महाभारत · अध्याय 13.82
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.82.1
सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मविदुत्तम ।
अतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ ॥ १३.८२.१ ॥
सर्व शास्त्रविधानांचे जाणकार, राजधर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, आपण संशय छेदण्यात अत्यंत प्रसिद्ध आहात या पृथ्वीवर.
13.82.2
कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह ।
अस्यामापदि कष्टायामन्यं पृच्छाम कं वयम्
जातेऽस्मिन्संशये राजन्नान्यं पृच्छेम कञ्चन ॥ १३.८२.२ ॥
पण माझ्या मनात एक संशय आहे; हे पितामह, तो मला सांगा. या कष्टदायक आपत्तीत आम्ही आणखी कोणाला विचारावे? हा संशय उत्पन्न झाल्यावर, हे राजा, आम्ही दुसऱ्या कोणालाही विचारणार नाही.
13.82.3
यथा नरेण कर्तव्यं धर्ममार्गानुवर्तिना ।
एतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुमर्हति ॥ १३.८२.३ ॥
धर्ममार्गाचे अनुसरण करणाऱ्या माणसाने कसे कर्तव्य करावे, हे सर्व, हे महाबाहो, आपण सांगण्यास समर्थ आहात.
13.82.4
चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह ।
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः ॥ १३.८२.४ ॥
हे पितामह, सुखाची इच्छा करणाऱ्या ब्राह्मणाला चार भार्या विहित आहेत — ब्राह्मणी, क्षत्रिया, वैश्या आणि शूद्रा.
13.82.5
तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम ।
आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यमर्हति ॥ १३.८२.५ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, त्या सर्वांना झालेल्या पुत्रांमध्ये जन्मक्रमानुसार त्यांपैकी कोण पित्याच्या वारसाचा हक्कदार आहे?
13.82.6
केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामह ।
एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु कः स्मृतः ॥ १३.८२.६ ॥
हे पितामह, कोणी आणि पित्याच्या संपत्तीतून काय घ्यावे? त्यांच्यातील विभागणी कशी स्मृत आहे, हे मला ऐकायचे आहे.
13.82.7
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ १३.८२.७ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य — हे तीन वर्ण द्विजाती आहेत. त्यांमध्ये ब्राह्मणाचा धर्म विहित आहे, हे युधिष्ठिरा.
13.82.8
वैषम्यादथवा लोभात्कामाद्वाऽपि परन्तप ।
ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मृता ॥ १३.८२.८ ॥
विषमतेमुळे, लोभामुळे किंवा कामामुळेही, हे शत्रुतापना, ब्राह्मणाची पत्नी शूद्रा होऊ शकते — परंतु ते पाहिलेले नाही, स्मृतीतही सांगितलेले नाही.
13.82.9
शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणि यात्यधोगतिम् ।
प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १३.८२.९ ॥
शूद्र स्त्रीला शय्येवर बसवून ब्राह्मण अधोगतीला जातो; विधिविहित कर्माने त्याचे प्रायश्चित्तही करावे लागते.
13.82.10
तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्वाद्युधिष्ठिर ।
अतस्ते नियमं वित्ते सम्प्रवक्ष्यामि भारत ॥ १३.८२.१० ॥
तेथे जन्मलेल्या अपत्यांमध्ये (भाग) दुप्पट असावा, हे युधिष्ठिरा. म्हणून, हे भरता, धनाविषयीचा नियम मी तुला नीट सांगेन.
13.82.11
लक्षण्यं गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत् ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात् ॥ १३.८२.११ ॥
उत्तम लक्षणांची वस्तू, गोवृषभ, जे सर्वश्रेष्ठ वाहन असेल ते — ब्राह्मणीच्या पुत्राने घ्यावे; आणि पित्याच्या धनातून एक भागही.
13.82.12
एषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर ।
तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोंशाः पितुर्धनात् ॥ १३.८२.१२ ॥
यांनुसार ब्राह्मणाच्या धनाचे दहा भाग करावेत, हे युधिष्ठिरा. तेथे, त्यानेच (ब्राह्मणीच्या पुत्राने) पित्याच्या धनातून चार भाग घ्यावेत.
13.82.13
त्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोप्यसंशयः ।
स तु मातुर्विशेषेण त्रीनंशान्हर्तुमर्हति ॥ १३.८२.१३ ॥
जो पुत्र एखाद्या स्त्रीपासून जन्मलेला ब्राह्मण आहे, तोही निःसंशय तसाच आहे. तो मातेमुळे विशेषतः तीन भाग घेण्यास पात्र आहे.
