महाभारत · अध्याय 13.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.60.1
किमाहुर्भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम् ।
ब्राह्मणं लिङ्गिनं चैव ब्राह्मणं वाऽप्यलिङ्गिनम् ॥ १३.६०.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, विप्र सनातन पात्र कोणाला म्हणतात — चिन्हधारी ब्राह्मणाला की चिन्हरहित ब्राह्मणाला?
13.60.2
स्ववृत्तिमभिपन्नाय लिङ्गिने चेतराय च ।
देयमाहुर्महाराज उभावेतौ तपस्विनौ ॥ १३.६०.२ ॥
जो आपली उपजीविका गमावून संकटात आहे त्याला, चिन्हधारी व्यक्तीला आणि दुसऱ्यालाही दान द्यावे असे म्हणतात — महाराजा, हे दोघेही तपस्वी आहेत.
13.60.3
श्रद्धया परयाऽपूतो यः प्रयच्छेद्द्विजातये ।
हव्यं कव्यं तथा दानं को दोषः स्यात्पितामह ॥ १३.६०.३ ॥
परम श्रद्धेने पवित्र झालेला जो द्विजाला हव्य, कव्य व दान देतो — हे पितामहा, त्यात कोणता दोष होईल?
13.60.4
श्रद्धापूतो नरस्तात दुर्दान्तोऽपि न संशयः ।
पूतो भवति सर्वत्र किमुत त्वं महाद्युते ॥ १३.६०.४ ॥
श्रद्धेने पवित्र झालेला मनुष्य, हे वत्सा, उद्दाम असला तरी यात शंका नाही — तो सर्वत्र पवित्र होतो; हे महातेजस्वी, तुझ्याबद्दल तर बोलायलाच नको.
13.60.5
न ब्राह्मणं परिक्षेत दैवेषु सततं नरः ।
कव्यप्रदाने तु बुधाः परीक्ष्यं ब्राह्मणं विदुः ॥ १३.६०.५ ॥
देवकार्यात माणसाने ब्राह्मणाची सतत परीक्षा करू नये; परंतु कव्यदानात ज्ञानी लोक ब्राह्मणाची परीक्षा करणे योग्य मानतात.
13.60.6
न ब्राह्मणः साधयते हव्यं दैवात्प्रसिद्ध्यति ।
देवप्रसादादिज्यन्ते यजमानैर्न संशयः ॥ १३.६०.६ ॥
ब्राह्मण हव्य साधत नाही; ते दैवाने सिद्ध होते. देवांच्या प्रसादाने यजमानांकडून यज्ञ केला जातो — यात संशय नाही.
13.60.7
ब्राह्मणान्भरतश्रेष्ठ सततं ब्रह्मवादिनः ।
मार्कण्डेयः पुरा प्राह इति लोकेषु बुद्धिमान्।
ब्राह्मणाः पात्रभूताश्च शुद्धा नैवं पितृष्विह ॥ १३.६०.७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ब्राह्मण सदैव ब्रह्मवादी असतात असे पूर्वी बुद्धिमान मार्कंडेयाने लोकांमध्ये सांगितले. ब्राह्मण पात्र आणि शुद्ध आहेत; पितरांबाबत येथे तसे नाही.
13.60.8
अपर्वोऽप्यथवा विद्वान्सम्बन्धी वा यथा भवेत् ।
तपस्वी यज्ञशीलो वा कथं पात्रं भवेत्तु सः ॥ १३.६०.८ ॥
तो वेदअध्ययन न केलेला असो, विद्वान असो, नातेवाईक असो, तपस्वी असो किंवा यज्ञशील असो, तो पात्र कसा होईल?
13.60.9
कुलीनः कर्मकृद्वैद्यस्तथैवाप्यनृशंस्यवान् ।
ह्रीमानृजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ये त्रयः ॥ १३.६०.९ ॥
कुलीन, कर्म करणारा, वैद्य, तसाच दयाळू, लज्जाळू, सरळ आणि सत्यवादी—जे पूर्वीचे तीन, ते पात्र आहेत.
13.60.10
तत्रेमं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम् ।
पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर्मार्कण्डेयस्य चैव हि ॥ १३.६०.१० ॥
हे पार्था, यावर चार तेजांचे मत माझ्याकडून ऐक—पृथ्वी, कश्यप, अग्नी आणि मार्कंडेय यांचे.
