महाभारत · अध्याय 13.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.7.1
श्रूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रो यथा पुरा ।
ब्राह्मणत्वं गतस्तात् ब्रह्मर्षित्वं तथैव च ॥ १३.७.१ ॥
हे पार्थ, सुनो, जैसे पूर्वकाल में विश्वामित्र ने वास्तव में ब्राह्मणत्व प्राप्त किया और उसी प्रकार ब्रह्मर्षित्व भी प्राप्त किया।
13.7.2
भरतस्यान्ववाये वै मिथिलो नाम पार्थिवः ।
बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतांवरः ॥ १३.७.२ ॥
भरत के वंश में मिथिल नामक एक राजा हुए। हे भरतश्रेष्ठ, वे यज्ञ करने वाले थे और धर्म धारण करने वालों में श्रेष्ठ थे।
13.7.3
तस्य पुत्रो महानासीञ्जह्नुर्नाम नरेश्वरः ।
दुहितृत्वमनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः ॥ १३.७.३ ॥
उसका पुत्र महान जह्नु नामक नरेश हुआ, जिस महात्मा की पुत्री के रूप में गंगा प्रकट हुईं।
13.7.4
तस्यात्मजस्तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपो महायशाः ।
सिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिर्बलाकाश्वो महाबलः ॥ १३.७.४ ॥
उसका पुत्र उसी के समान गुणों वाला, महान यशस्वी सिन्धुद्वीप हुआ; और सिन्धुद्वीप से राजर्षि बलाकाश्व महाबलवान हुए।
13.7.5
वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद्धर्म इवापरः ।
कुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः ॥ १३.७.५ ॥
बलाकाश्व का पुत्र वल्लभ था, जो साक्षात दूसरे धर्म के समान था; उसका पुत्र कुशिक था, जिसकी दीप्ति इन्द्र के समान थी।
13.7.6
कुशिकस्यात्मजः श्रीमान्गाधिर्नाम जनेश्वरः ।
अपुत्रः प्रसवेनार्थी वनवासमुपावसत् ॥ १३.७.६ ॥
कुशिक का पुत्र श्रीमान गाधि नामक नरेश था। पुत्रहीन होने के कारण, संतान की कामना से, वह वनवास में रहने लगा।
13.7.7
कन्या जज्ञे सुतात्तस्य वने निवसतः सतः ।
नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ १३.७.७ ॥
उस वन में निवास करने वाले सज्जन के पुत्र से उनकी एक कन्या उत्पन्न हुई, जिसका नाम सत्यवती था, जो पृथ्वी पर रूप में अनुपम थी।
13.7.8
तां वव्रे भार्गवः श्रीमांश्च्यवनस्यात्मसम्भवः ।
ऋचीक इति विख्यातो विपुले तपसि स्थितः ॥ १३.७.८ ॥
च्यवन के पुत्र, भृगुवंशी, श्रीमान् ऋचीक, जो विशाल तपस्या में स्थित और प्रसिद्ध थे, उस कन्या को पत्नी रूप में चाहने लगे।
13.7.9
स तां न प्रददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने ।
दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः ॥ १३.७.९ ॥
शत्रुओं का संहार करने वाले गाधि ने उस महात्मा ऋचीक को अपनी कन्या नहीं दी, यह मानकर कि वह दरिद्र है।
13.7.10
प्रत्याख्याय पुनर्यान्तमब्रवीद्राजसत्तप्रः ।
