महाभारत · अध्याय 13.84
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.84.1
ब्रूहि तात कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक् पृथक् ।
कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते ॥ १३.८४.१ ॥
हे तात, कुरुश्रेष्ठा, वर्णांनुसार वेगवेगळे सांगा: कोणत्या प्रकारच्या पत्नीला कोणत्या प्रकारचे पुत्र होतात, ते कोणाचे असतात आणि ते कोण असतात?
13.84.2
विप्रवादाः सुबहवः श्रूयन्ते पुत्रकारिणाम् ।
अत्र नो मुह्यतां राजन्संशयं छेत्तुमर्हसि ॥ १३.८४.२ ॥
पुत्रनिर्मितीविषयी विद्वानांची पुष्कळ मते ऐकू येतात. हे राजा, यात आम्ही मोहित झालो आहोत; आमचा संशय दूर करण्यास आपण योग्य आहात.
13.84.3
आत्मा पुत्रस्तु विज्ञेयः प्रथमो बहुधा परे ॥ १३.८४.३ ॥
स्वतःसारखा पुत्रच पहिला जाणावा; इतर पुत्र अनेक प्रकारचे आहेत.
13.84.4
स्वे क्षेत्रे संस्कृते यस्तु पुत्रमुत्पादयेत्स्वयम् ।
तमौरसं विजानीयात्पुत्रं प्रथमकल्पितम् ॥ १३.८४.४ ॥
स्वतःच्या संस्कारित क्षेत्रात (पत्नीत) जो स्वतः पुत्र निर्माण करतो — त्याला औरस पुत्र म्हणून जाणावे; तो प्रथम विहित आहे.
13.84.5
अग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वा वराय प्रतिपादिता ।
पुत्रिका स्याद्दुहितरि सङ्कल्पे वाऽपि वा सुतः ॥ १३.८४.५ ॥
अग्नी आणि प्रजापती यांचे पूजन करून वराला दिलेली कन्या 'पुत्रिका' होते; किंवा कन्येत संकल्पाने (पुत्राचा अधिकार) असतो, किंवा पुत्रच.
13.84.6
तल्पे जातः प्रमीतस्य क्लीबस्य पतितस्य वा ।
स्वधर्मेण नियुक्तो यः स पुत्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥ १३.८४.६ ॥
मृत, षंढ किंवा पतित पुरुषाच्या शय्येवर (पत्नीत) जन्मलेला, किंवा स्वधर्माने नियुक्त झालेला जो — तो 'क्षेत्रज' पुत्र म्हणून स्मरला जातो.
13.84.7
माता पिता च दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदि ।
सदृशप्रीतिसंयुक्तो विज्ञेयो दत्रिमः सुतः ॥ १३.८४.७ ॥
आपत्तीत माता व पिता नियमांसह पुत्र देतील, आणि समान प्रेमाने युक्त असेल तर त्याला दत्रिम (दत्तक पुत्र) म्हणून जाणावे.
13.84.8
सदृशं तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् ।
पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं विज्ञेयः स तु कृत्रिमः ॥ १३.८४.८ ॥
गुणदोष जाणणारा, पुत्रगुणांनी युक्त असा योग्य पुत्र जो कोणी स्वीकारतो, त्याला कृत्रिम (कृत्रिम पुत्र) म्हणून जाणावे.
13.84.9
उत्पद्यते यस्य गूढं न च ज्ञायेत कस्यचित् ।
स भवेद्गूढजो नाम तस्य स्याद्यस्य तल्पतः ॥ १३.८४.९ ॥
ज्याचा (पुत्र) गुप्तपणे जन्मतो आणि कोणालाही कळत नाही, तो गूढज नावाचा होतो; तो त्याच शय्येच्या मालकाचा असतो.
13.84.10
मातापितृभ्यामुत्सृष्टस्तयोरन्यतरेण वा ।
यं पुत्रं प्रतिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ १३.८४.१० ॥
माता किंवा पिता यांपैकी एकाने किंवा दोघांनी त्याग केलेला जो पुत्र कोणी स्वीकारतो, त्याला अपविद्ध (त्यक्त) म्हणतात.
13.84.11
पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः ।
तं कानीनं वदन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवे ॥ १३.८४.११ ॥
पित्याच्या घरी कन्या गुप्तपणे जो पुत्र प्रसवते, त्याला कानीन म्हणावे; कन्येच्या जन्मात तो वोढ्याचा (विवाहित पतीचा) असतो.
