મહાભારત · અધ્યાય 13.84
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.84.1
ब्रूहि तात कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक् पृथक् ।
कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते ॥ १३.८४.१ ॥
હે તાત, કુરુશ્રેષ્ઠ, વર્ણો પ્રમાણે જુદા જુદા કહો: કેવી સ્ત્રીને કેવા પુત્રો થાય છે, તેઓ કોના કહેવાય, અને તેઓ કોણ છે?
13.84.2
विप्रवादाः सुबहवः श्रूयन्ते पुत्रकारिणाम् ।
अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ १३.८४.२ ॥
પુત્ર ઉત્પન્ન કરવા વિશે વિદ્વાનોના ઘણા મત સંભળાય છે. હે રાજન, આમાં અમે મૂંઝાયા છીએ; અમારો સંશય દૂર કરવા તમે જ યોગ્ય છો.
13.84.3
आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयः प्रथमो बहुधा परे ॥ १३.८४.३ ॥
પોતાના જેવો પુત્ર જ પ્રથમ જાણવો; બીજા પુત્રો અનેક પ્રકારના છે.
13.84.4
स्वे क्षेत्रे संस्कृते यस्तु पुत्रमुत्पादयेत्स्वयम् ।
तमौरसं विजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितम् ॥ १३.८४.४ ॥
પોતાના સંસ્કારિત ક્ષેત્રમાં (પત્નીમાં) જે પોતે પુત્ર ઉત્પન્ન કરે — તેને ઔરસ પુત્ર જાણવો; તે પ્રથમ નિર્ધારિત છે.
13.84.5
अग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वा वराय प्रतिपादिता ।
पुत्रिका स्याद्दुहितरि सङ्कल्पे वाऽपि वा सुतः ॥ १३.८४.५ ॥
અગ્નિ અને પ્રજાપતિની પૂજા કરીને વરને આપેલી કન્યા 'પુત્રિકા' થાય છે; અથવા પુત્રીમાં સંકલ્પથી (પુત્રનો અધિકાર) હોય છે, અથવા પુત્ર જ.
13.84.6
तल्पे जातः प्रमीतस्य क्लीबस्य पतितस्य वा ।
स्वधर्मेण नियुक्तो यः स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥ १३.८४.६ ॥
મૃત, નપુંસક કે પતિતની શય્યા (પત્ની)માં જન્મેલો, અથવા સ્વધર્મથી નિયુક્ત થયેલો જે — તે 'ક્ષેત્રજ' પુત્ર તરીકે સ્મરાય છે.
13.84.7
माता पिता च दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि ।
सदृशप्रीतिसंयुक्तो विज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥ १३.८४.७ ॥
આપત્તિમાં માતા અને પિતા નિયમો સાથે પુત્ર આપે, અને સમાન પ્રેમથી યુક્ત હોય, તો તેને દત્રિમ (દત્તક પુત્ર) જાણવો.
13.84.8
सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् ।
पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं विज्ञेयः स तु कृत्रिमः ॥ १३.८४.८ ॥
ગુણ-દોષમાં નિપુણ, પુત્રના ગુણોથી યુક્ત યોગ્ય પુત્રને જે પોતાનો બનાવે, તેને કૃત્રિમ (કૃત્રિમ પુત્ર) જાણવો.
13.84.9
उत्पद्यते यस्य गूढं न च ज्ञायेत कस्यचित् ।
स भवेद्गूढजो नाम तस्य स्याद्यस्य तल्पतः ॥ १३.८४.९ ॥
જેનો (પુત્ર) ગુપ્ત રીતે જન્મે અને કોઈને ખબર ન પડે, તે ગૂઢજ નામનો થાય છે; તે તે શય્યાના સ્વામીનો જ હોય છે.
13.84.10
मातापितृभ्यामुत्सृष्टस्तयोरन्यतरेण वा ।
यं पुत्रं प्रतिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ १३.८४.१० ॥
માતા કે પિતા, કોઈ એક દ્વારા અથવા બંને દ્વારા ત્યજાયેલા જે પુત્રને કોઈ સ્વીકારે, તેને અપવિદ્ધ (ત્યજાયેલો) કહેવાય છે.
13.84.11
पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः ।
तं कानीनं वदन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवे ॥ १३.८४.११ ॥
પિતાના ઘરમાં કન્યા ગુપ્ત રીતે જે પુત્રને જન્મ આપે, તેને કાનીન કહેવો; કન્યાના જન્મમાં તે વોઢા (વિવાહિત પતિ)નો ગણાય.
