મહાભારત · અધ્યાય 13.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.96.1
दानं यज्ञः क्रिया चेह किंस्वित्प्रेत्य महाफलम् ।
कस्य ज्यायः फलं प्रोक्तं कीदृशेभ्यः कथं कदा ॥ १३.९६.१ ॥
અહીં દાન, યજ્ઞ, ક્રિયા — મૃત્યુ પછી કયું મહાફળ આપે છે? કોનું ફળ શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે, કેવા પ્રકારના લોકોને, કેવી રીતે અને ક્યારે?
13.96.2
एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येनि भारत ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय दानधर्मान्प्रचक्ष्व मे ॥ १३.९६.२ ॥
હે ભારત, આ યથાર્થ રીતે જાણવા હું ઇચ્છું છું. હે વિદ્વાન, જિજ્ઞાસુ એવા મને દાનધર્મો સમજાવો.
13.96.3
अन्तर्वेद्यां च यद्दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यतः ।
किंस्विन्नैःश्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.९६.३ ॥
યજ્ઞવેદીની અંદર શ્રદ્ધાથી અને દયાથી જે આપ્યું હોય તે શું પરમ કલ્યાણ આપે છે? હે તાત, હે પિતામહ, તે મને કહો.
13.96.4
रौद्रं कर्म क्षत्रियस्य सततं तात वर्तते ।
नास्य वैतानिकफलं विना दानं सुपावनम् ॥ १३.९६.४ ॥
હે તાત, ક્ષત્રિયનું કર્મ સદા ઉગ્ર હોય છે. અતિ પાવન દાન વિના તેને વૈતાનિક ફળ મળતું નથી.
13.96.5
न तु पापकृतां राज्ञां याजका द्विजसत्तमाः ।
धने सत्यप्रदातॄणां प्रतिगृह्णन्ति साधवः ॥ १३.९६.५ ॥
પણ પાપકર્મ કરનારા રાજાઓના યાજકો શ્રેષ્ઠ દ્વિજો નથી હોતા. સત્યપૂર્વક ધન આપનારાઓ પાસેથી જ સજ્જનો ગ્રહણ કરે છે.
13.96.6
प्रतिगृह्णन्ति न तु चेद्यद्रोषादाप्तदक्षिणैः ।
एतस्मात्कारणाद्यज्ञैर्यजेद्राजाऽऽप्तदक्षिणैः ॥ १३.९६.६ ॥
ક્રોધથી દક્ષિણા આપવામાં આવે તો તેઓ તેને સ્વીકારતા નથી. આ કારણે રાજાએ યોગ્ય દક્ષિણા સાથે યજ્ઞો કરવા જોઈએ.
13.96.7
अथ चेत्प्रतिगृह्णीयुर्दद्यादहरहर्नृपः ।
श्रद्धामास्थाय परमां पावनं ह्येतुदुत्तमम् ॥ १३.९६.७ ॥
જો તેઓ સ્વીકારે, તો રાજાએ પરમ શ્રદ્ધાથી દરરોજ દાન આપવું; આ જ સર્વોત્તમ પાવન કર્મ છે.
13.96.8
ब्राह्मणांस्तर्पयन्द्रव्यैः स वै यज्ञोऽनुपद्रवः ।
मैत्रान्साधून्वेदविदः शीलवृत्ततपोर्जितान् ॥ १३.९६.८ ॥
બ્રાહ્મણોને દ્રવ્યથી તૃપ્ત કરનાર તે યજ્ઞ ખરેખર નિર્વિઘ્ન છે; મૈત્રીપૂર્ણ, સાધુ, વેદજ્ઞ, શીલ-વૃત્ત-તપથી પ્રાપ્ત કરેલા.
13.96.9
यत्ते ते न करिष्यन्ति कृतं ते न भविष्यति ।
यज्ञान्साधय साधुभ्यः स्वाद्वन्नान्दक्षिणावतः ॥ १३.९६.९ ॥
તેઓ તારા માટે જે નહીં કરે તે તારાથી કરાયેલું ગણાશે નહીં; સાધુઓ માટે યજ્ઞો સિદ્ધ કર, મીઠા અન્ન અને દક્ષિણા સાથે.
13.96.10
इष्टं दत्तं च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा ।
पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद्यथा ॥ १३.९६.१० ॥
દાનકર્મથી તું પોતાને યજ્ઞ અને દાન કરનાર માનજે; યજ્ઞ કરનારાઓનું સન્માન કર, જેથી તેનો ભાગ તને પણ મળે.
