মহাভারত · অধ্যায় 13.82
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.82.1
सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मविदुत्तम ।
अतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ ॥ १३.८२.१ ॥
হে সমস্ত শাস্ত্রবিধানের জ্ঞাতা, রাজধর্মজ্ঞদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ, আপনি সংশয়ছেদনে অতিশয় খ্যাত পৃথিবীতে।
13.82.2
कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह ।
अस्यामापदि कष्टायामन्यं पृच्छाम कं वयम्
जातेऽस्मिन्संशये राजन्नान्यं पृच्छेम कञ्चन ॥ १३.८२.२ ॥
কিন্তু আমার একটি সংশয় আছে; হে পিতামহ, তা আমাকে বলুন। এই কষ্টকর বিপদে আমরা আর কার কাছে জিজ্ঞাসা করব? এই সংশয় জাগলে, হে রাজন, আমরা অন্য কাউকে জিজ্ঞাসা করব না।
13.82.3
यथा नरेण कर्तव्यं धर्ममार्गानुवर्तिना ।
एतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुमर्हति ॥ १३.८२.३ ॥
ধর্মপথ অনুসরণকারী মানুষের কীভাবে কর্তব্য পালন করা উচিত, হে মহাবাহু, এ সমস্ত আপনি ব্যাখ্যা করতে সমর্থ।
13.82.4
चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह ।
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः ॥ १३.८२.४ ॥
হে পিতামহ, ভোগ কামনাকারী ব্রাহ্মণের জন্য চার ভার্যা বিহিত হয়েছে — ব্রাহ্মণী, ক্ষত্রিয়া, বৈশ্যা ও শূদ্রা।
13.82.5
तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम ।
आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यमर्हति ॥ १३.८२.५ ॥
হে কুরুশ্রেষ্ঠ, তাঁদের সকলের জন্ম নেওয়া পুত্রদের মধ্যে, জন্মক্রম অনুসারে তাদের কে পিতৃসম্পত্তির অধিকারী?
13.82.6
केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामह ।
एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु कः स्मृतः ॥ १३.८२.६ ॥
হে পিতামহ, কার দ্বারা, পিতার সম্পত্তি থেকে কী গ্রহণ করা উচিত? তাদের মধ্যে বিভাগ কীভাবে স্মৃত হয়েছে, তা আমি শুনতে ইচ্ছা করি।
13.82.7
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ १३.८२.७ ॥
ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয়, বৈশ্য — এই তিন বর্ণ দ্বিজাতি। এঁদের মধ্যে ব্রাহ্মণের জন্য ধর্ম বিহিত, হে যুধিষ্ঠির।
13.82.8
वैषम्यादथवा लोभात्कामाद्वाऽपि परन्तप ।
ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मृता ॥ १३.८२.८ ॥
অসাম্য থেকে, অথবা লোভ থেকে, কিংবা কাম থেকেও, হে শত্রুদমন, ব্রাহ্মণের শূদ্রা ভার্যা হতে পারে — কিন্তু তা দেখা যায়নি, স্মৃতিতেও লিপিবদ্ধ হয়নি।
13.82.9
शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणि यात्यधोगतिम् ।
प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १३.८२.९ ॥
শূদ্রা নারীকে শয্যায় তুলে নিলে ব্রাহ্মণ অধোগতি লাভ করে; বিধিবিহিত কর্মের দ্বারা এর প্রায়শ্চিত্তও করতে হয়।
13.82.10
तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्वाद्युधिष्ठिर ।
अतस्ते नियमं वित्ते सम्प्रवक्ष्यामि भारत ॥ १३.८२.१० ॥