13.82.14
वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपि ।
द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर ॥ १३.८२.१४ ॥
तिसऱ्या वर्णात, वैश्य स्त्रीपासून ब्राह्मणापासून जन्मलेल्यानेही, हे युधिष्ठिरा, ब्राह्मणाच्या धनातून दोन भाग घ्यावेत.
13.82.15
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः ।
अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत ॥ १३.८२.१५ ॥
शूद्र स्त्रीपासून ब्राह्मणापासून जन्मलेला नित्य देय धनाचा मानला जातो. हे भारता, शूद्रपुत्राला थोडे तरी द्यावे.
13.82.16
दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैव भवेत्क्रमः ।
सवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत् ॥ १३.८२.१६ ॥
दहा भागांत विभागलेल्या धनाचा क्रम असाच असावा. पण सवर्ण स्त्रियांपासून जन्मलेल्यांना समान भाग ठरवावेत.
13.82.17
अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात् ।
त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १३.८२.१७ ॥
परंतु शूद्र स्त्रीच्या पुत्राला अकौशल्यामुळे लोक अब्राह्मण मानतात. तिन्ही वर्णांत जन्मला तरी ब्राह्मणापासून जन्मलेला ब्राह्मण व्हावा.
13.82.18
स्मृताश्च वर्णाश्चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते ।
हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात् ॥ १३.८२.१८ ॥
चारच वर्ण स्मरले जातात; पाचवा आढळत नाही. शूद्र स्त्रीचा पुत्र पित्याच्या धनातून दहावा भाग घ्यावा.
13.82.19
तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति ।
अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत ॥ १३.८२.१९ ॥
वडिलांनी दिलेलेच तो घेऊ शकतो; न दिलेले घेण्यास तो पात्र नाही. हे भारता, शूद्रापुत्राला धन अवश्य द्यावे.
13.82.20
आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते ।
यत्रतत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते ॥ १३.८२.२० ॥
करुणा हा परम धर्म आहे म्हणून त्याला ते दिले जाते. जिथे कुठेही उत्पन्न झाले तरी ते गुणासाठीच योग्य ठरते.
13.82.21
यद्यप्येष सुपुत्रः स्यादपुत्रो यदि वा भवेत् ।
नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत ॥ १३.८२.२१ ॥
हा चांगला पुत्र असो वा पुत्रहीन असो, हे भारता, शूद्रापुत्राला दशमांशापेक्षा अधिक देऊ नये.
13.82.22
स्मृत एकश्चतुर्भागः कन्याभागस्तु धर्मतः ।
अभ्रातृका समग्राहा चार्धास्येत्यपरे विदुः ॥ १३.८२.२२ ॥
धर्मानुसार कन्येचा वाटा चतुर्थांश असे स्मरण आहे. परंतु भावांशिवाय असलेली कन्या संपूर्ण घेईल; इतर म्हणतात की ती अर्धा घेईल.
13.82.23
त्रैवार्विकाद्यदा भक्तादधिकं स्याद्द्विजस्य तु ।
यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम् ॥ १३.८२.२३ ॥
द्विजाकडे तीन वर्षांच्या अन्नाहून अधिक धन असेल तेव्हा त्या धनाने यज्ञ करावा; व्यर्थ धन जमवू नये.
13.82.24
त्रिसहस्रपरो दायः स्त्रियै देयो धनस्य वै ।
भर्त्रा तच्च धनं दत्तं यथार्हं भोक्तुमर्हति ॥ १३.८२.२४ ॥
स्त्रीला धनाचा तीन हजारांपर्यंतचा वाटा द्यावा. पतीने दिलेले ते धन ती यथोचित रीतीने उपभोगण्यास पात्र आहे.
13.82.25
स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम् ।
नापहारं स्त्रियः कुर्युः पितृवित्तात्कथञ्चन ॥ १३.८२.२५ ॥
स्त्रियांचा पतीच्या संपत्तीवरील हक्क हा उपभोगाचे फळ मानला गेला आहे. स्त्रियांनी कोणत्याही प्रकारे पित्याच्या धनाचे अपहरण करू नये.
13.82.26
स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथाऽस्य सा ॥ १३.८२.२६ ॥
हे युधिष्ठिरा, पित्याने स्त्रीला जे धन दिले असेल, ते ब्राह्मणीच्या कन्येने घ्यावे; जसा मुलगा पित्याचे धन घेतो, तशीच ती घेते.