13.84.12
या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञातापि वा सती ।
वोढुः स गर्भो भवति सहोढ इति उच्यते ॥ १३.८४.१२ ॥
जी गर्भवती स्त्री, ज्ञात असो वा अज्ञात, सती म्हणून संस्कारली जाते, तो गर्भ वोढ्याचा (पतीचा) असतो; त्याला सहोढ म्हणतात.
13.84.13
क्रीणीयाद्यस्त्वपर्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् ।
स क्रीतकः सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोपि वा ॥ १३.८४.१३ ॥
जो माता-पित्यांकडून कोणत्यातरी हेतूने (मुलाला) विकत घेतो, तो क्रीतक पुत्र होय; तो त्याच्यासारखा असो वा नसो.
13.84.14
या पत्या वा परित्यक्ता विधवा वा स्वकेच्छया ।
उत्पादयति पुनर्भूत्वा स पौनर्भव उच्यते ॥ १३.८४.१४ ॥
जी पतीने त्यागलेली किंवा विधवा स्त्री स्वतःच्या इच्छेने पुनर्विवाह करून संतती उत्पन्न करते, तो पुत्र पौनर्भव म्हणवतो.
13.84.15
सा चेदक्षतयोनिः स्याद्गतप्रत्याङ्गताऽपि वा ।
पौनर्भवेन भर्त्रा सा पुनसंस्कारमर्हति ॥ १३.८४.१५ ॥
ती जर अक्षतयोनी असेल, किंवा निघून जाऊन परत आलेली असेल, तरी पौनर्भव पतीकडून तिचा पुन्हा संस्कार होण्यास ती योग्य आहे.
13.84.16
मातापितृहनो यः स्यात्त्यक्तो वा स्यादकारणम् ।
आत्मानं स्पर्शयेद्यस्तु स्वयंदत्तस्तु स स्मृतः ॥ १३.८४.१६ ॥
जो माता-पित्यांचा घातक असेल, किंवा विनाकारण त्यागलेला असेल, किंवा जो स्वतःला अर्पण करतो, तो स्वयंदत्त म्हणून स्मरला जातो.
13.84.17
यं ब्राह्मणस्तु शूद्रायां कामादुत्पादयेत्सुतम् ।
स पावयन्नेव शवस्तस्मात्पारशवः स्मृतः ॥ १३.८४.१७ ॥
ब्राह्मण शूद्र स्त्रीपासून कामवासनेने जो पुत्र उत्पन्न करतो, तो जणू प्रेतालाही पावन करणारा — म्हणून तो पारशव म्हणून स्मरला जातो.
13.84.18
दास्यां वा दासदास्यां वा यः शूद्रस्य सुतो भवेत् ।
सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥ १३.८४.१८ ॥
दासीपासून किंवा दासाच्या दासीपासून जो शूद्राचा पुत्र असेल, तो अनुमती मिळाल्यास वाटा घेऊ शकतो — असा धर्म प्रस्थापित आहे.
13.84.19
क्षेत्रजादीन्सुतानेतानेकादश यथोदितान् ।
पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिणः ॥ १३.८४.१९ ॥
पूर्वी सांगितलेले क्षेत्रज इत्यादी हे अकरा पुत्र, क्रियांच्या लोपामुळे ज्ञानी लोक त्यांना पुत्र-प्रतिनिधी म्हणतात.
13.84.20
प्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान्भवेत् ।
सर्वांस्तांस्तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥ १३.८४.२० ॥
एकाच मातेपासून जन्मलेल्या भावांपैकी एकाला पुत्र असेल, तर त्या एका पुत्रामुळे त्या सर्वांना पुत्रवान मानले जाते, असे मनू म्हणाला.
13.84.21
सर्वासामेकपत्नीनामेका चेत्पुत्रिणी भवेत् ।
सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीर्मनुः ॥ १३.८४.२१ ॥
एकाच पतीच्या सर्व पत्नींपैकी एकीला पुत्र झाला, तर त्या एका पुत्रामुळे त्या सर्वांना पुत्रवती म्हटले जाते, असे मनू म्हणाला.
13.84.22
आत्मा पुत्रश्च विज्ञेयस्तस्यानन्तरजश्च यः ।
निरुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा ॥ १३.८४.२२ ॥
आत्मज पुत्र आणि त्याच्यानंतर जन्मलेला यांना जाणावे; निरुक्तज आणि तसाच प्रसृतज यांनाही जाणावे.
13.84.23
पतितस्य तु भार्याया भर्त्रा सुसमवेतया ।
तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढश्च तथाऽपरः ॥ १३.८४.२३ ॥
पतित पतीच्या पत्नीपासून, पतीशी चांगल्या प्रकारे संयोग करून जन्मलेला पुत्र; दत्तक आणि कृत पुत्र; अध्यूढ आणि आणखी एक.