সেখানে জাত সন্তানদের মধ্যে (অংশ) দ্বিগুণ হওয়া উচিত, হে যুধিষ্ঠির। অতএব, হে ভরতবংশধর, ধন সম্পর্কিত নিয়ম আমি তোমাকে ভালোভাবে বলব।
13.82.11
लक्षण्यं गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत् ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात् ॥ १३.८२.११ ॥
উত্তম লক্ষণযুক্ত বস্তু, ষাঁড়, সর্বশ্রেষ্ঠ যান যা হয় — তা ব্রাহ্মণীর পুত্র গ্রহণ করবে; পিতার ধন থেকে একটি অংশও।
13.82.12
एषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर ।
तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोंशाः पितुर्धनात् ॥ १३.८२.१२ ॥
এইসবের অনুসারে ব্রাহ্মণের ধনকে দশ ভাগে ভাগ করতে হবে, হে যুধিষ্ঠির। সেখানে, সে-ই (ব্রাহ্মণীর পুত্র) পিতার ধন থেকে চার অংশ নেবে।
13.82.13
त्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोप्यसंशयः ।
स तु मातुर्विशेषेण त्रीनंशान्हर्तुमर्हति ॥ १३.८२.१३ ॥
কোনো স্ত্রীর পুত্র যে ব্রাহ্মণ, সে-ও নিঃসন্দেহে তেমনই। সে মায়ের কারণে বিশেষভাবে তিনটি অংশ নেওয়ার অধিকারী।
13.82.14
वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपि ।
द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर ॥ १३.८२.१४ ॥
তৃতীয় বর্ণে, বৈশ্যা স্ত্রীতে ব্রাহ্মণ থেকে জাত ব্যক্তিও, হে যুধিষ্ঠির, ব্রাহ্মণের ধন থেকে দুই অংশ নেওয়ার যোগ্য।
13.82.15
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः ।
अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत ॥ १३.८२.१५ ॥
শূদ্রা স্ত্রীতে ব্রাহ্মণ থেকে জাত ব্যক্তি সর্বদা প্রদেয় ধনের অধিকারী বলে স্মৃত হয়। হে ভারত, শূদ্রাপুত্রকে অল্প হলেও দেওয়া উচিত।
13.82.16
दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैव भवेत्क्रमः ।
सवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत् ॥ १३.८२.१६ ॥
দশ ভাগে বিভক্ত ধনের ক্রম এমনই হওয়া উচিত। কিন্তু সবর্ণা স্ত্রীদের থেকে জাতদের মধ্যে সমান অংশ নির্ধারণ করা উচিত।
13.82.17
अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात् ।
त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १३.८२.१७ ॥
কিন্তু শূদ্রা স্ত্রীর পুত্রকে অদক্ষতার কারণে মানুষ অব্রাহ্মণ মনে করে। তিন বর্ণে জন্মালেও ব্রাহ্মণ থেকে জাত ব্যক্তি ব্রাহ্মণ হওয়া উচিত।
13.82.18
स्मृताश्च वर्णाश्चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते ।
हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात् ॥ १३.८२.१८ ॥
চারটি বর্ণই স্মৃত; পঞ্চমটি পাওয়া যায় না। শূদ্রাপুত্র পিতার ধন থেকে দশম অংশ গ্রহণ করবে।
13.82.19
तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति ।
अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत ॥ १३.८२.१९ ॥
পিতা যা দিয়েছেন তাই সে নিতে পারে; যা দেওয়া হয়নি তা নেওয়ার অধিকার তার নেই। হে ভারত, শূদ্রাপুত্রকে ধন অবশ্যই দিতে হবে।
13.82.20
आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते ।