13.60.11
पृथिव्युवाच ।
यथा महार्णवे क्षिप्तः क्षिप्रं नेष्टुर्विनश्यति।
तथा दुश्चरितं सर्वं त्रयीनित्ये निमज्जति ॥ १३.६०.११ ॥
पृथ्वी म्हणाली: महासागरात फेकलेले यज्ञाचे हविद्रव्य जसे लवकर नष्ट होते, तसेच सर्व दुश्चरित त्रयीच्या नित्य वेदात बुडून जाते.
13.60.12
सर्वे च वेदाः सह षङ्भिरङ्गैः ।
साङ्ख्यं पुराणं च कुले च जन्म।
नैतानि सर्वाणि गतिर्भवन्ति ।
शीलव्यपेतस्य नृप द्विजस्य ॥ १३.६०.१२ ॥
सर्व वेद, सहा अंगांसह, सांख्य, पुराणे आणि उत्तम कुलातील जन्म — ही सर्व, हे राजा, शीलरहित द्विजाला गती ठरत नाहीत.
13.60.13
अधीयानः पण्डितम्मन्यमानो ।
यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्।
ब्रह्मन्स तेन लभते ब्रह्मवध्यां ।
लोकास्तस्य ह्यन्तवन्तो भवन्ति ॥ १३.६०.१३ ॥
अभ्यास करून स्वतःला पंडित मानणारा, आणि आपल्या विद्येने इतरांची कीर्ती नष्ट करणारा — हे ब्राह्मणा, तो त्यामुळे ब्रह्महत्येचे पाप मिळवतो; त्याची लोकही नश्वर होतात.
13.60.14
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
नाभिजानामि यज्ञं तु सत्यस्यार्धमवाप्नुयात् ॥ १३.६०.१४ ॥
हजार अश्वमेध आणि सत्य — तराजूत तोलले गेले; मला यज्ञ ठाऊक नाही, पण सत्याचा अर्धा भाग प्राप्त होऊ शकतो.
13.60.15
इत्युक्त्वा ते जग्मुराशु चत्वारोऽमिततेजसः ।
पृथिवी काश्यपोऽग्निश्च प्रकृष्टायुश्च भार्गवः ॥ १३.६०.१५ ॥
असे बोलून ते चौघे अमित तेजस्वी लगेच निघून गेले — पृथ्वी, काश्यप, अग्नी आणि भार्गव प्रकृष्टायू.
13.60.16
यदि ते ब्राह्मणा लोके व्रतिनो भुञ्जते हविः ।
दत्तं ब्राह्मणकामाय कथं तत्सुकृतं भवेत् ॥ १३.६०.१६ ॥
जगात व्रतधारी ब्राह्मण हविष्य खात असतील, तर ब्राह्मणांच्या इच्छेने दिलेले दान पुण्य कसे ठरते?
13.60.17
आदिष्टिनो ये राजेन्द्र ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
भुञ्जते ब्रह्मकामाय व्रतलुप्ता भवन्ति ते ॥ १३.६०.१७ ॥
हे राजेंद्रा, जे आदेशित, वेदपारंगत ब्राह्मण ब्रह्मकामनेसाठी भोजन करतात, ते व्रतभ्रष्ट होतात.
13.60.18
अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
किं निमित्तं भवेदत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.६०.१८ ॥
बुद्धिमान लोक धर्माला अनेकान्त व बहुद्वार म्हणतात. याचे कारण काय? हे पितामहा, ते मला सांगा.
13.60.19
अहिंसा सत्यमकोध आनृशंस्यं दमस्तथा ।
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम् ॥ १३.६०.१९ ॥
अहिंसा, सत्य, क्रोधहीनता, दया, संयम आणि सरलता — हे राजेंद्रा, हीच निश्चित धर्माची लक्षणे आहेत.
