — હે રાજેન્દ્ર, આ જ નિશ્ચિત ધર્મનાં લક્ષણો છે.
13.60.20
ये तु धर्मं प्रशंसन्तश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
अनाचरन्तस्तद्धर्म सङ्करेऽभिरता प्रभो ॥ १३.६०.२० ॥
પરંતુ જેઓ ધર્મની પ્રશંસા કરતાં આ પૃથ્વી પર વિચરે છે, પણ તે ધર્મનું આચરણ કરતા નથી અને સંકરમાં રમે છે, હે પ્રભો.
13.60.21
तेभ्यो हिरण्यं रत्नं वा गामश्वं वा ददाति यः ।
दशवर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयमास्थितः ॥ १३.६०.२१ ॥
જે તેમને સોનું, રત્ન, ગાય કે ઘોડો આપે છે, તે દસ વર્ષ સુધી વિષ્ટા ખાઈને નરકમાં રહે છે.
13.60.22
धनेन पुल्कसानां च तथैवान्तेवसायिनाम् ।
कृतं कर्माकृतं वाऽपि रागमोहेन जल्पताम् ॥ १३.६०.२२ ॥
ધનથી પુલ્કસોને તથા તેવી રીતે અંતેવાસીઓને, કરેલા કે ન કરેલા કર્મ માટે, રાગ-મોહથી બકવાસ કરનારાઓને —
13.60.23
वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे ।
न ददन्तीह राजेन्द्र ते लोकान्भुञ्जतेऽशुभान् ॥ १३.६०.२३ ॥
હે રાજેન્દ્ર, અહીં જે મૂઢ લોકો બ્રાહ્મણ અને બ્રહ્મચારીને વૈશ્વદેવ આપતા નથી, તેઓ અશુભ લોકો ભોગવે છે.
13.60.24
किं परं ब्रह्मचर्यं च किं परं धर्मलक्षणम् ।
किञ्च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.६०.२४ ॥
બ્રહ્મચર્યમાં શ્રેષ્ઠ શું છે? ધર્મના લક્ષણોમાં શ્રેષ્ઠ શું છે? સૌથી ઉત્તમ શૌચ શું છે? પિતામહ, તે મને કહો.
13.60.25
ब्रह्मचर्यं परं तात मधुमांसस्य वर्जनम् ।
मर्यादायां स्थितो धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम् ॥ १३.६०.२५ ॥
બ્રહ્મચર્ય જ શ્રેષ્ઠ છે, વત્સ; મધ અને માંસનો ત્યાગ પણ તેવો જ. મર્યાદામાં સ્થિર રહેવું એ ધર્મ છે; શમ એ શૌચનું લક્ષણ છે.
13.60.26
कस्मिन्काले चरेद्धर्म कस्मिन्कालेऽर्थमाचरेत् ।
कस्मिन्काले सुखी च स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.६०.२६ ॥
કયા સમયે ધર્મનું આચરણ કરવું, કયા સમયે અર્થ મેળવવો, અને કયા સમયે સુખી થવું? પિતામહ, તે મને કહો.
13.60.27
काल्यमर्थं निषेवेत ततो धर्ममनन्तरम् ।
पश्चात्कामं निषेवेत न च गच्छेत्प्रसङ्गिताम् ॥ १३.६०.२७ ॥
સવારે અર્થનું સેવન કરવું, ત્યારબાદ ધર્મ, પછી કામનું સેવન કરવું; આસક્તિમાં ન પડવું.
13.60.28
ब्राह्मणांश्चैव मन्येत गुरूंश्चाप्यभिपूजयेत् ।
सर्वभूतानुलोमश्च मृदुशीलः प्रियंवदः ॥ १३.६०.२८ ॥
બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું, ગુરુઓની પણ સારી રીતે પૂજા કરવી; સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અનુકૂળ, મૃદુ સ્વભાવનો અને પ્રિય બોલનારો હોવો જોઈએ.
13.60.29
अधिकारे यदनृतं यच्च राजसु पैशुनम् ।
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ १३.६०.२९ ॥
અધિકારની બાબતમાં જૂઠું બોલવું, રાજાઓ પાસે ચાડી ખાવી, અને ગુરુ સમક્ષ જૂઠો આગ્રહ રાખવો — આ બધું બ્રહ્મહત્યા સમાન છે.
13.60.30
प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न हन्याद्गां तथैव च ।
भ्रूणहत्यासमं चैतदुभयं ये निषेधते ॥ १३.६०.३० ॥
રાજાઓ પર પ્રહાર ન કરે અને ગાયને પણ ન મારે. આ બંનેને જે નિષેધે છે, તે ભ્રૂણહત્યા સમાન પાપથી દૂર રહે છે.