यत्रतत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते ॥ १३.८२.२० ॥
অনুকম্পাই পরম ধর্ম, তাই তাকে তা দেওয়া হয়। যেখানেই উদ্ভূত হোক না কেন, তা গুণের জন্যই উপযুক্ত।
13.82.21
यद्यप्येष सुपुत्रः स्यादपुत्रो यदि वा भवेत् ।
नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत ॥ १३.८२.२१ ॥
এই ব্যক্তি উত্তম পুত্র হোক বা পুত্রহীন হোক, হে ভারত, শূদ্রাপুত্রকে দশমাংশের বেশি দেওয়া উচিত নয়।
13.82.22
स्मृत एकश्चतुर्भागः कन्याभागस्तु धर्मतः ।
अभ्रातृका समग्राहा चार्धास्येत्यपरे विदुः ॥ १३.८२.२२ ॥
ধর্মানুসারে কন্যার ভাগ চতুর্থাংশ বলে স্মৃত। কিন্তু ভ্রাতাবিহীনা কন্যা সম্পূর্ণটাই নেবে; অন্যরা বলেন, সে অর্ধেক নেবে।
13.82.23
त्रैवार्विकाद्यदा भक्तादधिकं स्याद्द्विजस्य तु ।
यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम् ॥ १३.८२.२३ ॥
দ্বিজের যখন তিন বছরের ভরণপোষণের অতিরিক্ত ধন থাকে, তখন সেই ধন দিয়ে যজ্ঞ করবে; বৃথা ধন সঞ্চয় করবে না।
13.82.24
त्रिसहस्रपरो दायः स्त्रियै देयो धनस्य वै ।
भर्त्रा तच्च धनं दत्तं यथार्हं भोक्तुमर्हति ॥ १३.८२.२४ ॥
নারীকে ধনের তিন হাজার পর্যন্ত অংশ দেওয়া উচিত। স্বামী যে ধন দিয়েছেন, তা সে যথোচিতভাবে ভোগ করার অধিকারী।
13.82.25
स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम् ।
नापहारं स्त्रियः कुर्युः पितृवित्तात्कथञ्चन ॥ १३.८२.२५ ॥
নারীদের স্বামীর সম্পত্তিতে অধিকার উপভোগের ফল বলে গণ্য। নারীরা কোনোভাবেই পিতার ধন অপহরণ করবে না।
13.82.26
स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथाऽस्य सा ॥ १३.८२.२६ ॥
হে যুধিষ্ঠির, পিতা নারীকে যে ধন দিয়েছেন, ব্রাহ্মণীর সেই ধন কন্যা গ্রহণ করবে; পুত্র যেমন পিতার সম্পত্তি নেয়, তেমনি সেও নেবে।
13.82.27
सा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन ।
एवमेव समुद्दिष्टो धर्मो वै भरतर्षभ।
एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम् ॥ १३.८२.२७ ॥
হে রাজন, হে কুরুনন্দন, সেই কন্যা পুত্রের সমান বলে বিহিত। হে ভরতশ্রেষ্ঠ, এইরূপ ধর্মই নির্দেশিত হয়েছে। এই ধর্ম স্মরণ করে ধন যেন বৃথা অর্জন না করা হয়।
13.82.28
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः ।
केन प्रतिविशेषेण दशमोऽप्यस्य दीयते ॥ १३.८२.२८ ॥
শূদ্রা নারীতে ব্রাহ্মণ থেকে জাত পুত্রকে যতটুকু ধন দেওয়ার কথা বলা হয়েছে, কোন বিশেষ পার্থক্যে তাকে দশম অংশ দেওয়া হয়?
13.82.29
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः ।
क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि ॥ १३.८२.२९ ॥
ব্রাহ্মণী নারীতে ব্রাহ্মণ থেকে জাত পুত্র ব্রাহ্মণই হবে, এতে সন্দেহ নেই। ক্ষত্রিয়া নারীতেও তেমন, বৈশ্যা নারীতেও তেমনই।
13.82.30
कस्मात्तु विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम ।
यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति ॥ १३.८२.३० ॥
হে নৃপশ্রেষ্ঠ, আপনি যখন বলেছেন যে তিন বর্ণই ব্রাহ্মণ, তখন তারা কেন অসম অংশ গ্রহণ করবে?