13.60.20
ये तु धर्मं प्रशंसन्तश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् ।
अनाचरन्तस्तद्धर्म सङ्करेऽभिरता प्रभो ॥ १३.६०.२० ॥
परंतु जे धर्माची प्रशंसा करीत या पृथ्वीवर संचार करतात, पण त्या धर्माचे आचरण करीत नाहीत आणि संकरात रमतात, हे प्रभो —
13.60.21
तेभ्यो हिरण्यं रत्नं वा गामश्वं वा ददाति यः ।
दशवर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयमास्थितः ॥ १३.६०.२१ ॥
जो त्यांना सोने, रत्न, गाय किंवा घोडा देतो, तो दहा वर्षे विष्ठा खाऊन नरकात राहतो.
13.60.22
धनेन पुल्कसानां च तथैवान्तेवसायिनाम् ।
कृतं कर्माकृतं वाऽपि रागमोहेन जल्पताम् ॥ १३.६०.२२ ॥
धनाने पुल्कसांना आणि तसेच अन्तेवासींना — केलेल्या किंवा न केलेल्या कर्माबद्दल, राग व मोहाने बडबड करणाऱ्यांना —
13.60.23
वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय ब्रह्मचारिणे ।
न ददन्तीह राजेन्द्र ते लोकान्भुञ्जतेऽशुभान् ॥ १३.६०.२३ ॥
हे राजेंद्रा, येथे जे मूढ लोक विप्राला आणि ब्रह्मचाऱ्याला वैश्वदेव देत नाहीत, ते अशुभ लोक भोगतात.
13.60.24
किं परं ब्रह्मचर्यं च किं परं धर्मलक्षणम् ।
किञ्च श्रेष्ठतमं शौचं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.६०.२४ ॥
ब्रह्मचर्यात श्रेष्ठ काय? धर्माचे श्रेष्ठ लक्षण काय? सर्वश्रेष्ठ शौच काय? पितामहा, ते मला सांगा.
13.60.25
ब्रह्मचर्यं परं तात मधुमांसस्य वर्जनम् ।
मर्यादायां स्थितो धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम् ॥ १३.६०.२५ ॥
ब्रह्मचर्य हेच सर्वश्रेष्ठ, वत्सा; मध आणि मांस वर्ज्य करणेही तसेच. मर्यादेत स्थिर राहणे हा धर्म; शम हे शौचाचे लक्षण.
13.60.26
कस्मिन्काले चरेद्धर्म कस्मिन्कालेऽर्थमाचरेत् ।
कस्मिन्काले सुखी च स्यात्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.६०.२६ ॥
कोणत्या काळी धर्माचरण करावे, कोणत्या काळी अर्थार्जन करावे आणि कोणत्या काळी सुखी व्हावे? पितामहा, ते मला सांगा.
13.60.27
काल्यमर्थं निषेवेत ततो धर्ममनन्तरम् ।
पश्चात्कामं निषेवेत न च गच्छेत्प्रसङ्गिताम् ॥ १३.६०.२७ ॥
सकाळी अर्थाचे सेवन करावे, त्यानंतर धर्म, मग काम सेवन करावे; आसक्तीत जाऊ नये.
13.60.28
ब्राह्मणांश्चैव मन्येत गुरूंश्चाप्यभिपूजयेत् ।
सर्वभूतानुलोमश्च मृदुशीलः प्रियंवदः ॥ १३.६०.२८ ॥
ब्राह्मणांचा सन्मान करावा, गुरूंचीही चांगली पूजा करावी; सर्व प्राण्यांशी अनुकूल, मृदू स्वभावाचा आणि प्रिय बोलणारा असावा.
13.60.29
अधिकारे यदनृतं यच्च राजसु पैशुनम् ।
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥ १३.६०.२९ ॥
अधिकाराच्या बाबतीत खोटे बोलणे, राजांजवळ चुगली करणे, आणि गुरूंसमोर खोटा हट्ट धरणे — हे सर्व ब्रह्महत्येइतके आहेत.
13.60.30
प्रहरेन्न नरेन्द्रेषु न हन्याद्गां तथैव च ।
भ्रूणहत्यासमं चैतदुभयं ये निषेधते ॥ १३.६०.३० ॥
राजांवर प्रहार करू नये आणि गाईलाही मारू नये. या दोन्ही गोष्टींना जे निषिद्ध मानतात, ते गर्भहत्येइतक्या पापापासून दूर राहतात.