13.60.31
नाग्निं परित्यजेज्जातु न च वेदान्परित्यजेत् ।
न च ब्राह्मणमाक्रोशेत्समं तद्ब्रह्महत्यया ॥ १३.६०.३१ ॥
અગ્નિનો ક્યારેય ત્યાગ ન કરે, વેદોને ન છોડે, અને બ્રાહ્મણની નિંદા પણ ન કરે. તે બ્રહ્મહત્યા સમાન છે.
13.60.32
कीदृशाः साधवो विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम् ।
कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.६०.३२ ॥
કેવા સાધુ બ્રાહ્મણો? કોને આપેલું દાન મહાફળ આપે? કેવા લોકોને ભોજન કરાવવું? પિતામહ, તે મને કહો.
13.60.33
अक्रोधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः ।
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३.६०.३३ ॥
ક્રોધરહિત, ધર્મપરાયણ, સદા સત્યમાં સ્થિર, આત્મસંયમમાં આનંદ માણનારા — એવા જ સાધુ બ્રાહ્મણો છે; તેમને આપેલું દાન મહાફળ આપે છે.
13.60.34
अमानिनः सर्वसहा दृढार्था विजितेन्द्रियाः ।
सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३.६०.३४ ॥
અભિમાનરહિત, સર્વ સહન કરનારા, દૃઢ નિશ્ચયી, ઇન્દ્રિયજયી, સર્વ પ્રાણીઓના હિતકર્તા, મૈત્રીપૂર્ણ — તેમને આપેલું દાન મહાફળ આપે છે.
13.60.35
अलुब्धाः शुचयो वैद्या ह्रीमन्तः सत्यवादिनः ।
स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३.६०.३५ ॥
લોભરહિત, શુદ્ધ, વિદ્વાન, લજ્જાશીલ, સત્યવાદી, પોતપોતાના કર્મમાં નિરત — તેમને આપેલું દાન મહાફળ આપે છે.
13.60.36
साङ्गांश्च चतुरो वेदानधीते यो द्विजर्षभः ।
षड्भ्यः प्रवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः ॥ १३.६०.३६ ॥
જે દ્વિજશ્રેષ્ઠ અંગો સહિત ચાર વેદોનો અભ્યાસ કરે છે અને છ કર્મોમાં પ્રવૃત્ત છે, તેને ઋષિઓ યોગ્ય પાત્ર જાણે છે.
13.60.37
ये त्वेवंगुणजातीयास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ।
सहस्रगुणमाप्नोति गुणार्हाय प्रदायकः ॥ १३.६०.३७ ॥
પરંતુ આવા ગુણ અને જાતિવાળાઓને આપેલું દાન મહાફળ આપે છે; ગુણને યોગ્ય વ્યક્તિને દાન આપનાર હજારગણું પામે છે.
13.60.38
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः ।
तारयेत कुलं सर्वमेकोऽपीह द्विजर्षभः।
तृप्ते तृप्ताः सर्वदेवाः पितरो मुनयोपि च ॥ १३.६०.३८ ॥
પ્રજ્ઞા, શ્રુત, આચરણ અને શીલથી યુક્ત દ્વિજશ્રેષ્ઠ એકલો પણ આખા કુળને તારી શકે છે; તે તૃપ્ત થતાં સર્વ દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મુનિઓ પણ તૃપ્ત થાય છે.
13.60.39
गामश्वं वित्तमन्नं वा तद्विधे प्रतिपादयेत् ।
द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति ॥ १३.६०.३९ ॥
ગાય, ઘોડો, ધન કે અન્ન, અથવા તેવી અન્ય વસ્તુઓ તેવા વ્યક્તિને આપવી; આ રીતે આપનાર મૃત્યુ પછી શોક કરતો નથી.
13.60.40
तारयेत कुलं सर्वमेकोपि ह द्विजोत्तमः ।
किमङ्ग पुनरेवैते तस्मात्पात्रं समाचरेत् ॥ १३.६०.४० ॥
દ્વિજોત્તમ એકલો પણ આખા કુળને તારી શકે છે; તો પછી આ બધાની તો વાત જ શી! તેથી યોગ્ય પાત્રની જ શોધ કરવી.
13.60.41
निशाम्य च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसम्मतम् ।
दूरादानाय्य सत्कृत्य सर्वतश्चापि पूजयेत् ॥ १३.६०.४१ ॥
ગુણસંપન્ન, સજ્જનોએ માન્ય કરેલા બ્રાહ્મણને જોઈને દૂરથી બોલાવી, સત્કાર કરીને સર્વ રીતે પૂજા કરવી.