महाभारत · अध्याय 13.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.96.1
दानं यज्ञः क्रिया चेह किंस्वित्प्रेत्य महाफलम् ।
कस्य ज्यायः फलं प्रोक्तं कीदृशेभ्यः कथं कदा ॥ १३.९६.१ ॥
येथे दान, यज्ञ, कर्म — मृत्यूनंतर कोणते महाफल देते? कोणाचे फल श्रेष्ठ सांगितले आहे, कोणत्या प्रकारच्या लोकांना, कसे आणि केव्हा?
13.96.2
एतदिच्छामि विज्ञातुं याथातथ्येनि भारत ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय दानधर्मान्प्रचक्ष्व मे ॥ १३.९६.२ ॥
हे भारत, हे यथार्थपणे जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे. हे विद्वाना, जिज्ञासू अशा मला दानधर्म सांगा.
13.96.3
अन्तर्वेद्यां च यद्दत्तं श्रद्धया चानृशंस्यतः ।
किंस्विन्नैःश्रेयसं तात तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १३.९६.३ ॥
यज्ञवेदीच्या आत श्रद्धेने आणि दयेने जे दिले जाते, ते परम कल्याण देते काय? हे तात, हे पितामहा, ते मला सांगा.
13.96.4
रौद्रं कर्म क्षत्रियस्य सततं तात वर्तते ।
नास्य वैतानिकफलं विना दानं सुपावनम् ॥ १३.९६.४ ॥
हे तात, क्षत्रियाचे कर्म सदैव रौद्र असते. अत्यंत पावन दानाशिवाय त्याला वैतानिक फल मिळत नाही.
13.96.5
न तु पापकृतां राज्ञां याजका द्विजसत्तमाः ।
धने सत्यप्रदातॄणां प्रतिगृह्णन्ति साधवः ॥ १३.९६.५ ॥
पण पापकर्म करणाऱ्या राजांचे याजक श्रेष्ठ द्विज नसतात. खऱ्या दात्यांकडूनच सज्जन दान स्वीकारतात.
13.96.6
प्रतिगृह्णन्ति न तु चेद्यद्रोषादाप्तदक्षिणैः ।
एतस्मात्कारणाद्यज्ञैर्यजेद्राजाऽऽप्तदक्षिणैः ॥ १३.९६.६ ॥
रागाने दक्षिणा दिली तर ते ती स्वीकारत नाहीत. यामुळेच राजाने योग्य दक्षिणेसह यज्ञ करावेत.
13.96.7
अथ चेत्प्रतिगृह्णीयुर्दद्यादहरहर्नृपः ।
श्रद्धामास्थाय परमां पावनं ह्येतुदुत्तमम् ॥ १३.९६.७ ॥
जर त्यांनी स्वीकारले, तर राजाने परम श्रद्धेने दररोज दान करावे; हेच सर्वोत्तम पावन कर्म होय.
13.96.8
ब्राह्मणांस्तर्पयन्द्रव्यैः स वै यज्ञोऽनुपद्रवः ।
मैत्रान्साधून्वेदविदः शीलवृत्ततपोर्जितान् ॥ १३.९६.८ ॥
ब्राह्मणांना द्रव्यांनी तृप्त करणारा तो यज्ञ खरोखर निर्विघ्न असतो; मैत्रीपूर्ण, साधू, वेदज्ञ, शील-आचार-तपाने मिळवलेल्यांना.
13.96.9
यत्ते ते न करिष्यन्ति कृतं ते न भविष्यति ।
यज्ञान्साधय साधुभ्यः स्वाद्वन्नान्दक्षिणावतः ॥ १३.९६.९ ॥
त्यांनी तुझ्यासाठी जे केले नाही ते तुझ्याकडून केले गेले असे होणार नाही; साधूंसाठी यज्ञ सिद्ध कर, गोड अन्न आणि दक्षिणेसह.
13.96.10
इष्टं दत्तं च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा ।
पूजयेथा यायजूकांस्तवाप्यंशो भवेद्यथा ॥ १३.९६.१० ॥
दानकर्माने स्वतःला यज्ञ आणि दान केलेला मानावे; यज्ञ करणाऱ्यांचा सन्मान करावा, म्हणजे त्याचा वाटा तुलाही मिळेल.
13.96.11
विद्वद्भ्यः सम्प्रदानेन तत्राप्यंशोऽस्य पूजया ।
यज्वभ्यश्चाथ विद्वद्भ्यो दत्त्वा लोकं प्रदापयेत्।
प्रदद्याज्ज्ञानदातॄणां ज्ञानदानांशभाग्यभवेत् ॥ १३.९६.११ ॥
विद्वानांना दान आणि पूजा केल्याने त्यातही याचा वाटा असतो; यज्ञ करणाऱ्यांना आणि विद्वानांना देऊन लोकाला दान करवावे; ज्ञान देणाऱ्यांना द्यावे, ज्ञानदानाच्या वाट्याचा भागी होईल.
13.96.12
प्रजावतो भरेथाश्च ब्राह्मणान्बहुभारिणः ।
प्रजावांस्तेन भवति यथा जनयिता तथा ॥ १३.९६.१२ ॥
संततिमान आणि बहुभार वाहणाऱ्या ब्राह्मणांचे पोषण कर; त्यामुळे माणूस संततिमान होतो, जनकाप्रमाणे.
13.96.13
यावतः साधुधर्मान्वै सन्तः संवर्धयन्त्युत ।
सर्वस्वैश्चापि भर्तव्या नरा ये बहुकारिणः ॥ १३.९६.१३ ॥
सज्जन जितके साधु धर्म वाढवतात, आणि जे बहु कार्य करणारे मनुष्य आहेत, त्या सर्वांना आपल्या सर्वस्वाने पोषण द्यावे.
