Mahābhārata · Adhyāya 13.82
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.82.1
सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मविदुत्तम ।
अतीव संशयच्छेत्ता भवान्वै प्रथितः क्षितौ ॥ १३.८२.१ ॥
Tú, conocedor de las reglas de todas las escrituras, el mejor entre quienes conocen el deber real, eres muy célebre en la tierra como disipador de dudas.
13.82.2
कश्चित्तु संशयो मेऽस्ति तन्मे ब्रूहि पितामह ।
अस्यामापदि कष्टायामन्यं पृच्छाम कं वयम्
जातेऽस्मिन्संशये राजन्नान्यं पृच्छेम कञ्चन ॥ १३.८२.२ ॥
Pero tengo una duda; dímela, abuelo. En esta dolorosa calamidad, ¿a quién más podríamos preguntar? Surgida esta duda, oh rey, no preguntaremos a nadie más.
13.82.3
यथा नरेण कर्तव्यं धर्ममार्गानुवर्तिना ।
एतत्सर्वं महाबाहो भवान्व्याख्यातुमर्हति ॥ १३.८२.३ ॥
Cómo debe actuar un hombre que sigue el camino del dharma, todo esto, oh de poderosos brazos, tú eres capaz de explicarlo.
13.82.4
चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्मणस्य पितामह ।
ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छतः ॥ १३.८२.४ ॥
Cuatro esposas han sido prescritas, abuelo, para un brahmán que desea el placer: una mujer brahmán, una mujer kṣatriya, una mujer vaiśya y una mujer śūdra.
13.82.5
तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम ।
आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्र्यं दायाद्यमर्हति ॥ १३.८२.५ ॥
Oh mejor de los kurus, entre los hijos nacidos de todas ellas, en orden de nacimiento, ¿cuál de ellos merece la herencia paterna?
13.82.6
केन वा किं ततो हार्यं पितृवित्तात्पितामह ।
एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु कः स्मृतः ॥ १३.८२.६ ॥
Abuelo, ¿por quién y qué debe tomarse de la riqueza del padre? Deseo oír cómo está prescrita la división entre ellos.
13.82.7
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
एतेषु विहितो धर्मो ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ १३.८२.७ ॥
El brahmán, el kṣatriya y el vaiśya — estas tres clases son los dvijāti, los nacidos dos veces. Entre ellos está prescrito el deber del brahmán, oh Yudhiṣṭhira.
13.82.8
वैषम्यादथवा लोभात्कामाद्वाऽपि परन्तप ।
ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मृता ॥ १३.८२.८ ॥
Por desigualdad, o por codicia, o incluso por deseo, oh abrasador de enemigos, un brahmán podría tener una esposa śūdra — pero esto no se ha visto, ni está registrado en la smṛti.
13.82.9
शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणि यात्यधोगतिम् ।
प्रायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १३.८२.९ ॥
Quien coloca a una mujer śūdra en su lecho, un brahmán cae a un estado inferior; y el expiación por ello debe hacerse mediante el rito prescrito por la regla.
13.82.10
तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्वाद्युधिष्ठिर ।
अतस्ते नियमं वित्ते सम्प्रवक्ष्यामि भारत ॥ १३.८२.१० ॥
Entre los descendientes nacidos allí, la porción debe ser doble, oh Yudhiṣṭhira. Por tanto, oh descendiente de Bharata, te explicaré por completo la regla sobre la riqueza.
13.82.11
लक्षण्यं गोवृषो यानं यत्प्रधानतमं भवेत् ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात् ॥ १३.८२.११ ॥
La propiedad más selecta — un toro, el mejor vehículo que pueda haber — debe tomarla el hijo de la brahmán, y también una parte de la riqueza de su padre.
13.82.12
एषं तु दशधा कार्यं ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर ।
तत्र तेनैव हर्तव्याश्चत्वारोंशाः पितुर्धनात् ॥ १३.८२.१२ ॥
Conforme a estos, la propiedad del brahmán debe dividirse en diez partes, oh Yudhiṣṭhira. De ellas, el hijo de la brahmán debe tomar cuatro porciones de la riqueza de su padre.
