Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 13.93

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

13.93.1

आरामाणां तटाकानां यत्फलं कुरुपुङ्गव ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तोऽद्य भरतर्षभ ॥ १३.९३.१ ॥

हे कुरुपुंगव, हे भरतर्षभ, उद्यानों और तालाबों का जो फल है, वह आज मैं आपसे सुनना चाहता हूँ।

13.93.2

सुप्रदर्शा बलवती चित्रा धातुविभूषिता ।
उपेता सर्वभूतैश्च श्रेष्ठा भूमिरिहोच्यते ॥ १३.९३.२ ॥

सुंदर दर्शनवाली, बलवती, विचित्र, धातुओं से विभूषित, सब प्राणियों से युक्त भूमि यहाँ श्रेष्ठ कही जाती है।

13.93.3

तस्याः क्षेत्रविशेषाश्च तटाकानां च बन्धनम् ।
औदकानि च सर्वाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥ १३.९३.३ ॥

उस भूमि के विशेष क्षेत्र, तालाबों का निर्माण और जल-संबंधी सब बातें मैं क्रम से कहूँगा।

13.93.4

तटाकानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणाः ।
त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजनीयस्तटाकवान् ॥ १३.९३.४ ॥

तालाबों के और जो उनके बनाने के गुण हैं, वह मैं कहूँगा। तीनों लोकों में सर्वत्र तालाब वाला पूजनीय है।

13.93.5

अथवा मित्रसदनं मैत्रं मित्रविवर्धनम् ।
कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तटाकानां निवेशनम् ॥ १३.९३.५ ॥

अथवा तालाबों की स्थापना मित्रों का आश्रय, मैत्री को बढ़ाने वाली, कीर्ति उत्पन्न करने वाली श्रेष्ठ है।

13.93.6

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः ।
तटाकसुकृतं देशे क्षेत्रमेकं महाश्रयम् ॥ १३.९३.६ ॥

बुद्धिमान लोग कहते हैं कि तालाब का पुण्य धर्म, अर्थ और काम का फल है; देश में एक ही क्षेत्र महान आश्रय है।

13.93.7

चतुर्विधानां भूतानां तटाकमुपलक्षयेत् ।
तटाकानि च सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम् ॥ १३.९३.७ ॥

चारों प्रकार के प्राणियों के लिए तालाब को आश्रय मानना चाहिए। और सभी तालाब उत्तम समृद्धि प्रदान करते हैं।

13.93.8

देवा मनुष्यगन्धर्वाः पितरोरगराक्षसाः ।
स्थावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम् ॥ १३.९३.८ ॥

देवता, मनुष्य, गन्धर्व, पितर, नाग और राक्षस, तथा स्थावर प्राणी भी जलाशय का आश्रय लेते हैं।

13.93.9

तस्मात्तांस्ते प्रवक्ष्यामि तटाके ये गुणाः स्मृताः ।
या च तत्र फलावाप्तिर्ऋषिभिः समुदाहृताः ॥ १३.९३.९ ॥

इसलिए मैं तुम्हें तालाब में जो गुण स्मरण किए गए हैं, और ऋषियों ने वहाँ जो फल-प्राप्ति बताई है, वह सब कहूँगा।

13.93.10

वर्षाकाले तटाके तु सलिलं यस्य तिष्ठति ।
अग्निहोत्रफलं तस्य फलमाहुर्मनीषिणः ॥ १३.९३.१० ॥

वर्षा ऋतु में जिसके तालाब में जल रहता है, उसे मनीषी अग्निहोत्र का फल कहते हैं।

13.93.11

शरत्काले तु सलिलं तटाके यस्य तिष्ठति ।
गोसहस्रस्य स प्रेत्य लभते फलमुत्तमम् ॥ १३.९३.११ ॥

शरद ऋतु में जिसके तालाब में जल रहता है, वह मृत्यु के बाद हजार गायों के दान का उत्तम फल पाता है।

13.93.12

हेमन्तकाले सलिलं तटाके यस्य तिष्ठति ।
स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम् ॥ १३.९३.१२ ॥