13.82.31
दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परन्तप ।
प्रोक्तेनि चैव नाम्नाऽयं विशेषः सुमहान्भवेत् ॥ १३.८२.३१ ॥
হে পরন্তপ, জগতে একই নামে 'দারাঃ' (স্ত্রীগণ) বলা হয়; কিন্তু নামের ভেদে এক মহান পার্থক্য ঘটে।
13.82.32
तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद्विन्देत ब्राह्मणीम् ।
सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात्सा च ताभ्यो गरीयसी ॥ १३.८२.३२ ॥
প্রথমে তিনজন ভার্যা করে, পরে একজন ব্রাহ্মণী বিবাহ করবে; সেই জ্যেষ্ঠা ও পূজনীয়া হবে, এবং সে তাঁদের সকলের চেয়ে গরীয়সী।
13.82.33
स्नानं प्रसाधनं भर्तुर्दन्तधावनमुञ्जनम् ।
हव्यं कव्यं च यच्चान्यद्धर्मयुक्तं गृहे भवेत् ॥ १३.८२.३३ ॥
স্বামীর স্নান, প্রসাধন, দন্তধাবন, অঞ্জন, হব্য ও কব্য, এবং গৃহে যা কিছু ধর্মসম্মত অন্য কাজ—সবই (স্ত্রী করবে)।
13.82.34
न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत्कर्तुमर्हति ।
ब्राह्मणीत्वेव कुर्याद्वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ १३.८२.३४ ॥
তিনি থাকতে অন্য কেউ কখনও তা করার যোগ্য নয়; অথবা হে যুধিষ্ঠির, ব্রাহ্মণের পক্ষে ব্রাহ্মণীরূপে সে-ই তা করবে।
13.82.35
अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च ।
ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी ॥ १३.८२.३५ ॥
অন্ন, পানীয়, মালা, বস্ত্র ও অলংকার—এইগুলি ব্রাহ্মণীর দ্বারা স্বামীকে দেওয়া উচিত; সে-ই তো গরীয়সী।
13.82.36
मनुनाऽभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दन ।
तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः ॥ १३.८२.३६ ॥
হে কুরুনন্দন, মনুর বলা শাস্ত্রেও, হে মহারাজ, এই সনাতন ধর্মই দৃষ্ট হয়।
13.82.37
अथ चेदन्यथा कुर्याद्यदि कामाद्युधिष्ठिर ।
यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः ॥ १३.८२.३७ ॥
কিন্তু কামনার বশে যদি কেউ অন্যথা করে, হে যুধিষ্ঠির, সে পূর্বে দৃষ্ট ব্রাহ্মণ ও চণ্ডালের মতোই হবে।
13.82.38
ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत् ।
राजन्विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि ॥ १३.८२.३८ ॥
ব্রাহ্মণীর পুত্র ক্ষত্রিয়ার পুত্রের সমান হতে পারে; হে রাজন্, এখানে দুই বর্ণের মধ্যেও যে পার্থক্য আছে, তাও আছে।
13.82.39
न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् ।
ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान्स्याद्राजसत्तम ॥ १३.८२.३९ ॥
কিন্তু জগতে জাতিতে ক্ষত্রিয়া ব্রাহ্মণীর সমান হয় না; ব্রাহ্মণীর প্রথম পুত্রই শ্রেষ্ঠ হবে, হে রাজশ্রেষ্ঠ।
13.82.40
भूयोभूयोपि संहार्यः पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ।
यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् ॥ १३.८२.४० ॥
হে যুধিষ্ঠির, পিতার ধন ইত্যাদি থেকে বারবার অংশ কমাতে হবে, যাতে ক্ষত্রিয়া কখনও ব্রাহ্মণীর সমান না হয়।
13.82.41
क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् ।
श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ॥ १३.८२.४१ ॥
