มหาภารตะ · อัธยายะ 13.84
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.84.1
ब्रूहि तात कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक् पृथक् ।
कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते ॥ १३.८४.१ ॥
พ่อเอ๋ย ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กุรุ ขอโปรดบอกข้าพเจ้าแยกตามวรรณะแต่ละวรรณะ ว่าภรรยาเป็นเช่นไร บุตรเป็นเช่นไร และบุตรเหล่านั้นเรียกว่าของผู้ใด และเขาเป็นผู้ใด
13.84.2
विप्रवादाः सुबहवः श्रूयन्ते पुत्रकारिणाम् ।
अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ १३.८४.२ ॥
มีคำกล่าวของพราหมณ์ผู้รู้มากมายที่ได้ยินกันเรื่องการให้กำเนิดบุตร ข้าแต่พระราชา ข้าพระองค์ทั้งหลายยังสับสนในเรื่องนี้ ขอพระองค์ทรงตัดความสงสัยนี้ได้โปรด
13.84.3
आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयः प्रथमो बहुधा परे ॥ १३.८४.३ ॥
บุตรที่เหมือนตนเองพึงรู้ว่าเป็นบุตรอันดับแรก ส่วนบุตรอื่นมีหลายประเภท
13.84.4
स्वे क्षेत्रे संस्कृते यस्तु पुत्रमुत्पादयेत्स्वयम् ।
तमौरसं विजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितम् ॥ १३.८४.४ ॥
ผู้ใดให้กำเนิดบุตรด้วยตนเองในภรรยาของตนซึ่งได้รับการประกอบพิธีแล้ว ผู้นั้นพึงรู้ว่าเป็นบุตรแท้จากเชื้อสายของตน เป็นบุตรที่ถูกกำหนดไว้เป็นอันดับแรก
13.84.5
अग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वा वराय प्रतिपादिता ।
पुत्रिका स्याद्दुहितरि सङ्कल्पे वाऽपि वा सुतः ॥ १३.८४.५ ॥
หญิงที่ถูกยกให้แก่เจ้าบ่าวหลังการบูชาพระอัคนีและพระประชาบดี ย่อมเป็นบุตรีปุตริกา หรือโดยการตั้งใจ สิทธิของบุตรก็ตกอยู่กับธิดา หรือกับบุตรชายเอง
13.84.6
तल्पे जातः प्रमीतस्य क्लीबस्य पतितस्य वा ।
स्वधर्मेण नियुक्तो यः स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥ १३.८४.६ ॥
บุตรที่เกิดบนเตียงของภรรยาผู้สามีตายแล้ว หรือของคนที่ไม่มีสมรรถภาพ หรือของคนที่ตกต่ำ ผู้ที่ถูกแต่งตั้งโดยหน้าที่ของตน บุตรผู้นั้นท่านจดจำว่าเป็นเกษตรชะ บุตรแห่งไร่นา
13.84.7
माता पिता च दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि ।
सदृशप्रीतिसंयुक्तो विज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥ १३.८४.७ ॥
หากมารดาและบิดาในยามทุกข์ยากยกบุตรให้ ตามพิธีกรรมที่กำหนด ผู้ที่รับไว้ด้วยความรักเสมอกัน พึงรู้ว่าเป็นบุตรบุญธรรมที่ให้มา
13.84.8
सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् ।
पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं विज्ञेयः स तु कृत्रिमः ॥ १३.८४.८ ॥
ผู้ใดรับเอาบุตรที่เหมาะสม ซึ่งฉลาดในการแยกแยะคุณและโทษ และประกอบด้วยคุณสมบัติของบุตร ผู้นั้นพึงรู้ว่าเป็นบุตรที่ตนสร้างขึ้น เป็นบุตรเทียม
13.84.9
उत्पद्यते यस्य गूढं न च ज्ञायेत कस्यचित् ।
स भवेद्गूढजो नाम तस्य स्याद्यस्य तल्पतः ॥ १३.८४.९ ॥
บุตรของผู้ใดเกิดขึ้นอย่างลับ โดยไม่มีใครรู้ ท่านเรียกว่าคูฑชะ บุตรที่เกิดอย่างลับ และเขาเป็นของเจ้าของเตียงนั้น
13.84.10
मातापितृभ्यामुत्सृष्टस्तयोरन्यतरेण वा ।