हेमन्त ऋतु में जिसके तालाब में जल रहता है, वह निश्चय ही बहुत स्वर्ण-दान वाले यज्ञ का फल पाता है।

13.93.13

यस्य वै शैशिरे काले तटाके सलिलं भवेत् ।
तस्याग्निष्टोमयज्ञस्य फलमाहुर्मनीषिणः ॥ १३.९३.१३ ॥

जिसके तालाब में शिशिर ऋतु में जल हो, विद्वान उसे अग्निष्टोम यज्ञ का फल बताते हैं।

13.93.14

तटाकं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम् ।
अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्नुते ॥ १३.९३.१४ ॥

जिसका सुनिर्मित तालाब वसन्त में भी विशाल आश्रय हो, वह अतिरात्र यज्ञ का फल पाता है।

13.93.15

निदाघकाले पानीयं तटाके यस्य तिष्ठति ।
वाजिमेधफलं तस्य फलं वै मुनयो विदुः ॥ १३.९३.१५ ॥

जिसके तालाब में ग्रीष्म ऋतु में पीने का जल रहता है, उसे मुनि अश्वमेध का फल जानते हैं।

13.93.16

स कुलं तारयेत्सर्वं यस्य खाते जलाशये ।
गावः पिबन्ति सलिलं साधवश्च नराः सदा ॥ १३.९३.१६ ॥

जिसके खोदे हुए जलाशय से गायें और साधु-पुरुष सदा जल पीते हैं, वह अपने समस्त कुल को तार देता है।

13.93.17

तटाके यस्य गावस्तु पिबन्ति तृषिता जलम् ।
मृगपक्षिमनुष्याश्च सोऽश्वमेधफलं लभेत ॥ १३.९३.१७ ॥

जिसके तालाब में प्यासी गायें जल पीती हैं, और मृग, पक्षी तथा मनुष्य भी, वह अश्वमेध का फल पाए।

13.93.18

यत्पिबन्ति जलं तत्र स्नायन्ते विश्रमन्ति च ।
तटाके यस्य तत्सर्वं प्रेत्यानन्त्याय कल्पते ॥ १३.९३.१८ ॥

जहाँ जल पीते हैं, स्नान करते हैं और विश्राम करते हैं, जिसके तालाब में यह सब होता है, वह सब मृत्यु के बाद अनन्त के लिए योग्य होता है।

13.93.19

दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र वै ।
पानीयस्य प्रदानेन प्रीतिर्भवति शाश्वती ॥ १३.९३.१९ ॥

हे तात, जल दुर्लभ है, विशेषकर परलोक में। पेयजल के दान से शाश्वत तृप्ति होती है।

13.93.20

तिलान्ददत पानीयं दीपान्ददत जागृत ।
ज्ञातिभिः सह मोदध्वमेतत्प्रेत्य सुदुर्लभम् ॥ १३.९३.२० ॥

तिल दो, जल दो, दीप दो; जागते रहो। बन्धुओं के साथ आनन्द मनाओ, क्योंकि परलोक में यह अत्यन्त दुर्लभ है।

13.93.21

सर्वदानैर्गुरुतरं सर्वदानैर्विशिष्यते ।
पानीयं नरशार्दूल तस्माद्दातव्यमेव हि ॥ १३.९३.२१ ॥

हे नरश्रेष्ठ, पेयजल सभी दानों से बढ़कर है, सभी दानों से श्रेष्ठ है। इसलिए जल अवश्य देना चाहिए।

13.93.22

एवमेतत्तटाकस्य कीर्तितं फलमुत्तमम् ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वृक्षाणामवरोपणम् ॥ १३.९३.२२ ॥

इस प्रकार तालाब का उत्तम फल बताया गया। अब मैं वृक्षों के रोपण के विषय में कहूँगा।

13.93.23

स्थावराणां च भूतानां जातयः षट् प्रकीर्तिताः ।
वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः ॥ १३.९३.२३ ॥

स्थावर प्राणियों की छह जातियाँ बताई गई हैं: वृक्ष, गुल्म, लता, बेल, त्वक्सार, और तृण-जातियाँ।