13.82.13
त्रियायास्तु यः पुत्रो ब्राह्मणः सोप्यसंशयः ।
स तु मातुर्विशेषेण त्रीनंशान्हर्तुमर्हति ॥ १३.८२.१३ ॥
El hijo de una mujer que es brahmán es, sin duda, el mismo. Por su madre en particular, tiene derecho a tomar tres partes.
13.82.14
वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्मणादपि ।
द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्युधिष्ठिर ॥ १३.८२.१४ ॥
Nacido en el tercer varṇa, de una mujer vaiśya por un brahmán, también él, oh Yudhiṣṭhira, debe tomar dos partes de la riqueza del brahmán.
13.82.15
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो नित्यादेयधनः स्मृतः ।
अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत ॥ १३.८२.१५ ॥
Nacido de un brahmán de una mujer śūdra, se le recuerda como alguien cuya riqueza debe darse siempre. Incluso un poco debe darse al hijo de una mujer śūdra, oh descendiente de Bharata.
13.82.16
दशधा प्रविभक्तस्य धनस्यैव भवेत्क्रमः ।
सवर्णासु तु जातानां समान्भागान्प्रकल्पयेत् ॥ १३.८२.१६ ॥
Para la riqueza dividida en diez partes, el orden debe ser así; pero entre los nacidos de mujeres del mismo varṇa, deben establecerse partes iguales.
13.82.17
अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात् ।
त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १३.८२.१७ ॥
Pero la gente considera que el hijo de una mujer śūdra no es brahmán, por falta de destreza. Aunque nacido en las tres varṇas, quien nace de un brahmán debe llegar a ser brahmán.
13.82.18
स्मृताश्च वर्णाश्चत्वारः पञ्चमो नाधिगम्यते ।
हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्रः पितुर्धनात् ॥ १३.८२.१८ ॥
Solo se recuerdan cuatro varṇas; no se encuentra un quinto. El hijo de una mujer śūdra debe tomar una décima parte de la riqueza de su padre.
13.82.19
तत्तु दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति ।
अवश्यं हि धनं देयं शूद्रापुत्राय भारत ॥ १३.८२.१९ ॥
Solo puede tomar lo que el padre le ha dado; lo que no fue dado, no tiene derecho a tomarlo. Oh Bhārata, ciertamente debe darse riqueza al hijo de la mujer śūdra.
13.82.20
आनृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते ।
यत्रतत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते ॥ १३.८२.२० ॥
La compasión es el deber supremo, por eso se le concede. Dondequiera que surja, solo es apropiada para la virtud.
13.82.21
यद्यप्येष सुपुत्रः स्यादपुत्रो यदि वा भवेत् ।
नाधिकं दशमाद्दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत ॥ १३.८२.२१ ॥
Aunque este sea un buen hijo o no tenga hijos, oh Bhārata, no se debe dar al hijo de la mujer śūdra más de una décima parte.
13.82.22
स्मृत एकश्चतुर्भागः कन्याभागस्तु धर्मतः ।
अभ्रातृका समग्राहा चार्धास्येत्यपरे विदुः ॥ १३.८२.२२ ॥
Según el dharma, la porción de la hija se recuerda como un cuarto. Pero la que no tiene hermanos toma el todo; otros sostienen que toma la mitad.
13.82.23
त्रैवार्विकाद्यदा भक्तादधिकं स्याद्द्विजस्य तु ।
यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्धनम् ॥ १३.८२.२३ ॥
Cuando un dvija tiene riqueza más allá del sustento de tres años, debe sacrificar con esa riqueza; no debe acumularla en vano.
13.82.24
त्रिसहस्रपरो दायः स्त्रियै देयो धनस्य वै ।
भर्त्रा तच्च धनं दत्तं यथार्हं भोक्तुमर्हति ॥ १३.८२.२४ ॥
A la mujer se le debe dar una porción de riqueza de hasta tres mil. Aquella riqueza que le dio su esposo, ella tiene derecho a disfrutarla como corresponde.
13.82.25
स्त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफलं स्मृतम् ।
नापहारं स्त्रियः कुर्युः पितृवित्तात्कथञ्चन ॥ १३.८२.२५ ॥
Para las mujeres, la herencia del esposo se declara como fruto del disfrute. Las mujeres no deben de ninguna manera apropiarse de la riqueza de su padre.