13.96.11
विद्वद्भ्यः सम्प्रदानेन तत्राप्यंशोऽस्य पूजया ।
यज्वभ्यश्चाथ विद्वद्भ्यो दत्त्वा लोकं प्रदापयेत्।
प्रदद्याज्ज्ञानदातॄणां ज्ञानदानांशभाग्यभवेत् ॥ १३.९६.११ ॥
વિદ્વાનોને દાન અને પૂજા દ્વારા તેમાં પણ તેનો ભાગ છે; યજ્ઞ કરનારાઓ અને વિદ્વાનોને આપીને લોકને દાન અપાવવું; જ્ઞાન આપનારાઓને આપવું, જ્ઞાનદાનના ભાગનો અધિકારી થાય.
13.96.12
प्रजावतो भरेथाश्च ब्राह्मणान्बहुभारिणः ।
प्रजावांस्तेन भवति यथा जनयिता तथा ॥ १३.९६.१२ ॥
સંતાનવાળા અને ઘણો ભાર વહન કરનારા બ્રાહ્મણોનું પોષણ કર; તેનાથી માણસ સંતાનવાળો થાય છે, જન્મદાતાની જેમ.
13.96.13
यावतः साधुधर्मान्वै सन्तः संवर्धयन्त्युत ।
सर्वस्वैश्चापि भर्तव्या नरा ये बहुकारिणः ॥ १३.९६.१३ ॥
સજ્જનો જેટલા સાધુ ધર્મોને વધારે છે, અને જે ઘણાં કાર્યો કરનારા માણસો છે, તે સૌને પોતાના સર્વસ્વથી પોષવા જોઈએ.
13.96.14
समृद्धः सम्प्रयच्छ त्वं ब्राह्म्णेभ्यो युधिष्ठिर ।
धेनूरनडुहोऽन्नानि च्छत्रं वासांस्युपानहौ ॥ १३.९६.१४ ॥
યુધિષ્ઠિર, તું સમૃદ્ધ છે; બ્રાહ્મણોને ગાયો, બળદો, અન્ન, છત્ર, વસ્ત્રો અને પગરખાં સારી રીતે દાન કર.
13.96.15
आज्यानि यजमानेभ्यस्तथाऽन्नानि च भारत ।
अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च ॥ १३.९६.१५ ॥
હે ભરત, યજમાનોને ઘી અને અન્ન આપ; અશ્વો સહિતનાં વાહનો, ઘરો અને શય્યાઓ પણ આપ.
13.96.16
एते देयाः पुष्टिमद्भिर्लघूपायाश्च भारत ।
अजुगुप्सांश्च विज्ञाय ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् ॥ १३.९६.१६ ॥
હે ભરત, સમૃદ્ધોએ આ આપવા જોઈએ, અને સરળ ઉપાયો પણ છે; આજીવિકાના અભાવે કૃશ થયેલા બ્રાહ્મણોને નિંદનીય ન માની ઓળખીને સહાય કરવી.
13.96.17
उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान्प्रतिपालय ।
राजसूयाश्वमेधाभ्यां श्रेयस्तत्क्षत्रियान्प्रति ॥ १३.९६.१७ ॥
ગુપ્ત રીતે કે પ્રગટ રીતે તેમની આજીવિકા દ્વારા તેમનું પાલન કર; ક્ષત્રિયો માટે તે રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞો કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે.
13.96.18
एवं पापैर्विनिर्मुक्तस्त्वं पूतः स्वर्गमाप्स्यसि ।
सञ्चयित्वा पुनः कोशं यद्राष्ट्रं पालयिष्यसि ॥ १३.९६.१८ ॥
આ રીતે પાપોથી મુક્ત અને પવિત્ર થઈને તું સ્વર્ગ પામીશ; ફરી કોશ સંચિત કરીને જે રાષ્ટ્ર છે તેનું પાલન કરીશ.
13.96.19
तेन त्वं ब्रह्मभूयत्वमवाप्स्यसि धनानि च ।
आत्मनश्च परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत ॥ १३.९६.१९ ॥
તેથી તને બ્રહ્મભાવ અને ધન પ્રાપ્ત થશે. હે ભારત, પોતાની અને બીજાઓની આજીવિકાનું રક્ષણ કર.
13.96.20
पुत्रवच्चापि भृत्यान्स्वान्प्रजाश्च परिपालय ।
योगः क्षेमश्च ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत ॥ १३.९६.२० ॥
તારા સેવકો અને પ્રજાનું પુત્રની જેમ પાલન કર. હે ભારત, બ્રાહ્મણો પ્રત્યે તારો યોગ અને ક્ષેમ સદા રહે.