13.84.24
षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा ।
इत्येते वै समाख्यातास्तान्विजानीहि भारत ॥ १३.८४.२४ ॥
सहा अपध्वंसज, तसेच कानीन आणि अपसद — अशा प्रकारे हे सांगितले गेले आहेत; हे भारता, त्यांना जाण.
13.84.25
षडपध्वंसजाः के स्युः के वाऽप्यपसदास्तथा ।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि ॥ १३.८४.२५ ॥
षडपध्वंसज कोण आहेत, आणि अपसद कोण आहेत? हे सर्व यथार्थपणे मला समजावून सांगणे तुम्हाला योग्य आहे.
13.84.26
त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर ।
वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत ॥ १३.८४.२६ ॥
हे युधिष्ठिरा, ब्राह्मणाला तीन वर्णांमध्ये जे पुत्र होतात, आणि हे भारता, क्षत्रियाला दोन वर्णांमध्ये जे दोन होतात.
13.84.27
एको द्विवर्ण एवाथ तथाऽत्रैवोपलक्षितः ।
षडपध्वंसजास्ते हि तथैवापसदाञ्शृणु ॥ १३.८४.२७ ॥
एक द्विवर्ण असतो; येथेही तोच असाच दर्शविलेला आहे. ते षडपध्वंसज होत. अपसदांबद्दलही तसेच ऐक.
13.84.28
चाण्डालो व्रात्यवर्णौ तु ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च ।
वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यास्तेऽपसदास्त्रयः ॥ १३.८४.२८ ॥
चांडाळ आणि व्रात्यवर्ण हे ब्राह्मणीपासून, क्षत्रिय स्त्रियांपासून, वैश्येपासून आणि शूद्रापासून जन्मतात; हे तीन अपसद म्हणून ओळखले जातात.
13.84.29
मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्योपलक्षितौ ।
ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु ॥ १३.८४.२९ ॥
मागध आणि वामक हे वैश्यापासून ओळखले जाणारे दोघे; ब्राह्मणी आणि क्षत्रिय स्त्रीपासून व क्षत्रियापासून एकच.
13.84.30
ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः ।
पुत्रा ह्येते न शक्यन्ते मिथ्या कर्तुं नराधिप ॥ १३.८४.३० ॥
ब्राह्मणीपासून सूत जन्मतो असे दर्शविले आहे — हे अपसद म्हणून स्मृत आहेत. हे नराधिपा, हे पुत्र खोटे करता येत नाहीत.
13.84.31
क्षेत्रजं केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम् ।
तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.८४.३१ ॥
काही लोक क्षेत्रजाला पुत्र म्हणतात, तर काही शुक्रजाला. हे दोघे कोणाचे समान पुत्र आहेत? हे पितामह, ते मला सांगा.
13.84.32
रेतजो वा भवेत्पुत्रः पुत्रो वा क्षत्रेजो भवेत् ।
अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे ॥ १३.८४.३२ ॥
रेतज पुत्र असू शकतो, किंवा क्षेत्रज पुत्र असू शकतो; किंवा करार मोडून अध्यूढ पुत्र असू शकतो — हेच माझ्याकडून समजून घे.
13.84.33
रेतजं विद्म वै पुत्रं क्षत्रेजस्यागमः कथम् ।
अध्यूढं विद्म वै पुत्रं भित्त्वा तु समयं कथम् ॥ १३.८४.३३ ॥
रेतज पुत्र आम्हाला ठाऊक आहे; पण क्षेत्रज पुत्राचे आगमन कसे? अध्यूढ पुत्रही आम्हाला ठाऊक आहे; पण करार मोडून तो कसा?
13.84.34
आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत्कारणान्तरे ।
न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत् ॥ १३.८४.३४ ॥
स्वतःपासून उत्पन्न झालेल्या पुत्राला जन्म देऊन जो दुसऱ्या कारणाने त्याग करतो — तेथे रेत हे कारण नाही; तो क्षेत्रस्वामीचा होईल.
13.84.35
पुत्रकामो हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशाम्पते ।
तत्र क्षेत्रं प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः ॥ १३.८४.३५ ॥
पुत्रकामी पुत्रासाठी ज्या स्त्रीला निवडतो, हे प्रजापते — तेथे क्षेत्रच प्रमाण असते; तेथे स्वतःचा जन्मलेला पुत्र प्रमाण नसतो.