13.82.26
स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर ।
ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्कन्या यथा पुत्रस्तथाऽस्य सा ॥ १३.८२.२६ ॥
Oh Yudhiṣṭhira, cualquier riqueza que el padre haya dado a una mujer, debe tomarla la hija de la brahmaní; así como el hijo toma la riqueza de su padre, así también ella la toma.
13.82.27
सा हि पुत्रसमा राजन्विहिता कुरुनन्दन ।
एवमेव समुद्दिष्टो धर्मो वै भरतर्षभ।
एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्धनम् ॥ १३.८२.२७ ॥
Ella, en verdad, es prescrita como igual a un hijo, oh rey, oh deleite de los Kurus. Así se ha declarado esta ley, oh toro de los Bharatas. Recordando esta ley, no se debe perseguir la riqueza en vano.
13.82.28
शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधनः स्मृतः ।
केन प्रतिविशेषेण दशमोऽप्यस्य दीयते ॥ १३.८२.२८ ॥
Para el hijo nacido de un brahmán en una mujer śūdra, aunque se declara que debe darse riqueza, ¿por qué distinción particular se le da una décima parte?
13.82.29
ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मणः स्यान्न संशयः ।
क्षत्रियायां तथैव स्याद्वैश्यायामपि चैव हि ॥ १३.८२.२९ ॥
El hijo nacido de un brahmán en una mujer brahmán es sin duda brahmán, no hay duda. Así también con una mujer kṣatriya, y también con una mujer vaiśya.
13.82.30
कस्मात्तु विषमं भागं भजेरन्नृपसत्तम ।
यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वयोक्ता ब्राह्मणा इति ॥ १३.८२.३० ॥
Oh mejor de los reyes, cuando tú has declarado que las tres clases son brahmanes, ¿por qué deberían recibir una parte desigual?
13.82.31
दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परन्तप ।
प्रोक्तेनि चैव नाम्नाऽयं विशेषः सुमहान्भवेत् ॥ १३.८२.३१ ॥
Oh abrasador de enemigos, en el mundo se dice con un solo nombre 'dārāḥ' (esposas); pero la diferencia de nombre produce una gran distinción.
13.82.32
तिस्रः कृत्वा पुरो भार्याः पश्चाद्विन्देत ब्राह्मणीम् ।
सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात्सा च ताभ्यो गरीयसी ॥ १३.८२.३२ ॥
Habiendo tomado primero tres esposas, después debe casarse con una mujer brahmán; ella es la mayor y debe ser honrada, y es más preeminente que todas ellas.
13.82.33
स्नानं प्रसाधनं भर्तुर्दन्तधावनमुञ्जनम् ।
हव्यं कव्यं च यच्चान्यद्धर्मयुक्तं गृहे भवेत् ॥ १३.८२.३३ ॥
El baño del esposo, su adorno, la limpieza de los dientes, el untar los ojos, la ofrenda de havya y kavya, y cualquier otra cosa en la casa conforme al dharma, todo ello debe hacerlo la esposa.
13.82.34
न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत्कर्तुमर्हति ।
ब्राह्मणीत्वेव कुर्याद्वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ॥ १३.८२.३४ ॥
Mientras ella esté presente, nunca otra debe realizar ese deber; o bien, oh Yudhiṣṭhira, la esposa brahmán del brahmán debe hacerlo.
13.82.35
अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च ।
ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी ॥ १३.८२.३५ ॥
Comida, bebida, guirnaldas, vestidos y adornos deben ser dados al esposo por la esposa brahmán; ella es, en efecto, la más preeminente.
13.82.36
मनुनाऽभिहितं शास्त्रं यच्चापि कुरुनन्दन ।
तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्मः सनातनः ॥ १३.८२.३६ ॥
Oh deleite de los Kurus, también en el tratado proclamado por Manu, oh gran rey, se ve este dharma eterno.
13.82.37
अथ चेदन्यथा कुर्याद्यदि कामाद्युधिष्ठिर ।
यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः ॥ १३.८२.३७ ॥
Pero si alguien actúa de otro modo por deseo, oh Yudhiṣṭhira, se vuelve como el brahmán y el chandāla, tal como se vio antes.
13.82.38
ब्राह्मण्याः सदृशः पुत्रः क्षत्रियायाश्च यो भवेत् ।
राजन्विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि ॥ १३.८२.३८ ॥
El hijo de una mujer brahmán puede ser semejante al hijo de una mujer kṣatriya; oh rey, también existe aquí la distinción entre ambos varṇas.