यं पुत्रं प्रतिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ १३.८४.१० ॥
บุตรที่มารดาหรือบิดา หรือทั้งสองคนทอดทิ้ง แล้วมีผู้รับไว้ ท่านเรียกว่าอปวิทธะ บุตรที่ถูกทิ้ง
13.84.11
पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः ।
तं कानीनं वदन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवे ॥ १३.८४.११ ॥
บุตรที่หญิงพรหมจารีให้กำเนิดอย่างลับในเรือนของบิดา ท่านเรียกว่ากานีนะ บุตรของหญิงที่ยังไม่แต่งงาน และเมื่อหญิงให้กำเนิดบุตร บุตรนั้นเป็นของสามีของนาง
13.84.12
या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञातापि वा सती ।
वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति उच्यते ॥ १३.८४.१२ ॥
หญิงมีครรภ์ที่ได้รับการประกอบพิธีแต่งงาน ไม่ว่าจะเป็นที่รู้หรือไม่รู้ ถ้าเป็นสตรีผู้ซื่อสัตย์ ครรภ์นั้นย่อมเป็นของสามี ท่านเรียกว่าสโหฑะ ผู้แต่งงานขณะตั้งครรภ์
13.84.13
क्रीणीयाद्यस्त्वपर्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् ।
स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोपि वा ॥ १३.८४.१३ ॥
ผู้ใดซื้อเด็กจากบิดามารดาเพื่อประโยชน์บางอย่าง ผู้นั้นเป็นบุตรที่ซื้อมา เรียกว่ากรีตกะ ไม่ว่าจะเหมือนหรือไม่เหมือนผู้ซื้อก็ตาม
13.84.14
या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वकेच्छया ।
उत्पादयति पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥ १३.८४.१४ ॥
หญิงที่สามีทอดทิ้ง หรือเป็นหม้าย แล้วด้วยความประสงค์ของตนเอง แต่งงานใหม่และให้กำเนิดบุตร บุตรนั้นท่านเรียกว่าเปานรภวะ บุตรแห่งการแต่งงานใหม่
13.84.15
सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्याङ्गताऽपि वा ।
पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनसंस्कारमर्हति ॥ १३.८४.१५ ॥
หากนางมีช่องกำเนิดยังไม่ถูกทำลาย หรือเป็นผู้ที่จากไปแล้วกลับมา นางสมควรได้รับพิธีแต่งงานครั้งที่สองกับสามีที่เป็นเปานรภวะ
13.84.16
मातापितृहनो यः स्यात्त्यक्तो वा स्यादकारणम् ।
आत्मानं स्पर्शयेद्यस्तु स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः ॥ १३.८४.१६ ॥
ผู้ที่ฆ่าบิดามารดา หรือผู้ที่ถูกทอดทิ้งโดยไม่มีเหตุผล หรือผู้ที่มอบตนเอง ท่านจดจำว่าเป็นสวยัมทัตตะ บุตรที่มอบตนเอง
13.84.17
यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम् ।
स पावयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः ॥ १३.८४.१७ ॥
บุตรที่พราหมณ์ให้กำเนิดแก่หญิงศูทรด้วยความใคร่ บุตรนั้นย่อมชำระแม้ศพ เพราะเหตุนั้นท่านจดจำว่าเป็นปาราศวะ
13.84.18
दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् ।
सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ १३.८४.१८ ॥
บุตรของศูทรที่เกิดจากทาสีหรือจากทาสีของทาส หากได้รับอนุญาต เขาพึงรับส่วนแบ่งของตน ดังนี้กฎแห่งธรรมได้ถูกกำหนดไว้
13.84.19
क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान् ।
पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः ॥ १३.८४.१९ ॥
บุตรทั้งสิบเอ็ดคนนี้ เริ่มด้วยเกษตรชะ ตามที่ได้กล่าวไว้แล้ว ปราชญ์ทั้งหลายเรียกว่าบุตรผู้แทน เพราะการขาดตกของพิธีกรรม