शुल्कं प्रदीयतां मह्यं ततो वत्स्यसि मे सुताम् ॥ १३.७.१० ॥
उसे अस्वीकार करके जाते हुए राजाओं में श्रेष्ठ गाधि ने फिर कहा — "मुझे शुल्क दो, तभी तुम मेरी कन्या के साथ रह सकोगे।"
13.7.11
किं प्रयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कमहं नृप ।
दुहितुर्ब्रूह्यसंसक्तो माऽभूत्तत्र विचारणा ॥ १३.७.११ ॥
ऋचीक ने कहा — "हे राजेन्द्र! हे नृप! मैं आपको शुल्क के रूप में क्या दूँ? आप निःसंकोच अपनी कन्या के विषय में बताइए; इसमें कोई विचार न हो।"
13.7.12
चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरहसाम् ।
एकतः श्यामकर्णानां सहस्रं दाह भार्गव ॥ १३.७.१२ ॥
गाधि ने कहा — "हे भार्गव! चन्द्रमा की किरणों के समान चमकने वाले, वायु के समान वेगवान्, एक ओर काले कानों वाले एक हज़ार घोड़े मुझे दो।"
13.7.13
ततः स भृगुशार्दूलश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः ।
अब्रवीद्वरुणं देवमादित्यं पतिमम्भसाम् ॥ १३.७.१३ ॥
तब भृगुकुल के सिंह, च्यवन के पुत्र, समर्थ ऋषि ने जल के स्वामी देव आदित्य वरुण से कहा।
13.7.14
एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।
सहस्रं वातवेगानां भिक्षे त्वां देवसत्तम ॥ १३.७.१४ ॥
हे देवश्रेष्ठ, मैं आपसे चंद्रमा के समान तेजस्वी, वायु के वेग वाले, एक ओर काले कानों वाले एक हजार घोड़ों की भिक्षा माँगता हूँ।
13.7.15
तथेति वरुणो देव आदित्यो भृगुसत्तमम् ।
उवाच यत्र ते च्छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिनः ॥ १३.७.१५ ॥
'ऐसा ही हो' कहकर आदित्य देव वरुण ने भृगुश्रेष्ठ से कहा, 'जहाँ आपकी इच्छा हो, वहाँ ये घोड़े प्रकट हो जाएँगे।'
13.7.16
ध्यातमात्रे ऋचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।
गङ्गाजलात्समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम् ॥ १३.७.१६ ॥
ऋचीक के केवल ध्यान करते ही चंद्रमा के समान तेजस्वी, महा बलशाली एक हजार घोड़े गंगाजल से प्रकट हो उठे।
13.7.17
अदूरे कान्यकुब्जस्य गङ्गायास्तीरमुत्तमम् ।
अश्वतीर्थं तदद्यापि मानवाः परिचक्षते ॥ १३.७.१७ ॥
कान्यकुब्ज के समीप गंगा का उत्तम तट है, जिसे आज भी लोग 'अश्वतीर्थ' कहते हैं।
13.7.18
ततो वै गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम् ।
ऋचीकः प्रददौ प्रीतः शुल्कार्थं तपतां वरः ॥ १३.७.१८ ॥
तब हे तात, तपस्वियों में श्रेष्ठ ऋचीक ने प्रसन्न होकर गाधि को शुल्क के रूप में एक हजार शुभ घोड़े दिए।
13.7.19
ततः स विस्मितो राजा गाधिः शापभयेन च ।
ददौ तां समलङ्कृत्य कन्यां भृगुसुताय वै ॥ १३.७.१९ ॥
तब विस्मित राजा गाधि ने शाप के भय से उस कन्या को अलंकृत करके भृगु के पुत्र को दे दिया।
13.7.20
जग्राह विधिवत्पाणिं तस्या ब्रह्मर्षिसत्तमः ।
सा च तं पतिमासाद्य परं हर्षमवाप ह ॥ १३.७.२० ॥