13.82.39
न तु जात्या समा लोके ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् ।
ब्राह्मण्याः प्रथमः पुत्रो भूयान्स्याद्राजसत्तम ॥ १३.८२.३९ ॥
Pero en el mundo, por nacimiento, una mujer kṣatriya no puede ser igual a una mujer brahmán; el primer hijo de la mujer brahmán será el mayor, oh mejor de los reyes.
13.82.40
भूयोभूयोपि संहार्यः पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ।
यथा न सदृशी जातु ब्राह्मण्याः क्षत्रिया भवेत् ॥ १३.८२.४० ॥
Oh Yudhiṣṭhira, una y otra vez debe retenerse una parte de la riqueza paterna y similares, para que una mujer kṣatriya nunca sea igual a una mujer brahmán.
13.82.41
क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत् ।
श्रीश्च राज्यं च कोशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ॥ १३.८२.४१ ॥
Asimismo, una mujer vaiśya nunca puede ser igual a una mujer kṣatriya. Oh Yudhiṣṭhira, la fortuna, el reino y el tesoro pertenecen a los kṣatriyas.
13.82.42
विहितं दृश्यते राजन्सागरान्तां च मेदिनीम् ।
क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्नोति भूयसीम्।
राजा दण्डधरो राजन्रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात् ॥ १३.८२.४२ ॥
Oh rey, la tierra hasta el océano aparece prescrita para el kṣatriya; por su propio deber el kṣatriya obtiene gran prosperidad. El rey porta la vara del castigo; oh rey, la protección no viene de nadie más que del kṣatriya.
13.82.43
ब्राह्मणा हि महाभाग देवानामपि देवताः ।
तेषु राजा प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम् ॥ १३.८२.४३ ॥
Oh tú, de gran fortuna, los brahmanes son dioses incluso de los dioses. El rey debe comportarse con ellos con reverencia, según la regla.
13.82.44
प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्मं शाश्वतमव्ययम् ।
लुप्यमानं स्वधर्मेण क्षत्रियो रक्षति प्रजाः ॥ १३.८२.४४ ॥
Conociendo el dharma eterno e imperecedero establecido por los sabios, cuando se ve destruido por el deber propio, el kṣatriya protege a los súbditos.
13.82.45
दस्युभिर्ह्रियमाणं च धनं दारांश्च सर्वशः ।
सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिवः ॥ १३.८२.४५ ॥
Cuando los ladrones se llevan por completo la riqueza y las esposas, el rey se convierte en el protector de todas las clases sociales.
13.82.46
भूयान्स्यात्क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशयः ।
भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद्युधिष्ठिर ॥ १३.८२.४६ ॥
Sin duda el hijo de una mujer kṣatriya es superior al hijo de una mujer vaiśya. Yudhiṣṭhira, también de él debe tomarse algo de la riqueza paterna.
13.82.47
उक्तं ते विधिवद्राजन्ब्राह्मणस्य पितामह ।
इतरेषां तु वर्णानां कथं वै नियमो भवेत् ॥ १३.८२.४७ ॥
Oh rey, oh abuelo, me has explicado según la regla lo relativo al brahmán. Pero ¿cómo sería la norma para las demás clases sociales?
13.82.48
क्षत्रियस्यापि भार्ये द्वे विहिते कुरुनन्दन ।
तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मूता ॥ १३.८२.४८ ॥
Oh deleite de los Kurus, para el kṣatriya se prescriben dos esposas. Una tercera podría ser una mujer śūdra, pero no se ha visto, ni está registrada en la smṛti.
13.82.49
एष एव क्रमो हि स्यात्क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ।
अष्टधा तु भवेत्कार्यं क्षत्रियस्वं जनाधिप ॥ १३.८२.४९ ॥
Yudhiṣṭhira, esta debe ser en efecto la norma para los kṣatriyas. Señor de los hombres, la propiedad de un kṣatriya debe dividirse en ocho partes.
13.82.50
क्षत्रियाया हरेत्पुत्रश्चतुरोंशान्पितुर्धनात् ।
युद्धावहारिकं यच्च पितुः स्वात्स हरेत्तु तत् ॥ १३.८२.५० ॥
El hijo de una mujer kṣatriya debe tomar cuatro partes de la riqueza de su padre. Y el botín de guerra, siendo propio del padre, debe tomarlo él.