13.84.20
प्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान्भवेत् ।
सर्वांस्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥ १३.८४.२० ॥
หากพี่น้องที่เกิดจากมารดาเดียวกันคนหนึ่งมีบุตร พระมนูตรัสว่าทุกคนเหล่านั้นย่อมมีบุตรแล้วด้วยบุตรคนนั้น
13.84.21
सर्वासामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् ।
सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः ॥ १३.८४.२१ ॥
ถ้ามีภรรยาคนหนึ่งในบรรดาภรรยาทั้งหมดของสามีคนเดียวมีบุตร มนูประกาศว่าภรรยาทุกคนได้เป็นมารดาของบุตรด้วยบุตรคนนั้นนั่นเอง
13.84.22
आत्मा पुत्रश्च विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः ।
निरुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा ॥ १३.८४.२२ ॥
บุตรที่เป็นอาตมชะ คือบุตรที่เป็นตัวตนของตนเอง และบุตรที่เกิดถัดจากเขา พึงรู้ไว้ บุตรนิรุกตชะ พึงรู้ไว้ และบุตรประสฤตชะก็เช่นกัน
13.84.23
पतितस्य तु भार्याया भर्त्रा सुसमवेतया ।
तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथाऽपरः ॥ १३.८४.२३ ॥
บุตรที่เกิดจากภรรยาของผู้ตกต่ำ ขณะที่นางอยู่ร่วมกับสามีอย่างดี และเช่นเดียวกัน บุตรทัตตกฤตที่รับมาหรือทำขึ้น บุตรอธยูฒะ และอีกคนหนึ่งก็เช่นนั้น
13.84.24
षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा ।
इत्येते वै समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत ॥ १३.८४.२४ ॥
บุตรที่เกิดจากการเสื่อมเสียหกประเภท และบุตรกานีนะ กับบุตรอปสทะทั้งหลาย ผู้ที่กล่าวมาแล้วเป็นดังนี้ ท่านจงรู้จักพวกเขาเถิด โอ ภารตะ
13.84.25
षडपध्वंसजाः के स्युः के वाऽप्यपसदास्तथा ।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि ॥ १३.८४.२५ ॥
ผู้ใดเป็นบุตรที่เกิดจากการเสื่อมเสียทั้งหกประเภท และผู้ใดเป็นบุตรที่เกิดจากคนต่ำช้า ขอท่านโปรดอธิบายทั้งหมดนี้แก่ข้าพเจ้าตามความเป็นจริง
13.84.26
त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ।
वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत ॥ १३.८४.२६ ॥
โอ ยุธิษฐิระ บุตรที่พราหมณ์มีในวรรณะทั้งสาม และโอ ภารตะผู้ประเสริฐ บุตรสองวรรณะที่กษัตริย์มี
13.84.27
एको द्विवर्ण एवाथ तथाऽत्रैवोपलक्षितः ।
षडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु ॥ १३.८४.२७ ॥
บุตรคนหนึ่งอยู่ในสองวรรณะ และที่นี่ก็ถูกระบุไว้เช่นนั้น บุตรเหล่านั้นคือบุตรที่เกิดจากการเสื่อมเสียหกประเภท จงฟังเรื่องบุตรที่เกิดจากคนต่ำช้าเช่นเดียวกัน
13.84.28
चाण्डालो व्रात्यवर्णौ तु ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च ।
वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यास्तेऽपसदास्त्रयः ॥ १३.८४.२८ ॥
จัณฑาลและบุตรวราตยะเกิดจากหญิงพราหมณ์ จากหญิงกษัตริย์ และจากหญิงแพศย์ และจากศูทร บุตรทั้งสามนี้เรียกว่าบุตรของคนต่ำช้า
13.84.29
मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ ।
ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु ॥ १३.८४.२९ ॥