ब्रह्मर्षियों में श्रेष्ठ उन्होंने विधिपूर्वक उसका पाणिग्रहण किया, और वह पति को पाकर परम आनंद को प्राप्त हुई।
13.7.21
स तुतोष च ब्रह्मर्षिस्तस्या वृत्तेन भारत ।
छन्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम् ॥ १३.७.२१ ॥
हे भरतवंशी, वह ब्रह्मर्षि उसके आचरण से प्रसन्न हुए, और उस सुंदरी को उन्होंने वर देने की इच्छा की।
13.7.22
मात्रे तत्सर्वमाचख्यौ सा कन्या राजसत्तम ।
अथतामब्रवीन्माता सुतां किञ्चिदवाङ्मुखीम् ॥ १३.७.२२ ॥
हे राजश्रेष्ठ, उस कन्या ने माता को वह सब बताया। तब माता ने कुछ नीचे मुख किए हुए पुत्री से कहा।
13.7.23
ममापि पुत्रि भर्ता ते प्रसादं कर्तुमर्हति ।
अपत्यस्य प्रदानेन समर्थश्च महातपाः ॥ १३.७.२३ ॥
हे पुत्री, मेरे लिए भी तुम्हारे पति को कृपा करनी चाहिए; वह महातपस्वी संतान देने में समर्थ है।
13.7.24
ततः सा त्वरितं गत्वा तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ।
मातुश्चिकीर्षितं राजन्ऋचीकस्तामथाब्रवीत् ॥ १३.७.२४ ॥
तब वह शीघ्र जाकर वह सब सूचित कर आई। हे राजन्, माता की इच्छा सुनकर ऋचीक ने उससे कहा।
13.7.25
गुणवन्तं च पुत्रं वै त्वं च साऽथ जनिष्यथ ।
जनन्यास्तव कल्याणि मा भूद्वै प्रणयोऽन्यथा ॥ १३.७.२५ ॥
गुणवान पुत्र तुम दोनों से उत्पन्न होगा। हे कल्याणी, तुम्हारी माता के प्रति स्नेह कभी विपरीत न हो।
13.7.26
तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते महान् ।
अस्मद्वंशकरः श्रीमांस्तव भ्राता च वंशकृत् ॥ १३.७.२६ ॥
तुम्हारा पुत्र, जो गुणों के लिए प्रशंसित होगा, महान होगा। वह हमारे वंश को बढ़ाने वाला, श्रीमान और तुम्हारे भाई का भी वंश चलाने वाला होगा।
13.7.27
ऋतुस्नाता च साऽश्वत्थं त्वं च वृक्षमुदुम्बरम् ।
परिष्वजेतं कल्याणि तत इष्टमवाप्स्यथः ॥ १३.७.२७ ॥
हे कल्याणी, ऋतु-स्नान के बाद वह पीपल वृक्ष का आलिंगन करे और तुम उदुम्बर वृक्ष का आलिंगन करो; तब तुम दोनों अभीष्ट फल प्राप्त करोगे।
13.7.28
चरुद्वयमिदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते ।
त्वं च सा चोपभुञ्जीतं ततः पुत्राववाप्स्यथः ॥ १३.७.२८ ॥
हे शुचिस्मिते, यह दो चरु मन्त्रों से पवित्र किए गए हैं। तुम और वह दोनों इन्हें खाओ; तब तुम दोनों पुत्र प्राप्त करोगे।
13.7.29
ततः सत्यवती हृष्टा मातरं प्रत्यभाषत ।
यदृचीकेन कथितं तच्चाचख्यौ चरुद्वयम् ॥ १३.७.२९ ॥
तब सत्यवती हर्षित होकर अपनी माता से बोली। जो ऋचीक ने कहा था, और दोनों चरुओं के विषय में, वह सब उसने बता दिया।
13.7.30
तामुवाच ततो माता सुतां सत्यवतीं तदा ।
पुत्रि पूर्वोपपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम ॥ १३.७.३० ॥
तब माता ने अपनी पुत्री सत्यवती से कहा, 'हे पुत्री, पहले से प्राप्त हुई (सन्तान) के लिए मेरे वचन का पालन करो।'