13.96.21
तदर्थं जीवितं तेऽस्तु मा तेभ्योऽप्रतिपालनम् ।
अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यद्वित्तनिचयो महान् ॥ १३.९६.२१ ॥
તે માટે જ તારું જીવન હો; તેમના રક્ષણમાં ચૂક ન થાય. બ્રાહ્મણ માટે આ જ મોટો અનર્થ છે—તેની પાસે મહાન ધનસંચય હોવો.
13.96.22
क्षिया ह्यभीक्ष्णं संवासो दर्पयेत्सम्प्रमोहयेत् ।
ब्राह्मणेषु प्रमूढेषु धर्मो विप्रणशेद्धुवम्।
धर्मप्रणाशे भूतानामभावः स्यान्न संशयः ॥ १३.९६.२२ ॥
સતત સંસર્ગથી તે ક્ષીણ થઈને અભિમાન અને મહા મોહ ઉત્પન્ન કરે છે. બ્રાહ્મણો મોહિત થાય તો ધર્મ અવશ્ય નાશ પામે. ધર્મ નાશ પામે તો પ્રાણીઓનો અભાવ થાય; એમાં સંશય નથી.
13.96.23
यो रक्षिभ्यः सम्प्रदाय राजा राष्ट्रं विलुम्पति ।
यज्ञे राष्ट्राद्धनं तस्मादानयध्वमिति ब्रुवन् ॥ १३.९६.२३ ॥
રક્ષકોને સોંપીને, 'યજ્ઞ માટે રાષ્ટ્રમાંથી ધન લાવો' એમ કહીને રાષ્ટ્ર લૂંટનાર રાજા—
13.96.24
यच्चादाय तदाज्ञप्तं भीतं दत्तं सुदारुणम् ।
यजेद्राजा न तं यज्ञं प्रशंसन्त्यस्य साधवः ॥ १३.९६.२४ ॥
ભયથી આપવામાં આવેલું, અતિ ક્રૂરતાથી આજ્ઞા કરીને લીધેલું ધન લઈને યજ્ઞ કરનાર રાજાના તે યજ્ઞની સજ્જનો પ્રશંસા કરતા નથી.
13.96.25
अपीडिताः सुसंवृद्धा ये ददत्यनुकूलतः ।
तादृशेनाप्युपायेन यष्टव्यं नोद्यमाहृतैः ॥ १३.९६.२५ ॥
જેઓ પીડિત થયા વિના, સારી રીતે સમૃદ્ધ થઈને, અનુકૂળતાથી દાન આપે છે, એવા જ ઉપાયથી યજ્ઞ કરવો જોઈએ; પરિશ્રમથી મેળવેલી વસ્તુઓથી નહીં.
13.96.26
यदा परिनिषिच्येत निहितो वै यथाविधि ।
तदा राजा महायज्ञैर्यजेत बहुदक्षिणैः ॥ १३.९६.२६ ॥
જ્યારે વિધિપૂર્વક મૂકાઈને સારી રીતે સ્થાપિત થાય, ત્યારે રાજાએ વિપુલ દક્ષિણાવાળા મહાયજ્ઞો વડે યજ્ઞ કરવો જોઈએ.
13.96.27
वृद्धबालधनं रक्ष्यमन्धस्य कृपणस्य च ।
न खातपूर्वं कुर्वीत न रुदन्तीधनं हरेत् ॥ १३.९६.२७ ॥
વૃદ્ધો, બાળકો, અંધ અને ગરીબોનું ધન રક્ષવું જોઈએ; પહેલાં ખોદેલું (ગુપ્ત ધન) ખોદવું નહીં; રડતા માણસનું ધન હરવું નહીં.
13.96.28
हृतं कृपणवित्तं हि राष्ट्रं हन्ति नृप श्रियम् ।
दद्याच्च महतो भोगान्क्षुद्भयं प्रणुदेत्सताम् ॥ १३.९६.२८ ॥
હે રાજન, દીનનું ધન હરી લેવાથી તે રાષ્ટ્ર અને તેની સમૃદ્ધિનો નાશ કરે છે; મહાન ભોગો આપવા જોઈએ અને સજ્જનોના ભૂખના ભયને દૂર કરવો જોઈએ.
13.96.29
येषां स्वादूनि भोज्यानि समवेक्ष्यन्ति बालकाः ।
नाश्नन्ति विधिवत्तानि किन्नु पापतरं ततः ॥ १३.९६.२९ ॥
જેમનું સ્વાદિષ્ટ ભોજન બાળકો આશાથી જોતા રહે અને તેઓ વિધિપૂર્વક તે ન ખાય, તેના કરતાં વધુ પાપી શું હોઈ શકે?