มาคธะและวามกะ สองคนนี้ถูกระบุว่าเกิดจากแพศย์ จากหญิงพราหมณ์และหญิงกษัตริย์ และจากกษัตริย์เพียงคนเดียว
13.84.30
ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः ।
पुत्रा ह्येते न शक्यन्ते मिथ्या कर्तुं नराधिप ॥ १३.८४.३० ॥
สูตะถูกระบุว่าเกิดจากหญิงพราหมณ์ ผู้เหล่านี้ถูกบันทึกว่าเป็นบุตรของคนต่ำช้า โอ เจ้าแห่งมนุษย์ บุตรเหล่านี้ไม่อาจทำให้เป็นเท็จได้
13.84.31
क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम् ।
तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.८४.३१ ॥
บางคนกล่าวว่าบุตรที่เกิดจากนา และบางคนกล่าวว่าบุตรที่เกิดจากน้ำอสุจิ บุตรสองคนนี้เท่าเทียมกันของผู้ใดกัน ขอท่านโปรดบอกข้าพเจ้าเรื่องนี้ ข้าแต่ปู่
13.84.32
रेतजो वा भवेत्पुत्रः पुत्रो वा क्षत्रेजो भवेत् ।
अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे ॥ १३.८४.३२ ॥
บุตรอาจเกิดจากน้ำอสุจิ หรือบุตรอาจเกิดจากนา หรือบุตรที่เกิดจากการทำลายข้อตกลงและได้มาโดยการสมรส จงเข้าใจสิ่งนี้จากข้าพเจ้า
13.84.33
रेतजं विद्म वै पुत्रं क्षत्रेजस्यागमः कथम् ।
अध्यूढं विद्म वै पुत्रं भित्त्वा तु समयं कथम् ॥ १३.८४.३३ ॥
เรารู้จักบุตรที่เกิดจากน้ำอสุจิ แต่บุตรที่เกิดจากนาจะเกิดขึ้นได้อย่างไร เรารู้จักบุตรที่ได้มาโดยการสมรส แต่จะทำลายข้อตกลงได้อย่างไร
13.84.34
आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे ।
न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत् ॥ १३.८४.३४ ॥
ผู้ใดให้กำเนิดบุตรของตนเองแล้วทอดทิ้งเขาด้วยเหตุผลอื่น น้ำอสุจิมิใช่เหตุในกรณีนั้น บุตรนั้นย่อมเป็นของเจ้าของนา
13.84.35
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते ।
तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः ॥ १३.८४.३५ ॥
เมื่อชายผู้ปรารถนาบุตรเลือกหญิงเพื่อประโยชน์แห่งบุตร โอ เจ้าแห่งมนุษย์ ในกรณีนั้นนาเป็นหลักฐาน บุตรที่เกิดจากตนเองมิใช่หลักฐานในที่นั้น
13.84.36
अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ ।
न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ ॥ १३.८४.३६ ॥
โอ ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ ในกรณีอื่น บุตรที่เกิดจากนาถือเป็นบุตร เพราะตัวตนของตนนั้นไม่อาจถูกทำลายได้ ด้วยเหตุที่ผู้นั้นได้เข้ามาเป็นตัวอย่าง
13.84.37
क्वचिच्च कुतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते ।
न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर ॥ १३.८४.३७ ॥
บางครั้งบุตรที่รับมาเป็นที่รู้จักได้เพียงด้วยการยอมรับเท่านั้น โอ ยุธิษฐิระ ในกรณีนั้นน้ำอสุจิหรือนาจะไม่เป็นหลักฐาน
13.84.38
कीदृशः कृतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते ।
शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्यं न भारत ॥ १३.८४.३८ ॥
บุตรที่รับมาเป็นคนเช่นไร จึงเป็นที่รู้จักได้เพียงด้วยการยอมรับ โอ ผู้สืบเชื้อสายภารตะ ในกรณีที่น้ำอสุจิและนาไม่เป็นหลักฐาน และไม่มีเครื่องหมายใดปรากฏ
13.84.39
मातापितृभ्यां यस्त्यक्तः पथि यस्तं प्रकल्पयेत् ।
न चास्य मातापितरौ ज्ञायेतां स हि कृत्रिमः ॥ १३.८४.३९ ॥