13.7.31
भर्त्रा य एष दत्तस्ते चरुर्मन्त्रपुरस्कृतः ।
एनं प्रयच्छ मह्यं त्वं मदीयं त्वं गृहाण च ॥ १३.७.३१ ॥
पति ने जो यह मन्त्रों से संस्कारित चरु तुम्हें दिया है, इसे तुम मुझे दो और मेरा (चरु) तुम ले लो।
13.7.32
व्यत्यासं वृक्षयोश्चापि करवाव शुचिस्मिते ।
यदि प्रमाणं वचनं मम मातुरनिन्दिते ॥ १३.७.३२ ॥
हे शुचिस्मिते, यदि मेरी और तुम्हारी माता का वचन प्रमाण है, तो हम दोनों वृक्षों का व्यत्यास (अदला-बदली) कर लें।
13.7.33
स्वमपत्यं विशिष्टं हि सर्व इच्छत्यनाविलम् ।
व्यक्तं भगवता चात्र कृतमेवं भविष्यति ॥ १३.७.३३ ॥
हर कोई अपनी संतान को उत्तम और निर्मल चाहता है; और भगवान ने यहाँ स्पष्ट रूप से ऐसा ही निश्चित कर रखा है।
13.7.34
ततो मे त्वच्चरौ भावः पादपे च समुध्यमे ।
कथं विशिष्टो भ्राता मे भवेदित्येव चिन्तय ॥ १३.७.३४ ॥
तो मेरे लिए तुम्हारे चरु में और वृक्ष में भाव (संकल्प) लगा हो; तुम यही सोचो कि मेरा भाई कैसे उत्तम हो।
13.7.35
तथाच कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा ।
अथ गर्भावनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर ॥ १३.७.३५ ॥
और इस प्रकार तुम्हारी माता सत्यवती और उसने, दोनों ने वैसा ही किया; तब, हे युधिष्ठिर, तुम्हारी दोनों (माताओं) को गर्भ प्राप्त हो गया।
13.7.36
दृष्ट्वा गर्भमनुप्राप्तां भार्यां स च महानृषिः ।
उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः ॥ १३.७.३६ ॥
अपनी पत्नी को गर्भवती देखकर उस महान ऋषि, भृगुश्रेष्ठ (ऋचीक) ने, दुखी मन से, उस सत्यवती से कहा।
13.7.37
व्यत्यासेनोपयुक्तस्ते चरुर्व्यक्तं भविष्यति ।
व्यत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे ॥ १३.७.३७ ॥
विपर्यय से तुम्हारे द्वारा चरु खाया गया, वह स्पष्ट रूप से हो जाएगा। हे शुभे, वृक्ष में भी तुमने वह विपर्यय स्पष्ट रूप से किया है।
13.7.38
मया हि विश्वं यद्ब्राह्म त्वच्चरौ सन्निवेशितम् ।
क्षत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम् ॥ १३.७.३८ ॥
मैंने जो समस्त ब्राह्म शक्ति थी, वह तुम्हारे चरु में स्थापित की थी, और क्षत्रवीर्य का सारा बल उसके चरु में स्थापित किया था।
13.7.39
त्रैलोक्यविख्यातगुणं त्वं विप्रं जनयिष्यसि ।
सा च क्षत्रं विशिष्टं वै तत एतत्कृतं मया ॥ १३.७.३९ ॥
तुम त्रिलोक में विख्यात गुणों वाले ब्राह्मण को जन्म दोगी, और वह उत्कृष्ट क्षत्रिय को जन्म देगी; इसलिए मैंने यह किया है।
13.7.40
व्यत्यासस्तु कृतो यस्मात्त्वया मात्रा च ते शुभे ।
तस्मात्सा ब्राह्मणं श्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति ॥ १३.७.४० ॥
हे शुभे, क्योंकि तुमने और तुम्हारी माता ने विपर्यय किया है, इसलिए तुम्हारी माता श्रेष्ठ ब्राह्मण को जन्म देगी।