13.60.31
नाग्निं परित्यजेज्जातु न च वेदान्परित्यजेत् ।
न च ब्राह्मणमाक्रोशेत्समं तद्ब्रह्महत्यया ॥ १३.६०.३१ ॥
अग्नीचा कधीही त्याग करू नये, वेदांचा त्याग करू नये आणि ब्राह्मणाची निंदाही करू नये. ते ब्रह्महत्येइतके आहे.
13.60.32
कीदृशाः साधवो विप्राः केभ्यो दत्तं महाफलम् ।
कीदृशानां च भोक्तव्यं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.६०.३२ ॥
कसे साधू ब्राह्मण? कोणाला दिलेले दान महाफल देते? कोणत्या प्रकारच्या लोकांना भोजन घालावे? पितामहा, ते मला सांगा.
13.60.33
अक्रोधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः ।
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३.६०.३३ ॥
क्रोधरहित, धर्मपरायण, सदैव सत्यात स्थिर, आत्मसंयमात रमणारे — असेच साधू ब्राह्मण; त्यांना दिलेले दान महाफल देते.
13.60.34
अमानिनः सर्वसहा दृढार्था विजितेन्द्रियाः ।
सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३.६०.३४ ॥
अभिमानरहित, सर्व सहन करणारे, दृढ निश्चयी, इंद्रियजयी, सर्व प्राण्यांचे हितकर्ते, मैत्रीपूर्ण — त्यांना दिलेले दान महाफल देते.
13.60.35
अलुब्धाः शुचयो वैद्या ह्रीमन्तः सत्यवादिनः ।
स्वकर्मनिरता ये च तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १३.६०.३५ ॥
लोभरहित, शुद्ध, विद्वान, लज्जाशील, सत्यवादी, आपापल्या कर्मात निरत असलेले — त्यांना दिलेले दान महाफल देते.
13.60.36
साङ्गांश्च चतुरो वेदानधीते यो द्विजर्षभः ।
षड्भ्यः प्रवृत्तः कर्मभ्यस्तं पात्रमृषयो विदुः ॥ १३.६०.३६ ॥
जो द्विजश्रेष्ठ अंगांसह चारही वेदांचे अध्ययन करतो आणि सहा कर्मांत निरत असतो, त्याला ऋषी योग्य पात्र मानतात.
13.60.37
ये त्वेवंगुणजातीयास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ।
सहस्रगुणमाप्नोति गुणार्हाय प्रदायकः ॥ १३.६०.३७ ॥
परंतु अशा गुण व जातीच्या लोकांना दिलेले दान महान फल देते; गुणांना योग्य असलेल्या व्यक्तीला दान देणारा हजारपट फल मिळवतो.
13.60.38
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः ।
तारयेत कुलं सर्वमेकोऽपीह द्विजर्षभः।
तृप्ते तृप्ताः सर्वदेवाः पितरो मुनयोपि च ॥ १३.६०.३८ ॥
प्रज्ञा, श्रुत, आचार आणि शील यांनी युक्त द्विजश्रेष्ठ एकटाही सर्व कुलाचा उद्धार करू शकतो; तो तृप्त झाल्यावर सर्व देव, पितर आणि मुनीही तृप्त होतात.
13.60.39
गामश्वं वित्तमन्नं वा तद्विधे प्रतिपादयेत् ।
द्रव्याणि चान्यानि तथा प्रेत्यभावे न शोचति ॥ १३.६०.३९ ॥
गाय, घोडा, धन किंवा अन्न, किंवा तशासारखी इतर द्रव्ये अशा व्यक्तीला द्यावीत; असे दान देणारा मरणोत्तर शोक करत नाही.
13.60.40
तारयेत कुलं सर्वमेकोपि ह द्विजोत्तमः ।
किमङ्ग पुनरेवैते तस्मात्पात्रं समाचरेत् ॥ १३.६०.४० ॥
द्विजोत्तम एकटाही सर्व कुलाचा उद्धार करू शकतो; मग यांच्याविषयी काय सांगावे! म्हणून योग्य पात्रच शोधावे.
13.60.41
निशाम्य च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसम्मतम् ।
दूरादानाय्य सत्कृत्य सर्वतश्चापि पूजयेत् ॥ १३.६०.४१ ॥
गुणसंपन्न, सज्जनांनी मान्य केलेल्या ब्राह्मणाला पाहून दूरूनच बोलावून, सत्कार करून सर्व प्रकारे त्याची पूजा करावी.