তেমনি বৈশ্যা কখনও ক্ষত্রিয়ার সমান হয় না। হে যুধিষ্ঠির, সম্পদ, রাজ্য ও কোষ ক্ষত্রিয়দেরই।
13.82.42
विहितं दृश्यते राजन्सागरान्तां च मेदिनीम् ।
क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम्।
राजा दण्डधरो राजन्रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात् ॥ १३.८२.४२ ॥
হে রাজন্, সাগরসীমা পর্যন্ত পৃথিবী ক্ষত্রিয়ের জন্য বিহিত বলে দেখা যায়; ক্ষত্রিয় নিজ ধর্মে বহু সম্পদ লাভ করে। রাজা দণ্ডধর; হে রাজন্, রক্ষা ক্ষত্রিয় ছাড়া অন্য কারও থেকে আসে না।
13.82.43
ब्राह्मणा हि महाभाग देवानामपि देवताः ।
तेषु राजा प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम् ॥ १३.८२.४३ ॥
হে মহাভাগ, ব্রাহ্মণেরা দেবতাদেরও দেবতা। রাজা তাঁদের প্রতি বিধিমতো পূজা সহকারে আচরণ করবেন।
13.82.44
प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतमव्ययम् ।
लुप्यमानं स्वधर्मेण क्षत्रियो रक्षति प्रजाः ॥ १३.८२.४४ ॥
ঋষিদের প্রণীত শাশ্বত ও অব্যয় ধর্ম জেনে, স্বধর্মের দ্বারা তা লুপ্ত হতে থাকলে ক্ষত্রিয় প্রজাদের রক্ষা করেন।
13.82.45
दस्युभिर्ह्रियमाणं च धनं दारांश्च सर्वशः ।
सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः ॥ १३.८२.४५ ॥
দস্যুরা ধন ও স্ত্রীদের সর্বতোভাবে হরণ করলে, রাজাই সকল বর্ণের ত্রাতা হন।
13.82.46
भूयान्स्यात्क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयः ।
भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ॥ १३.८२.४६ ॥
ক্ষত্রিয়পুত্র বৈশ্যপুত্রের চেয়ে শ্রেষ্ঠ হবে, এতে সন্দেহ নেই। হে যুধিষ্ঠির, তার কাছ থেকেও পিতৃসম্পত্তি থেকে (কর) নেওয়া উচিত।
13.82.47
उक्तं ते विधिवद्राजन्ब्राह्मणस्य पितामह ।
इतरेषां तु वर्णानां कथं वै नियमो भवेत् ॥ १३.८२.४७ ॥
হে রাজন, হে পিতামহ, ব্রাহ্মণের বিষয়ে আপনি বিধিমতো বলেছেন। কিন্তু অন্য বর্ণের নিয়ম কেমন হবে?
13.82.48
क्षत्रियस्यापि भार्ये द्वे विहिते कुरुनन्दन ।
तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मूता ॥ १३.८२.४८ ॥
হে কুরুনন্দন, ক্ষত্রিয়েরও দুই স্ত্রী বিহিত। তৃতীয়জন শূদ্রা হতে পারে; কিন্তু তা দেখা যায়নি, স্মৃতিতেও বলা হয়নি।
13.82.49
एष एव क्रमो हि स्यात्क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
अष्टधा तु भवेत्कार्यं क्षत्रियस्वं जनाधिप ॥ १३.८२.४९ ॥
হে যুধিষ্ঠির, ক্ষত্রিয়দের জন্য এটাই নিয়ম। হে জনাধিপ, ক্ষত্রিয়ের সম্পত্তি আট ভাগে ভাগ করতে হবে।
13.82.50
क्षत्रियाया हरेत्पुत्रश्चतुरोंशान्पितुर्धनात् ।
युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्वात्स हरेत्तु तत् ॥ १३.८२.५० ॥
ক্ষত্রিয়া নারীর পুত্র পিতার ধন থেকে চার ভাগ নেবে। আর যুদ্ধে লব্ধ ধন পিতার নিজের; তা সে-ই নেবে।
13.82.51
वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीञ्शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् ।
एकैव हि भवेद्भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन। ॥ १३.८२.५१ ॥
বৈশ্য নারীর পুত্র তিন ভাগ এবং শূদ্র নারীর পুত্র অষ্টমাংশ নেবে। হে কুরুনন্দন, বৈশ্যের একটিমাত্র পত্নীই হওয়া উচিত।