13.96.30
यदि ते तादृशो राष्ट्रे विद्वान्त्सीदेत्क्षुधा द्विजः ।
भ्रूणहत्यां च गच्छेथाः कृत्वा पापमिवोत्तमम् ॥ १३.९६.३० ॥
તારા રાષ્ટ્રમાં આવો કોઈ વિદ્વાન દ્વિજ ભૂખથી પીડાય, તો તું ભ્રૂણહત્યા જેવા મોટા પાપનો ભાગીદાર થઈશ.
13.96.31
धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति ।
द्विजोऽन्यो वा मनुष्योपि शिबिराह वचो यथा ॥ १३.९६.३१ ॥
જે રાજાના રાજ્યમાં કોઈ દ્વિજ કે બીજો માણસ ક્ષીણ થાય છે, તે રાજાના જીવનને ધિક્કાર છે; શિબિએ આ વચન કહ્યું હતું.
13.96.32
यस्य स्म विषये राज्ञः स्नातकः सीदति क्षुधा ।
अवृद्धिमेति तद्राष्ट्रं विन्दते सह राजकम् ॥ १३.९६.३२ ॥
જે રાજાના દેશમાં સ્નાતક ભૂખે પીડાય છે, તે રાષ્ટ્ર ક્ષીણ થાય છે અને રાજપરિવાર સાથે વિનાશ પામે છે.
13.96.33
क्रोशन्त्यो यस्य वै राष्ट्राद्ध्रियन्ते तरसा स्त्रियः ।
क्रोशतां पतिपुत्राणां मृतोऽसौ न च जीवति ॥ १३.९६.३३ ॥
જે રાજાના રાષ્ટ્રમાંથી સ્ત્રીઓ ચીસો પાડતી બળજબરીથી હરી જવાય છે, પતિ અને પુત્રો રડતા હોય ત્યારે તે રાજા મૃત છે, જીવંત નથી.
13.96.34
अरक्षितारं हर्तारं विलोप्तारमनायकम् ।
तं वै राजकलिं हन्युः प्रजाः सन्नह्य निर्घृणं ॥ १३.९६.३४ ॥
જે રક્ષણ નથી કરતો, ચોર છે, લૂંટારો છે, અને નાયક વિનાનો છે, એવા રાજકલિને પ્રજાઓ કવચ ધારણ કરી નિર્દયતાથી મારી નાખે.
13.96.35
अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिपः ।
स संहत्य निहन्तव्यः श्वेव सोन्माद आतुरः ॥ १३.९६.३५ ॥
"હું તમારો રક્ષક છું" એમ કહીને જે ભૂપતિ રક્ષણ નથી કરતો, તેને પાગલ અને રોગી કૂતરાની જેમ એકઠા થઈને મારી નાખવો જોઈએ.
13.96.36
पापं कुर्वन्ति यत्किञ्चित्प्रजा राज्ञा ह्यरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा विन्दति भारत ॥ १३.९६.३६ ॥
રાજા દ્વારા રક્ષણ ન પામેલી પ્રજા જે કંઈ પાપ કરે, હે ભારત, તે પાપનો ચોથો ભાગ રાજા પામે છે.
13.96.37
अथाहुः सर्वमेवैति भूयोऽर्धमिति निश्चयः ।
चतुर्थं मतमस्माकं मनोः श्रुत्वानुशासनम् ॥ १३.९६.३७ ॥
પછી તેઓ કહે છે કે બધું ફરી અડધું જ પાછું આવે છે, એ નિશ્ચય છે. પરંતુ મનુનો ઉપદેશ સાંભળીને અમારો મત ચોથા ભાગનો છે.
13.96.38
शुभं वा यच्च कुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य पुण्यस्य राजा चाप्नोति भारत ॥ १३.९६.३८ ॥
રાજા દ્વારા સારી રીતે રક્ષિત પ્રજા જે શુભ કર્મ કરે છે, તેના પુણ્યનો ચોથો ભાગ, હે ભરત, રાજા પ્રાપ્ત કરે છે.
13.96.39
जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजाः सर्वा युधिष्ठिर ।
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाः ॥ १३.९६.३९ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, જેમ પ્રાણીઓ મેઘ પર અને પક્ષીઓ મહાવૃક્ષ પર નિર્ભર રહે છે, તેમ સર્વ પ્રજા જીવંત રાજા પર નિર્ભર રહીને જીવે.
13.96.40
कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामराः ।
ज्ञातयस्त्वाऽनुजीवन्तु सुहृदश्च परन्तप ॥ १३.९६.४० ॥
રાક્ષસો જેમ કુબેર પર અને દેવો જેમ શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) પર નિર્ભર રહે છે, તેમ હે શત્રુતાપન, તારા સ્વજનો અને મિત્રો તારા પર નિર્ભર રહીને જીવે.