13.84.36
अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ ।
न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ ॥ १३.८४.३६ ॥
हे भरतर्षभा, इतर बाबतीत क्षेत्रजच पुत्र म्हणून पाहिला जातो; स्वतःचा आत्मा नष्ट करता येत नाही, कारण तो दृष्टान्त म्हणून उपस्थित आहे.
13.84.37
क्वचिच्च कुतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते ।
न तत्र रेतः क्षेत्रं वा प्रमाणं स्याद्युधिष्ठिर ॥ १३.८४.३७ ॥
कधी दत्तक पुत्र केवळ स्वीकारामुळेच ओळखला जातो. हे युधिष्ठिरा, तेथे बीज किंवा क्षेत्र प्रमाण ठरत नाही.
13.84.38
कीदृशः कृतकः पुत्रः सङ्ग्रहादेव लक्ष्यते ।
शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्यं न भारत ॥ १३.८४.३८ ॥
दत्तक पुत्र कसा असतो, जो केवळ स्वीकारामुळे ओळखला जातो? हे भारता, जिथे बीज किंवा क्षेत्र प्रमाण नाही आणि लक्ष्यही नाही, ते कोणते?
13.84.39
मातापितृभ्यां यस्त्यक्तः पथि यस्तं प्रकल्पयेत् ।
न चास्य मातापितरौ ज्ञायेतां स हि कृत्रिमः ॥ १३.८४.३९ ॥
आई-वडिलांनी टाकलेला आणि वाटेत सापडलेला, ज्याला कोणी स्वीकारतो, आणि ज्याचे आई-वडील ओळखता येत नाहीत, तोच कृत्रिम पुत्र होय.
13.84.40
अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन्सम्प्रतिलक्ष्यते ।
यो वर्णः पोषयेत्तं च तद्वर्णस्तस्य जायते ॥ १३.८४.४० ॥
मालकहीन असलेल्यावर ज्याचे स्वामित्व दिसून येते, जो वर्ण त्याचे पोषण करतो, त्याच वर्णाचा तो जन्मतो.
13.84.41
कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम् ।
देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.८४.४१ ॥
याचे संस्कार कसे, कोणाकडून करावेत? कन्या कशी द्यावी? हे पितामहा, ते मला सांगा.
13.84.42
आत्मवत्तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत्तथा ।
त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्णं प्रतिपद्यते ॥ १३.८४.४२ ॥
त्याचे संस्कार स्वतःच्या पुत्राप्रमाणे आणि मालकाप्रमाणे करावेत. आई-वडिलांनी टाकलेला आणि समान वर्ण प्राप्त झालेला.
13.84.43
तद्गोत्रबन्धुजं तस्य कुर्यात्संस्कारमच्युत ।
अथ देया तु कन्या स्यात्तद्वर्णस्य युधिष्ठिर ॥ १३.८४.४३ ॥
हे अच्युता, त्याचा संस्कार त्याच्या गोत्रातील व बांधवांतील माणसाने करावा. हे युधिष्ठिरा, त्याच्याच वर्णाची कन्या त्याला द्यावी.
13.84.44
संस्कर्तुं वर्णगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये ।
कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ ॥ १३.८४.४४ ॥
मातेचा वर्ण ठरवताना संस्कार करण्यायोग्य वर्ण व गोत्र निश्चित होते. कानीन व अध्यूढ यांपासून जन्मलेले पुत्रही पुत्रदोषी समजावेत.
13.84.45
कानीनाध्यूढजौ वाऽपि विज्ञेयौ पुत्रकिल्बिषौ ।
तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः। ॥ १३.८४.४५ ॥
कानीन व अध्यूढ यांपासून जन्मलेलेही पुत्रदोषी समजावेत. तेही स्वतःच्या पुत्रांप्रमाणेच संस्कारयोग्य आहेत, असा निश्चय आहे.
13.84.46
क्षेत्रजो वाऽप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्युत ।
आत्मवद्वै प्रयुञ्जीरन्संस्कारान्ब्राह्मणादयः। ॥ १३.८४.४६ ॥
क्षेत्रज वा अपसद आणि जे अध्यूढ आहेत, त्यांच्यातही ब्राह्मणादिकांनी स्वतःच्या पुत्रांप्रमाणे संस्कार करावेत.
13.84.47
स्वं जन्मे मातृगोत्रेण संस्कारं ब्राह्मणादयः ।
धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं पदृश्यते। ॥ १३.८४.४७ ॥
जन्मानुसार मातेच्या गोत्राने ब्राह्मणादिकांनी संस्कार करावेत. धर्मशास्त्रांत वर्णांविषयी हाच निश्चय आढळतो.
13.84.48
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.८४.४८ ॥
हे सर्व मी तुला सांगितले. आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?