ผู้ใดถูกบิดาและมารดาทอดทิ้งและมีคนรับไว้บนทาง บิดามารดาของเขาก็ไม่เป็นที่รู้จัก ผู้นั้นแลคือบุตรที่รับมาโดยการจัดตั้ง
13.84.40
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्सम्प्रतिलक्ष्यते ।
यो वर्णः पोषयेत्तं च तद्वर्णस्तस्य जायते ॥ १३.८४.४० ॥
ผู้ที่เป็นที่เห็นว่ามีความเป็นเจ้าของเหนือผู้ที่ไม่มีเจ้าของ และวรรณะที่เลี้ยงดูเขา เขาย่อมเกิดในวรรณะนั้น
13.84.41
कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम् ।
देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.८४.४१ ॥
พิธีสังสการะของเขาควรประกอบอย่างไร และโดยใคร และควรยกบุตรีให้อย่างไร ขอพระองค์ตรัสบอกข้าพเจ้าเรื่องนี้ ข้าแต่ปิตามหะ
13.84.42
आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा ।
त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते ॥ १३.८४.४२ ॥
ควรประกอบพิธีสังสการะให้เขาเหมือนเป็นบุตรของตน และเช่นเดียวกันเหมือนเป็นบุตรของเจ้าของ สำหรับผู้ที่ถูกบิดามารดาทอดทิ้งแล้วไปอยู่ในวรรณะเดียวกัน
13.84.43
तद्गोत्रबन्धुजं तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत ।
अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णस्य युधिष्ठिर ॥ १३.८४.४३ ॥
ข้าแต่อจยุต ควรให้ผู้ที่เกิดในสายโคตรและญาติของเขาเป็นผู้ประกอบพิธีสังสการะให้เขา และข้าแต่ยุธิษฐิระ ควรยกบุตรีที่อยู่ในวรรณะเดียวกับเขาให้แก่เขา
13.84.44
संस्कर्तुं वर्णगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये ।
कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ ॥ १३.८४.४४ ॥
ในการกำหนดวรรณะของมารดา ย่อมตกลงกันได้ว่าควรประกอบพิธีสังสการะและกำหนดวรรณะกับโคตรให้แก่ผู้ใด บุตรที่เกิดจากหญิงสาวก่อนสมรส (กานีนะ) หรือจากภรรยาที่รับมาเป็นเมีย (อัธยูฒะ) ก็พึงทราบว่าเป็นบุตรผู้มีบาป
13.84.45
कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ ।
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः। ॥ १३.८४.४५ ॥
บุตรที่เกิดจากหญิงสาวก่อนสมรสหรือจากภรรยาที่รับมาเป็นเมีย พึงทราบว่าเป็นบุตรผู้มีบาป ทั้งสองคนนั้นก็พึงให้ประกอบพิธีสังสการะเหมือนบุตรของตนเช่นกัน นี่คือข้อวินิจฉัย
13.84.46
क्षेत्रजो वाऽप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्युत ।
आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारान्ब्राह्मणादयः। ॥ १३.८४.४६ ॥
แม้ผู้ที่เกิดจากเขตร (เกษตรชะ) หรือผู้ต่ำทราม (อปสทะ) และผู้ที่เป็นภรรยาที่รับมาเป็นเมียเหล่านั้น ข้าแต่พระองค์ พราหมณ์และผู้อื่น ๆ ก็พึงประกอบพิธีสังสการะให้เหมือนบุตรของตน
13.84.47
स्वं जन्मे मातृगोत्रेण संस्कारं ब्राह्मणादयः ।
धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं पदृश्यते। ॥ १३.८४.४७ ॥
โดยกำเนิด พราหมณ์และผู้อื่น ๆ พึงประกอบพิธีสังสการะตามสายโคตรของมารดา ข้อวินิจฉัยเรื่องวรรณะนี้ปรากฏอยู่ในธรรมศาสตร์ทั้งหลาย
13.84.48
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.८४.४८ ॥
เรื่องทั้งหมดนี้ข้าพเจ้าได้เล่าให้พระองค์ฟังแล้ว พระองค์ยังปรารถนาจะฟังอะไรอีก