13.7.41
क्षत्रियं तूग्रकर्माणं त्वं भद्रे जनयिष्यसि ।
न हि ते तत्कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि ॥ १३.७.४१ ॥
परन्तु हे भद्रे, तुम उग्र कर्म वाले क्षत्रिय को जन्म दोगी; हे भामिनी, मातृस्नेह के कारण तुम्हारा किया हुआ यह ठीक नहीं।
13.7.42
सा श्रुत्वा शोकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी ।
भूमौ सत्यवती राजंश्छिन्नेव रुचिरा लता ॥ १३.७.४२ ॥
यह सुनकर शोक से पीड़ित वह श्रेष्ठ वर्ण वाली सत्यवती धरती पर गिर पड़ी, हे राजन्, जैसे कटी हुई सुंदर लता गिर जाती है।
13.7.43
प्रतिलभ्य च सा सञ्ज्ञां शिरसा प्रणिपत्य च ।
उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी भार्गवर्षभम् ॥ १३.७.४३ ॥
चेतना पुनः प्राप्त कर और सिर से प्रणाम करके, गाधि की पुत्री पत्नी ने भृगुवंश के श्रेष्ठ ऋषि अपने पति से कहा।
13.7.44
प्रसादयन्त्यां भार्यायां मयि ब्रह्मविदांवर ।
प्रसादं कुरु विप्रर्षे न मे स्यात्त्रत्रियः सुतः ॥ १३.७.४४ ॥
हे ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ, जब पत्नी मुझसे प्रार्थना कर रही थी, तब हे विप्र ऋषि, कृपा कीजिए; मेरा पुत्र क्षत्रिय न हो।
13.7.45
कामं ममोग्रकर्मा वै पौत्रो भवितुमर्हति ।
न तु मे स्यात्सुतो ब्रह्मन्नेष मे दीयतां वरः ॥ १३.७.४५ ॥
भले ही मेरा पौत्र उग्रकर्मा हो, वह योग्य होगा; पर मेरा पुत्र न हो। हे ब्रह्मन्, यह वर मुझे दीजिए।
13.7.46
एवमस्त्विति होवाच स्वां भार्यां सुमहातपाः ।
ततः सा जनयामास जमदग्निं सुतं शुभम् ॥ १३.७.४६ ॥
'ऐसा ही हो' कहकर उस महातपस्वी ने अपनी पत्नी से कहा। तब उसने जमदग्नि नामक शुभ पुत्र को जन्म दिया।
13.7.47
विश्वामित्रं चाजनयद्गाधिभार्या यशस्विनी ।
ऋषेः प्रसादाद्राजेन्द्र ब्रह्मर्षि ब्रह्मवादिनम् ॥ १३.७.४७ ॥
और यशस्विनी गाधि की पत्नी ने विश्वामित्र को जन्म दिया। हे राजेन्द्र, ऋषि की कृपा से वह ब्रह्मर्षि और ब्रह्मवादी हुआ।
13.7.48
ततो ब्राह्मणतां यातो विश्वामित्रो महातपाः ।
क्षत्रियः सोऽप्यथ तथा ब्रह्मवंशस्य कारकः ॥ १३.७.४८ ॥
तब महातपस्वी विश्वामित्र ब्राह्मणत्व को प्राप्त हुए। वे क्षत्रिय थे, फिर भी उन्होंने ब्रह्मवंश की स्थापना की।
13.7.49
तस्य पुत्रा महात्मानो ब्रह्मवंशविवर्धनाः ।
तपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकर्तार एव च ॥ १३.७.४९ ॥
उसके महात्मा पुत्र ब्राह्मणवंश को बढ़ाने वाले थे, तपस्वी, ब्रह्मज्ञानी, और गोत्र के प्रवर्तक भी।
13.7.50
मधुच्छन्दश्च भगवान्देवरातश्च वीर्यवान् ।
अक्षीणश्च शकुन्तश्च बभ्रुः कालपथस्तथा ॥ १३.७.५० ॥
मधुच्छन्द, भगवान् देवरात, वीर्यवान् अक्षीण, शकुन्त, बभ्रु और कालपथ भी।
13.7.51
याज्ञवल्क्यश्च विख्यातस्तथा स्थूणो महाव्रतः ।