13.82.27
सा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन ।
एवमेव समुद्दिष्टो धर्मो वै भरतर्षभ।
एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम् ॥ १३.८२.२७ ॥
हे राजा, हे कुरुनंदना, ती कन्या मुलाच्या बरोबरीची ठरवली आहे. हे भरतश्रेष्ठा, हाच धर्म असा सांगितला आहे. या धर्माचे स्मरण ठेवून धन व्यर्थ मिळवू नये.
13.82.28
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः ।
केन प्रतिविशेषेण दशमोऽप्यस्य दीयते ॥ १३.८२.२८ ॥
शूद्र स्त्रीच्या ठायी ब्राह्मणापासून जन्मलेल्याला जे धन द्यावे असे सांगितले आहे, कोणत्या विशेष भेदामुळे त्याला दहावा भाग दिला जातो?
13.82.29
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः ।
क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि ॥ १३.८२.२९ ॥
ब्राह्मण स्त्रीच्या ठायी ब्राह्मणापासून जन्मलेला ब्राह्मणच होईल, यात संशय नाही. क्षत्रिय स्त्रीच्या ठायीही तसेच, वैश्य स्त्रीच्या ठायीही तसेच.
13.82.30
कस्मात्तु विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम ।
यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति ॥ १३.८२.३० ॥
हे नृपश्रेष्ठा, तुम्ही तिन्ही वर्ण ब्राह्मणच आहेत असे सांगितल्यावर त्यांनी विषम भाग का घ्यावा?
13.82.31
दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परन्तप ।
प्रोक्तेनि चैव नाम्नाऽयं विशेषः सुमहान्भवेत् ॥ १३.८२.३१ ॥
हे परंतप, जगात एकाच नावाने 'दाराः' (पत्नी) म्हटले जाते; परंतु नावातील भेदामुळे मोठा फरक पडतो.
13.82.32
तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद्विन्देत ब्राह्मणीम् ।
सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात्सा च ताभ्यो गरीयसी ॥ १३.८२.३२ ॥
प्रथम तीन पत्नी करून, नंतर ब्राह्मणी विवाहावी; तीच ज्येष्ठ आणि पूज्य होईल, आणि ती त्या सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ आहे.
13.82.33
स्नानं प्रसाधनं भर्तुर्दन्तधावनमुञ्जनम् ।
हव्यं कव्यं च यच्चान्यद्धर्मयुक्तं गृहे भवेत् ॥ १३.८२.३३ ॥
पतीचे स्नान, प्रसाधन, दातुन, अंजन, हव्य आणि कव्य, आणि घरात धर्माला अनुसरून इतर जे काही असेल ते सर्व (पत्नीने करावे).
13.82.34
न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत्कर्तुमर्हति ।
ब्राह्मणीत्वेव कुर्याद्वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ १३.८२.३४ ॥
ती असताना दुसरी कधीही ते करण्यास योग्य नाही; किंवा हे युधिष्ठिरा, ब्राह्मणाच्या बाबतीत ब्राह्मणीनेच ते करावे.
13.82.35
अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च ।
ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी ॥ १३.८२.३५ ॥
अन्न, पेय, माळा, वस्त्रे आणि अलंकार हे सर्व ब्राह्मणीने पतीला द्यावे; तीच खरोखर श्रेष्ठ आहे.
13.82.36
मनुनाऽभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दन ।
तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः ॥ १३.८२.३६ ॥
हे कुरुनंदना, मनूने सांगितलेल्या शास्त्रातही, हे महाराज, हाच सनातन धर्म दिसून येतो.
13.82.37
अथ चेदन्यथा कुर्याद्यदि कामाद्युधिष्ठिर ।
यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः ॥ १३.८२.३७ ॥
परंतु कामवासनेने कोणी याच्या उलट वागला, हे युधिष्ठिरा, तर तो पूर्वी पाहिलेल्या ब्राह्मण आणि चांडाळाप्रमाणेच होईल.
13.82.38
ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत् ।
राजन्विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि ॥ १३.८२.३८ ॥
ब्राह्मण स्त्रीचा पुत्र क्षत्रिय स्त्रीच्या पुत्रासारखा असेल; हे राजा, येथे दोन्ही वर्णांमधील जो भेद आहे तोही आहे.
13.82.39
न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् ।
ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान्स्याद्राजसत्तम ॥ १३.८२.३९ ॥
परंतु जगात जातीने क्षत्रिय स्त्री ब्राह्मण स्त्रीच्या बरोबरीची होऊ शकत नाही; ब्राह्मण स्त्रीचा पहिला पुत्रच श्रेष्ठ असेल, हे राजश्रेष्ठा.