13.84.12
या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञातापि वा सती ।
वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति उच्यते ॥ १३.८४.१२ ॥
જે ગર્ભવતી સ્ત્રી, જ્ઞાત હોય કે અજ્ઞાત, સતી તરીકે સંસ્કાર પામે, તે ગર્ભ વોઢા (પતિ)નો હોય છે; તેને સહોઢ કહેવાય છે.
13.84.13
क्रीणीयाद्यस्त्वपर्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् ।
स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोपि वा ॥ १३.८४.१३ ॥
જે માતા-પિતા પાસેથી કોઈ હેતુ માટે (સંતાનને) ખરીદે છે, તે ક્રીતક પુત્ર છે; તે તેના જેવો હોય કે ન હોય.
13.84.14
या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वकेच्छया ।
उत्पादयति पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥ १३.८४.१४ ॥
જે સ્ત્રી પતિ દ્વારા ત્યજાયેલી અથવા વિધવા હોય અને પોતાની ઇચ્છાથી ફરી લગ્ન કરીને સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે, તે સંતાન પૌનર્ભવ કહેવાય છે.
13.84.15
सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्याङ्गताऽपि वा ।
पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनसंस्कारमर्हति ॥ १३.८४.१५ ॥
તે જો અક્ષતયોનિ હોય, અથવા જઈને પાછી આવેલી હોય, તો પણ પૌનર્ભવ પતિ દ્વારા તે પુનઃસંસ્કારને યોગ્ય છે.
13.84.16
मातापितृहनो यः स्यात्त्यक्तो वा स्यादकारणम् ।
आत्मानं स्पर्शयेद्यस्तु स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः ॥ १३.८४.१६ ॥
જે માતા-પિતાનો હત્યારો હોય, અથવા વગર કારણે ત્યજાયેલો હોય, અથવા જે પોતાને અર્પણ કરે, તે સ્વયંદત્ત તરીકે સ્મરાય છે.
13.84.17
यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम् ।
स पावयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः ॥ १३.८४.१७ ॥
બ્રાહ્મણ શૂદ્ર સ્ત્રીથી કામવશ થઈને જે પુત્ર ઉત્પન્ન કરે છે, તે જાણે શબને પણ પાવન કરતો — તેથી તે પારશવ તરીકે સ્મરાય છે.
13.84.18
दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् ।
सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ १३.८४.१८ ॥
દાસીથી કે દાસની દાસીથી જે શૂદ્રનો પુત્ર હોય, તે અનુમતિ મેળવીને ભાગ લઈ શકે — એવો ધર્મ સ્થાપિત છે.
13.84.19
क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान् ।
पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः ॥ १३.८४.१९ ॥
પહેલાં કહેલા ક્ષેત્રજ વગેરે આ અગિયાર પુત્રોને ક્રિયાલોપને કારણે જ્ઞાનીઓ પુત્ર-પ્રતિનિધિ કહે છે.
13.84.20
प्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान्भवेत् ।
सर्वांस्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥ १३.८४.२० ॥
એક જ માતાથી જન્મેલા ભાઈઓમાંથી એકને પુત્ર હોય તો તે એક પુત્રથી તે સૌ પુત્રવાન થાય છે, એમ મનુએ કહ્યું.
13.84.21
सर्वासामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् ।
सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः ॥ १३.८४.२१ ॥
એક જ પતિની બધી પત્નીઓમાંથી એકને પુત્ર હોય તો તે એક પુત્રથી મનુએ તે સૌને પુત્રવતી કહી.
13.84.22
आत्मा पुत्रश्च विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः ।
निरुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा ॥ १३.८४.२२ ॥
આત્મજ પુત્ર અને તેના પછી જન્મેલો પુત્ર જાણવો; નિરુક્તજને પણ જાણવો, અને તેમ જ પ્રસૃતજને પણ.
13.84.23
पतितस्य तु भार्याया भर्त्रा सुसमवेतया ।
तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथाऽपरः ॥ १३.८४.२३ ॥
પતિત પતિની પત્નીથી, પતિ સાથે સારી રીતે મળીને જન્મેલો પુત્ર; દત્તક અને કૃત પુત્રો; અધ્યૂઢ અને બીજો એક.