13.93.24

एता जात्यस्तु वृक्षाणां तेषां रोपे गुणास्त्विमे ।
कीर्तिश्च मानुषे लोके प्रेत्य चैव फलं शुभम् ॥ १३.९३.२४ ॥

ये तो वृक्षों की जातियाँ हैं; उनके रोपण के ये गुण हैं: मनुष्य लोक में कीर्ति और परलोक में भी शुभ फल।

13.93.25

लभते नाम लोके च पितृभिश्च महीयते ।
देवलोके गतस्यापि नाम तस्य न नश्यति ॥ १३.९३.२५ ॥

वह संसार में नाम पाता है और पितरों द्वारा भी सम्मानित होता है। देवलोक को जाने पर भी उसका नाम नष्ट नहीं होता।

13.93.26

अतीतानागते चोभे पितृवंशं च भारत ।
तारयेद्वृक्षरोपी च तस्माद्वृक्षांश्च रोपयेत् ॥ १३.९३.२६ ॥

हे भारत, वृक्ष लगाने वाला भूत और भविष्य दोनों पितृवंश को तार देता है। इसलिए वृक्ष अवश्य लगाने चाहिए।

13.93.27

तस्य पुत्रा भवन्त्येते पादपा नात्र संशयः ।
परलोकगतः स्वर्गं लोकांश्चाप्नोति सोऽव्ययान् ॥ १३.९३.२७ ॥

इसमें संदेह नहीं कि ये वृक्ष ही उसके पुत्र बन जाते हैं। परलोक को गया हुआ वह स्वर्ग और अविनाशी लोकों को प्राप्त करता है।

13.93.28

पुष्णैः सुरगणान्वृक्षाः फलैश्चापि तथा पितॄन् ।
धायया चातिथिं तात पूजयन्ति महीरुहः ॥ १३.९३.२८ ॥

हे तात, वृक्ष अपने फूलों से देवगणों को, फलों से पितरों को, और छाया से अतिथि को सम्मानित करते हैं।

13.93.29

किन्नरोरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवाः ।
तथा ऋषिगणाश्चैव संश्रयन्ति महीरुहान् ॥ १३.९३.२९ ॥

किन्नर, उरग, राक्षस, देवता, गन्धर्व, मनुष्य तथा ऋषिगण भी वृक्षों का आश्रय लेते हैं।

13.93.30

पुष्पिताः फलवन्तश्च तर्पयन्तीह मानवान् ।
वृक्षदं पुत्रवद्वृक्षास्तारयन्ति परत्र तु ॥ १३.९३.३० ॥

फूलों और फलों से लदे वृक्ष यहाँ मनुष्यों को तृप्त करते हैं। वृक्ष लगाने वाले को वे पुत्र के समान परलोक में तार देते हैं।

13.93.31

तस्मात्तटाके सद्वृक्षा रोप्याः श्रेयोर्थिना सदा ।
पुत्रवत्परिपाल्याश्च पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः ॥ १३.९३.३१ ॥

इसलिए कल्याण चाहने वाले को सदा तालाब के किनारे अच्छे वृक्ष लगाने चाहिए और उनकी पुत्रों के समान रक्षा करनी चाहिए, क्योंकि धर्म के अनुसार वे (वृक्ष) पुत्र माने गए हैं।

13.93.32

तटाककृद्वृक्षरोपी इष्टयज्ञश्च यो द्विजः ।
एते स्वर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः ॥ १३.९३.३२ ॥

जो द्विज तालाब बनवाता है, वृक्ष लगाता है और इष्ट यज्ञ करता है, तथा जो अन्य सत्यवादी हैं, वे स्वर्ग में सम्मानित होते हैं।

13.93.33

तस्मात्तटाकं कुर्वीत आरामांश्चैव रोपयेत् ।
यजेच्च विविधैर्यज्ञैः सत्यं च सततं वदेत् ॥ १३.९३.३३ ॥

इसलिए तालाब बनवाना चाहिए और उद्यान भी लगाने चाहिए; विविध यज्ञों से यजन करना चाहिए और सदा सत्य बोलना चाहिए।