13.82.52
द्वितीया तु भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मृता ।
वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ। ॥ १३.८२.५२ ॥
দ্বিতীয়া পত্নী শূদ্রা হতে পারে; কিন্তু তা দেখা যায়নি, স্মৃতিতেও বিহিত নয়। হে ভরতশ্রেষ্ঠ, বৈশ্য জীবিত থাকাকালে বৈশ্যা নারীতে।
13.82.53
शूद्रायां चापि कौन्तेय तयोर्विनियमः स्मृतः ।
पञ्चधा तु भवेत्कार्यं वैश्यस्वं भरतर्षभ। ॥ १३.८२.५३ ॥
হে কৌন্তেয়, শূদ্রা নারীতেও তাদের দুজনের নিয়ম স্মৃতিতে বলা হয়েছে। হে ভরতশ্রেষ্ঠ, বৈশ্যের সম্পত্তি পাঁচ ভাগে ভাগ করতে হবে।
13.82.54
तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप ।
वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारोंशाः पितुर्धनात्। ॥ १३.८२.५४ ॥
তাদের দুজনের সন্তানদের বিভাগ আমি বলব। হে জনাধিপ, বৈশ্যা নারীর পুত্র পিতার ধন থেকে চার ভাগ নেবে।
13.82.55
पञ्चमस्तु स्मृतोः भागः शूद्रापुत्राय भारत ।
सोपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति। ॥ १३.८२.५५ ॥
পঞ্চম ভাগ শূদ্রাপুত্রের জন্য বলা হয়েছে, হে ভারত। সেও পিতা যা দিয়েছেন তাই নিতে পারে; যা দেওয়া হয়নি তা নেওয়ার অধিকার তার নেই।
13.82.56
त्रिमिर्वर्णैः सदा जातः शूद्रो देयधनो भवेत् ॥ १३.८२.५६ ॥
তিন বর্ণ থেকে সর্বদা জাত ব্যক্তি শূদ্র; তার ধন দেয় হয়ে থাকে।
13.82.57
शूद्रस्य स्यात्सवर्णैव भार्या नान्या कथञ्चन ।
समभागाश्च पुत्राः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ १३.८२.५७ ॥
শূদ্রের ভার্যা সবর্ণাই হওয়া উচিত, কোনোভাবেই অন্য নয়। আর শত পুত্র থাকলেও তারা সমান ভাগ পাবে।
13.82.58
जातानां समवर्णायाः पुत्राणामविशेषतः ।
सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात्स्मृतः ॥ १३.८२.५८ ॥
সমবর্ণা নারীর গর্ভে জাত পুত্রদের মধ্যে কোনো বিশেষত্ব নেই; সকল বর্ণের সন্তানদের ধনে সমান ভাগ বলা হয়েছে।
13.82.59
ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्यादेकांशो यः प्रधानतः ।
एष दायविधिः पार्थ पूर्वमुक्तः स्वयंभुवा ॥ १३.८२.५९ ॥
জ্যেষ্ঠের ভাগ জ্যেষ্ঠেরই; তা প্রধানত একটি অংশ। হে পার্থ, এই দায়বিধি পূর্বে স্বয়ম্ভূ কর্তৃক উক্ত হয়েছিল।
13.82.60
समवर्णासु जातानां विशेषोऽस्त्यपरो नृप ।
विवाहवैशिष्ट्यकृतः पूर्वपूर्वो विशिष्यते ॥ १३.८२.६० ॥
হে নৃপ, সমবর্ণা নারীদের গর্ভজাত সন্তানদের মধ্যে আরও একটি পার্থক্য আছে—তা বিবাহের বৈশিষ্ট্যজনিত; যে পূর্ববর্তী বিবাহের সন্তান, সে অধিক বিশিষ্ট।
13.82.61
हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशमेकभार्यासुतेष्वपि ।
मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम् ॥ १३.८२.६१ ॥
একই স্ত্রীর পুত্রদের মধ্যেও জ্যেষ্ঠ প্রধান অংশ গ্রহণ করবে। মধ্যম মধ্যম অংশ, এবং কনিষ্ঠ কনিষ্ঠ অংশ গ্রহণ করবে।
13.82.62
एवं जातिषु सर्वासु सवर्णः श्रेष्ठतां गतः ।
महर्षिरपि चैतद्वै मारीचः काश्यपोऽब्रवीत् ॥ १३.८२.६२ ॥
এইভাবে সব জাতির মধ্যে সমান বর্ণের ব্যক্তি শ্রেষ্ঠত্ব লাভ করে। মহর্ষি মারীচ কাশ্যপও এ কথাই বলেছেন।