उलूको यमदूतश्च तथर्षिः सैन्धवायनः ॥ १३.७.५१ ॥
याज्ञवल्क्य प्रसिद्ध थे, तथा महाव्रती स्थूण, यमदूत उलूक और ऋषि सैन्धवायन भी।
13.7.52
पर्णजङ्घश्च भगवान्गावलश्च महानृषिः ।
ऋषिर्वज्रस्तथा ख्यातः सालङ्कायन एव च ॥ १३.७.५२ ॥
भगवान् पर्णजङ्घ, महर्षि गावल, प्रसिद्ध ऋषि वज्र तथा सालङ्कायन भी।
13.7.53
लीलाढ्यो नारदश्चैव तथा कूर्चामुखः स्मृतः ।
वादुलिर्मुसलश्चैव वक्षोग्रीवस्तथैव च। ॥ १३.७.५३ ॥
लीलाढ्य, नारद भी, तथा कूर्चामुख स्मरण किए गए हैं; वादुलि, मुसल और वक्षोग्रीव भी।
13.7.54
आङ्घ्रिको नैकदृक्चैव शिलायूपः सितः शुचिः ।
चक्रको मारुतन्तव्यो वातघ्नोऽथाश्वलायनः ॥ १३.७.५४ ॥
आङ्घ्रिक और एकदृक् भी, शिलायूप, श्वेत और शुचि; चक्रक, मारुतन्तव्य, वातघ्न तथा फिर अश्वलायन।
13.7.55
श्यामायनोऽथ गार्ग्यश्च जाबालिः सुश्रुतस्तथा ।
कारीषिरथ संश्रुत्यः परपौरवतन्तवः ॥ १३.७.५५ ॥
श्यामायन, गार्ग्य, जाबालि, सुश्रुत तथा कारीषि और संश्रुत्य, परपौरव वंश के तन्तु-ऋषिगण भी।
13.7.56
महानृषिश्च कपिलस्तथर्षिस्ताडकायनः ।
तथैव चोपगहनस्तथर्षिश्चासुरायणः ॥ १३.७.५६ ॥
महान ऋषि कपिल, ऋषि ताडकायन, उपगहन, तथा ऋषि आसुरायण भी।
13.7.57
मार्दमर्षिर्हिरण्याक्षो जङ्गारिर्बाभ्रवायणिः ।
भूतिर्विभूतिः सूतश्च सुरकृत्तु तथैव च ॥ १३.७.५७ ॥
ऋषि मार्द, हिरण्याक्ष, जङ्गारि, बाभ्रवायणि, भूति, विभूति, सूत और सुरकृत् भी।
13.7.58
अरालिर्नाचिकश्चैव चाम्पेयोज्जयनौ तथा ।
नवतन्तुर्बकनखः सेयनो यतिरेव च ॥ १३.७.५८ ॥
अरालि, नाचिक, चाम्पेय, उज्जयन, नवतन्तु, बकनख, सेयन और यति भी।
13.7.59
अम्भोरुदश्चारुमत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः ।
ऊर्जयोनिरुदापेक्षी नारदी च महानृषिः।
विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः ॥ १३.७.५९ ॥
अम्भोरुद, चारुमत्स्य, शिरीषी, गार्दभि, ऊर्जयोनि, उदापेक्षी, नारदी और महान ऋषि—ये सभी विश्वामित्र के पुत्र, ब्रह्मवादी मुनि थे।
13.7.60
तथैव क्षत्रियो राजन्विश्वामित्रो महातपाः ।
ऋचीकेनाहितं ब्रह्म परमेतद्युधिष्ठिर ॥ १३.७.६० ॥
इसी प्रकार हे राजन्, क्षत्रिय महातपस्वी विश्वामित्र ने ऋचीक से यह परम ब्रह्म प्राप्त किया—हे युधिष्ठिर।
13.7.61
एतत्ते सर्वमाख्यातं तत्वेन भरतर्षभ ।
विश्वामित्रस्य वै जन्म सोमसूर्याग्नितेजसः ॥ १३.७.६१ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, यह सब मैंने तुम्हें यथार्थ रूप से कह दिया — सोम, सूर्य और अग्नि के तेज वाले विश्वामित्र का जन्म।
13.7.62
यत्रयत्र च सन्देहो भूयस्ते राजसत्तम ।
तत्रतत्र च मां ब्रूहि च्छेत्ताऽस्मि तव संशयान् ॥ १३.७.६२ ॥
हे राजश्रेष्ठ, जहाँ-जहाँ तुम्हें फिर संदेह हो, वहाँ-वहाँ मुझसे कहो; मैं तुम्हारे संशयों को छेदूँगा।