13.84.24
षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा ।
इत्येते वै समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत ॥ १३.८४.२४ ॥
છ અપધ્વંસજ, તેમ જ કાનીન અને અપસદ — આ રીતે આ કહેવાયા છે; હે ભારત, તેમને જાણ.
13.84.25
षडपध्वंसजाः के स्युः के वाऽप्यपसदास्तथा ।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि ॥ १३.८४.२५ ॥
ષડપધ્વંસજ કોણ છે, અને અપસદ કોણ છે? આ સર્વ યથાર્થપણે મને સમજાવવું તમને યોગ્ય છે.
13.84.26
त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ।
वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत ॥ १३.८४.२६ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, બ્રાહ્મણને ત્રણ વર્ણમાં જે પુત્રો થાય છે, અને હે ભરતવંશી, ક્ષત્રિયને બે વર્ણમાં જે બે થાય છે.
13.84.27
एको द्विवर्ण एवाथ तथाऽत्रैवोपलक्षितः ।
षडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु ॥ १३.८४.२७ ॥
એક દ્વિવર્ણ છે; અહીં પણ તે એ રીતે દર્શાવાયો છે. તેઓ ષડપધ્વંસજ છે. અપસદો વિશે પણ એ રીતે સાંભળ.
13.84.28
चाण्डालो व्रात्यवर्णौ तु ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च ।
वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यास्तेऽपसदास्त्रयः ॥ १३.८४.२८ ॥
ચાંડાળ અને વ્રાત્યવર્ણ બ્રાહ્મણી, ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓ, વૈશ્યા તથા શૂદ્રથી જન્મે છે; એ ત્રણ અપસદ તરીકે ઓળખાય છે.
13.84.29
मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ ।
ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु ॥ १३.८४.२९ ॥
માગધ અને વામક, વૈશ્યથી ઓળખાતા બે; બ્રાહ્મણી અને ક્ષત્રિય સ્ત્રીથી તથા ક્ષત્રિયથી એક જ.
13.84.30
ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः ।
पुत्रा ह्येते न शक्यन्ते मिथ्या कर्तुं नराधिप ॥ १३.८४.३० ॥
બ્રાહ્મણીથી સૂત જન્મે છે એમ ઓળખાય છે — તેઓ અપસદ તરીકે સ્મૃત છે. હે નરાધિપ, આ પુત્રોને ખોટા ઠરાવી શકાતા નથી.
13.84.31
क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम् ।
तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.८४.३१ ॥
કેટલાક ક્ષેત્રજને પુત્ર કહે છે અને કેટલાક શુક્રજને. આ બન્ને કોના સમાન પુત્રો છે? હે પિતામહ, તે મને કહો.
13.84.32
रेतजो वा भवेत्पुत्रः पुत्रो वा क्षत्रेजो भवेत् ।
अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे ॥ १३.८४.३२ ॥
રેતજ પુત્ર હોય, અથવા ક્ષેત્રજ પુત્ર હોય; અથવા કરાર તોડીને અધ્યૂઢ પુત્ર હોય — આ જ મારી પાસેથી સમજ.
13.84.33
रेतजं विद्म वै पुत्रं क्षत्रेजस्यागमः कथम् ।
अध्यूढं विद्म वै पुत्रं भित्त्वा तु समयं कथम् ॥ १३.८४.३३ ॥
રેતજ પુત્રને અમે જાણીએ છીએ; પણ ક્ષેત્રજ પુત્રનું આગમન કેવી રીતે? અધ્યૂઢ પુત્રને પણ અમે જાણીએ છીએ; પણ કરાર તોડીને તે કેવી રીતે?
13.84.34
आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे ।
न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत् ॥ १३.८४.३४ ॥
પોતાથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રને જન્માવીને જે બીજા કારણે તેનો ત્યાગ કરે — ત્યાં વીર્ય કારણ નથી; તે ક્ષેત્રના સ્વામીનો થશે.
13.84.35
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते ।
तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः ॥ १३.८४.३५ ॥
પુત્રકામી પુત્ર માટે જે સ્ત્રીને વરે છે, હે પ્રજાપતિ — ત્યાં ક્ષેત્ર જ પ્રમાણ છે; ત્યાં પોતાનો જન્મેલો પુત્ર પ્રમાણ નથી.
13.84.36
अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ ।
न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ ॥ १३.८४.३६ ॥
હે ભરતર્ષભ, અન્ય બાબતે ક્ષેત્રજ જ પુત્ર તરીકે ગણાય છે; પોતાનો આત્મા નષ્ટ કરી શકાતો નથી, કારણ કે તે દૃષ્ટાંત રૂપે આવ્યો છે.