13.82.40
भूयोभूयोपि संहार्यः पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ।
यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् ॥ १३.८२.४० ॥
हे युधिष्ठिरा, वडिलांच्या संपत्ती इत्यादीतून वारंवारही भाग कमी करावा, म्हणजे क्षत्रिय स्त्री कधीही ब्राह्मण स्त्रीच्या बरोबरीची होऊ नये.
13.82.41
क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् ।
श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ॥ १३.८२.४१ ॥
त्याचप्रमाणे वैश्य स्त्री क्षत्रिय स्त्रीच्या बरोबरीची कधीही होऊ शकत नाही. हे युधिष्ठिरा, श्री, राज्य आणि कोश हे क्षत्रियांचेच असतात.
13.82.42
विहितं दृश्यते राजन्सागरान्तां च मेदिनीम् ।
क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम्।
राजा दण्डधरो राजन्रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात् ॥ १३.८२.४२ ॥
हे राजा, समुद्रापर्यंतची पृथ्वी क्षत्रियासाठी विहित असल्याचे दिसते; क्षत्रिय आपल्या धर्माने अत्यधिक श्री प्राप्त करतो. राजा दंडधर असतो; हे राजा, संरक्षण क्षत्रियाशिवाय अन्य कोठूनही मिळत नाही.
13.82.43
ब्राह्मणा हि महाभाग देवानामपि देवताः ।
तेषु राजा प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम् ॥ १३.८२.४३ ॥
हे महाभाग, ब्राह्मण देवांनाही देव आहेत. राजाने त्यांच्याशी विधिपूर्वक पूजेने वागावे.
13.82.44
प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतमव्ययम् ।
लुप्यमानं स्वधर्मेण क्षत्रियो रक्षति प्रजाः ॥ १३.८२.४४ ॥
ऋषींनी सांगितलेला शाश्वत व अव्यय धर्म जाणून, तो स्वधर्माने लोप पावत असताना क्षत्रिय प्रजेचे रक्षण करतो.
13.82.45
दस्युभिर्ह्रियमाणं च धनं दारांश्च सर्वशः ।
सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः ॥ १३.८२.४५ ॥
दरोडेखोरांकडून धन आणि स्त्रिया सर्वतोपरी हरण केल्या जात असताना, राजाच सर्व वर्णांचा त्राता होतो.
13.82.46
भूयान्स्यात्क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयः ।
भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ॥ १३.८२.४६ ॥
क्षत्रिय-पुत्र वैश्य-पुत्रापेक्षा अधिक होईल, यात शंका नाही. हे युधिष्ठिरा, त्याच्याकडूनही पितृधनातून (कर) घ्यावा.
13.82.47
उक्तं ते विधिवद्राजन्ब्राह्मणस्य पितामह ।
इतरेषां तु वर्णानां कथं वै नियमो भवेत् ॥ १३.८२.४७ ॥
हे राजा, हे पितामहा, ब्राह्मणाविषयी आपण विधिपूर्वक सांगितले. पण इतर वर्णांचा नियम कसा असेल?
13.82.48
क्षत्रियस्यापि भार्ये द्वे विहिते कुरुनन्दन ।
तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मूता ॥ १३.८२.४८ ॥
हे कुरुनंदना, क्षत्रियालाही दोन भार्या विहित आहेत. तिसरी शूद्रा असू शकते; परंतु ती पाहिली गेलेली नाही आणि स्मृतीतही सांगितलेली नाही.
13.82.49
एष एव क्रमो हि स्यात्क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
अष्टधा तु भवेत्कार्यं क्षत्रियस्वं जनाधिप ॥ १३.८२.४९ ॥
हे युधिष्ठिरा, क्षत्रियांसाठी हाच क्रम असावा. हे जनाधिपा, क्षत्रियाचे धन आठ भागांत वाटले जावे.
13.82.50
क्षत्रियाया हरेत्पुत्रश्चतुरोंशान्पितुर्धनात् ।
युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्वात्स हरेत्तु तत् ॥ १३.८२.५० ॥
क्षत्रिय स्त्रीचा पुत्राने पित्याच्या धनातून चार भाग घ्यावेत. आणि युद्धात मिळालेले धन पित्याचेच आहे; ते त्यानेच घ्यावे.