13.82.51
वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीञ्शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम् ।
एकैव हि भवेद्भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन। ॥ १३.८२.५१ ॥
El hijo de una mujer vaiśya debe tomar tres partes, y asimismo el hijo de una mujer śūdra una octava parte. Alegría de los Kurus, un vaiśya debe tener una sola esposa.
13.82.52
द्वितीया तु भवेच्छूद्रा न तु दृष्टा न तु स्मृता ।
वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ। ॥ १३.८२.५२ ॥
Una segunda esposa puede ser una mujer śūdra, pero no se ha visto ni está prescrita en la smṛti. Toro de los Bharatas, mientras el vaiśya vive, de una mujer vaiśya.
13.82.53
शूद्रायां चापि कौन्तेय तयोर्विनियमः स्मृतः ।
पञ्चधा तु भवेत्कार्यं वैश्यस्वं भरतर्षभ। ॥ १३.८२.५३ ॥
Hijo de Kuntī, la regla para aquellos dos también está prescrita en la smṛti para la mujer śūdra. Toro de los Bharatas, la propiedad de un vaiśya debe dividirse en cinco partes.
13.82.54
तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप ।
वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश्चत्वारोंशाः पितुर्धनात्। ॥ १३.८२.५४ ॥
Te diré la división de la descendencia de esos dos. Señor de los hombres, el hijo de una mujer vaiśya debe tomar cuatro partes de la riqueza de su padre.
13.82.55
पञ्चमस्तु स्मृतोः भागः शूद्रापुत्राय भारत ।
सोपि दत्तं हरेत्पित्रा नादत्तं हर्तुमर्हति। ॥ १३.८२.५५ ॥
La quinta porción se declara para el hijo de una mujer śūdra, oh Bhārata. Él también solo puede tomar lo que el padre le haya dado; no tiene derecho a tomar lo que no se le haya dado.
13.82.56
त्रिमिर्वर्णैः सदा जातः शूद्रो देयधनो भवेत् ॥ १३.८२.५६ ॥
Quien siempre ha nacido de las tres clases es un śūdra; su riqueza debe ser dada.
13.82.57
शूद्रस्य स्यात्सवर्णैव भार्या नान्या कथञ्चन ।
समभागाश्च पुत्राः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ १३.८२.५७ ॥
La esposa de un śūdra debe ser de la misma clase, nunca otra de ningún modo. Aunque haya cien hijos, tendrán partes iguales.
13.82.58
जातानां समवर्णायाः पुत्राणामविशेषतः ।
सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात्स्मृतः ॥ १३.८२.५८ ॥
Entre los hijos nacidos de una mujer de la misma clase no hay distinción; para los hijos de todas las clases se declara una parte igual de la riqueza.
13.82.59
ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठः स्यादेकांशो यः प्रधानतः ।
एष दायविधिः पार्थ पूर्वमुक्तः स्वयंभुवा ॥ १३.८२.५९ ॥
La parte del mayor corresponde al mayor, que es principalmente una porción. Esta regla de herencia, oh Pārtha, fue declarada en el pasado por el Autoexistente.
13.82.60
समवर्णासु जातानां विशेषोऽस्त्यपरो नृप ।
विवाहवैशिष्ट्यकृतः पूर्वपूर्वो विशिष्यते ॥ १३.८२.६० ॥
Oh rey, entre los hijos nacidos de mujeres de la misma clase existe otra distinción, la que surge de la diferencia de matrimonio: el hijo de la esposa casada antes se considera superior.
13.82.61
हरेज्ज्येष्ठः प्रधानांशमेकभार्यासुतेष्वपि ।
मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम् ॥ १३.८२.६१ ॥
Incluso entre los hijos de una misma esposa, el mayor debe tomar la parte principal; el del medio, la parte intermedia, y el menor, la parte menor.
13.82.62
एवं जातिषु सर्वासु सवर्णः श्रेष्ठतां गतः ।
महर्षिरपि चैतद्वै मारीचः काश्यपोऽब्रवीत् ॥ १३.८२.६२ ॥
Así, entre todas las castas, el de igual varṇa alcanza la excelencia. El gran sabio Mārīca Kāśyapa también lo dijo.