13.84.37
क्वचिच्च कुतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते ।
न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर ॥ १३.८४.३७ ॥
ક્યારેક દત્તક પુત્ર માત્ર સ્વીકારથી જ ઓળખાય છે. હે યુધિષ્ઠિર, ત્યાં બીજ કે ક્ષેત્ર પ્રમાણ બનતાં નથી.
13.84.38
कीदृशः कृतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते ।
शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्यं न भारत ॥ १३.८४.३८ ॥
દત્તક પુત્ર કેવો હોય છે, જે માત્ર સ્વીકારથી ઓળખાય છે? હે ભારત, જ્યાં બીજ કે ક્ષેત્ર પ્રમાણ નથી અને કોઈ લક્ષ્ય પણ નથી, ત્યાં શું?
13.84.39
मातापितृभ्यां यस्त्यक्तः पथि यस्तं प्रकल्पयेत् ।
न चास्य मातापितरौ ज्ञायेतां स हि कृत्रिमः ॥ १३.८४.३९ ॥
માતા-પિતાએ ત્યજેલા અને માર્ગમાં મળેલાને જે અપનાવે, અને જેના માતા-પિતા ઓળખાતા નથી, તે જ કૃત્રિમ પુત્ર છે.
13.84.40
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्सम्प्रतिलक्ष्यते ।
यो वर्णः पोषयेत्तं च तद्वर्णस्तस्य जायते ॥ १३.८४.४० ॥
માલિક વિનાના પર જેની માલિકી દેખાય છે, જે વર્ણ તેનું પોષણ કરે, તે જ વર્ણનો તે જન્મે છે.
13.84.41
कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम् ।
देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.८४.४१ ॥
તેના સંસ્કાર કેવી રીતે, કોના દ્વારા કરવા? કન્યા કેવી રીતે આપવી? હે પિતામહ, તે મને કહો.
13.84.42
आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा ।
त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते ॥ १३.८४.४२ ॥
તેના સંસ્કાર પોતાના પુત્રની જેમ અને માલિકની જેમ કરવા. માતા-પિતાએ ત્યજેલો અને સમાન વર્ણ પામેલો.
13.84.43
तद्गोत्रबन्धुजं तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत ।
अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णस्य युधिष्ठिर ॥ १३.८४.४३ ॥
હે અચ્યુત, તેનો સંસ્કાર તેના ગોત્ર અને બંધુઓમાંથી જન્મેલાએ કરવો. હે યુધિષ્ઠિર, તેના જ વર્ણની કન્યા તેને આપવી.
13.84.44
संस्कर्तुं वर्णगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये ।
कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ ॥ १३.८४.४४ ॥
માતાનો વર્ણ નક્કી કરતી વખતે સંસ્કાર કરવા યોગ્ય વર્ણ અને ગોત્ર નક્કી થાય છે. કાનીન અને અધ્યૂઢથી જન્મેલા પુત્રો પણ પુત્રદોષી જાણવા.
13.84.45
कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ ।
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः। ॥ १३.८४.४५ ॥
કાનીન અને અધ્યૂઢથી જન્મેલા પણ પુત્રદોષી જાણવા. તેઓ પણ પોતાના પુત્રોની જેમ જ સંસ્કાર કરવા યોગ્ય છે, એવો નિશ્ચય છે.
13.84.46
क्षेत्रजो वाऽप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्युत ।
आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारान्ब्राह्मणादयः। ॥ १३.८४.४६ ॥
ક્ષેત્રજ કે અપસદ, અને જે અધ્યૂઢ છે, તેમનામાં પણ બ્રાહ્મણાદિએ પોતાના પુત્રોની જેમ સંસ્કાર કરવા.
13.84.47
स्वं जन्मे मातृगोत्रेण संस्कारं ब्राह्मणादयः ।
धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं पदृश्यते। ॥ १३.८४.४७ ॥
જન્મ પ્રમાણે માતાના ગોત્રથી બ્રાહ્મણાદિએ સંસ્કાર કરવા. ધર્મશાસ્ત્રોમાં વર્ણો વિશે આ જ નિશ્ચય જોવા મળે છે.
13.84.48
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.८४.४८ ॥
આ બધું મેં તને કહ્યું. હવે બીજું શું સાંભળવાની ઇચ્છા છે?