13.82.51
वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीञ्शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् ।
एकैव हि भवेद्भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन। ॥ १३.८२.५१ ॥
वैश्य स्त्रीचा पुत्र तीन भाग घेईल आणि शूद्र स्त्रीचा पुत्र आठवा भाग. हे कुरुनंदना, वैश्याला एकच पत्नी असावी.
13.82.52
द्वितीया तु भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मृता ।
वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ। ॥ १३.८२.५२ ॥
दुसरी पत्नी शूद्र स्त्री असू शकते; पण ती पाहिली गेलेली नाही आणि स्मृतीत सांगितलेलीही नाही. हे भरतर्षभा, वैश्य जिवंत असताना वैश्य स्त्रीपासून.
13.82.53
शूद्रायां चापि कौन्तेय तयोर्विनियमः स्मृतः ।
पञ्चधा तु भवेत्कार्यं वैश्यस्वं भरतर्षभ। ॥ १३.८२.५३ ॥
हे कौंतेया, शूद्र स्त्रीपासूनही त्या दोघांचा नियम स्मृतीत सांगितला आहे. हे भरतर्षभा, वैश्याचे धन पाच भागांत वाटले जावे.
13.82.54
तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप ।
वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारोंशाः पितुर्धनात्। ॥ १३.८२.५४ ॥
त्या दोघांच्या संततीचा विभाग मी सांगतो. हे जनाधिपा, वैश्य स्त्रीच्या पुत्राने पित्याच्या धनातून चार भाग घ्यावेत.
13.82.55
पञ्चमस्तु स्मृतोः भागः शूद्रापुत्राय भारत ।
सोपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति। ॥ १३.८२.५५ ॥
पाचवा भाग शूद्रा स्त्रीच्या पुत्राचा असे सांगितले आहे, हे भारता. त्यानेही पित्याने दिलेलेच घ्यावे; न दिलेले घेण्यास तो पात्र नाही.
13.82.56
त्रिमिर्वर्णैः सदा जातः शूद्रो देयधनो भवेत् ॥ १३.८२.५६ ॥
तिन्ही वर्णांपासून सदैव जन्मलेला शूद्र असतो; त्याचे धन देय असते.
13.82.57
शूद्रस्य स्यात्सवर्णैव भार्या नान्या कथञ्चन ।
समभागाश्च पुत्राः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ १३.८२.५७ ॥
शूद्राची पत्नी सवर्णाच असावी, कोणत्याही प्रकारे दुसरी नव्हे. शंभर पुत्र असले तरी ते समान भागाचे अधिकारी असतील.
13.82.58
जातानां समवर्णायाः पुत्राणामविशेषतः ।
सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात्स्मृतः ॥ १३.८२.५८ ॥
समान वर्णाच्या स्त्रीपासून जन्मलेल्या पुत्रांत भेद नाही; सर्व वर्णांच्या पुत्रांचा धनात समान भाग सांगितला आहे.
13.82.59
ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्यादेकांशो यः प्रधानतः ।
एष दायविधिः पार्थ पूर्वमुक्तः स्वयंभुवा ॥ १३.८२.५९ ॥
ज्येष्ठाचा भाग ज्येष्ठालाच; तो प्रधानतः एक अंश असतो. हे पार्था, हा दायविधी पूर्वी स्वयंभूने सांगितला होता.
13.82.60
समवर्णासु जातानां विशेषोऽस्त्यपरो नृप ।
विवाहवैशिष्ट्यकृतः पूर्वपूर्वो विशिष्यते ॥ १३.८२.६० ॥
हे नृपा, समान वर्णाच्या स्त्रियांच्या पुत्रांत आणखी एक भेद आहे—तो विवाहाच्या वैशिष्ट्यामुळे होतो; पूर्वी विवाहित स्त्रीचा पुत्र अधिक विशिष्ट मानला जातो.
13.82.61
हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशमेकभार्यासुतेष्वपि ।
मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम् ॥ १३.८२.६१ ॥
एकाच पत्नीच्या पुत्रांमध्येही ज्येष्ठाने प्रधान भाग घ्यावा. मधल्याने मधला भाग, आणि धाकट्याने धाकटा भाग घ्यावा.
13.82.62
एवं जातिषु सर्वासु सवर्णः श्रेष्ठतां गतः ।
महर्षिरपि चैतद्वै मारीचः काश्यपोऽब्रवीत् ॥ १३.८२.६२ ॥
अशा प्रकारे सर्व जातींमध्ये समान वर्णाचा माणूस श्रेष्ठत्व प्राप्त करतो. महर्षी मारीच कश्यपांनीही हेच सांगितले.