13.96.14
समृद्धः सम्प्रयच्छ त्वं ब्राह्म्णेभ्यो युधिष्ठिर ।
धेनूरनडुहोऽन्नानि च्छत्रं वासांस्युपानहौ ॥ १३.९६.१४ ॥
युधिष्ठिरा, तू समृद्ध आहेस; ब्राह्मणांना गायी, बैल, अन्न, छत्र, वस्त्रे आणि पादत्राणे पूर्णपणे दान कर.
13.96.15
आज्यानि यजमानेभ्यस्तथाऽन्नानि च भारत ।
अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च ॥ १३.९६.१५ ॥
हे भरता, यजमानांना तूप आणि अन्न दे; तसेच घोड्यांसह वाहने, घरे आणि शय्याही दे.
13.96.16
एते देयाः पुष्टिमद्भिर्लघूपायाश्च भारत ।
अजुगुप्सांश्च विज्ञाय ब्राह्मणान्वृत्तिकर्शितान् ॥ १३.९६.१६ ॥
हे भरता, समृद्धांनी हे द्यावे आणि सोपे उपायही आहेत; उपजीविकेच्या अभावाने कृश झालेल्या ब्राह्मणांना निंदनीय न मानता ओळखून मदत करावी.
13.96.17
उपच्छन्नं प्रकाशं वा वृत्त्या तान्प्रतिपालय ।
राजसूयाश्वमेधाभ्यां श्रेयस्तत्क्षत्रियान्प्रति ॥ १३.९६.१७ ॥
गुप्तपणे किंवा उघडपणे त्यांच्या उपजीविकेद्वारे त्यांचे पालन कर; क्षत्रियांसाठी ते राजसूय व अश्वमेध यज्ञांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे.
13.96.18
एवं पापैर्विनिर्मुक्तस्त्वं पूतः स्वर्गमाप्स्यसि ।
सञ्चयित्वा पुनः कोशं यद्राष्ट्रं पालयिष्यसि ॥ १३.९६.१८ ॥
अशा प्रकारे पापांपासून मुक्त व पवित्र होऊन तू स्वर्ग मिळवशील; पुन्हा कोश संचित करून जे राष्ट्र आहे त्याचे पालन करशील.
13.96.19
तेन त्वं ब्रह्मभूयत्वमवाप्स्यसि धनानि च ।
आत्मनश्च परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत ॥ १३.९६.१९ ॥
त्यामुळे तुला ब्रह्मभाव आणि धन प्राप्त होईल. हे भारता, स्वतःची आणि इतरांची उपजीविका संरक्षित कर.
13.96.20
पुत्रवच्चापि भृत्यान्स्वान्प्रजाश्च परिपालय ।
योगः क्षेमश्च ते नित्यं ब्राह्मणेष्वस्तु भारत ॥ १३.९६.२० ॥
तुझे सेवक आणि प्रजा यांचे पुत्राप्रमाणे पालन कर. हे भारता, ब्राह्मणांबाबत तुला नेहमी योगक्षेम लाभो.
13.96.21
तदर्थं जीवितं तेऽस्तु मा तेभ्योऽप्रतिपालनम् ।
अनर्थो ब्राह्मणस्यैष यद्वित्तनिचयो महान् ॥ १३.९६.२१ ॥
त्यासाठीच तुझे जीवन असो; त्यांच्या संरक्षणात चूक नको. ब्राह्मणासाठी हाच मोठा अनर्थ आहे—त्याच्याकडे मोठा धनसंचय असणे.
13.96.22
क्षिया ह्यभीक्ष्णं संवासो दर्पयेत्सम्प्रमोहयेत् ।
ब्राह्मणेषु प्रमूढेषु धर्मो विप्रणशेद्धुवम्।
धर्मप्रणाशे भूतानामभावः स्यान्न संशयः ॥ १३.९६.२२ ॥
सततच्या संगतीने ते क्षीण होऊन गर्व आणि मोह उत्पन्न करते. ब्राह्मण मोहग्रस्त झाले तर धर्म निश्चित नष्ट होईल. धर्म नष्ट झाला तर प्राणिमात्रांचे अस्तित्वच राहणार नाही; यात संशय नाही.
13.96.23
यो रक्षिभ्यः सम्प्रदाय राजा राष्ट्रं विलुम्पति ।
यज्ञे राष्ट्राद्धनं तस्मादानयध्वमिति ब्रुवन् ॥ १३.९६.२३ ॥
रक्षकांच्या हाती सोपवून, 'यज्ञासाठी राष्ट्रातून धन आणा' असे म्हणत राष्ट्र लुटणारा राजा—
13.96.24
यच्चादाय तदाज्ञप्तं भीतं दत्तं सुदारुणम् ।
यजेद्राजा न तं यज्ञं प्रशंसन्त्यस्य साधवः ॥ १३.९६.२४ ॥
भीतीने दिलेले, अत्यंत क्रूरपणे आज्ञापून घेतलेले धन घेऊन यज्ञ करणाऱ्या राजाच्या त्या यज्ञाची सज्जन प्रशंसा करीत नाहीत.
13.96.25
अपीडिताः सुसंवृद्धा ये ददत्यनुकूलतः ।
तादृशेनाप्युपायेन यष्टव्यं नोद्यमाहृतैः ॥ १३.९६.२५ ॥
जे लोक पीडित न होता, चांगले समृद्ध होऊन, अनुकूलतेने दान देतात, अशाच उपायाने यज्ञ करावा; कष्टाने मिळवलेल्या वस्तूंनी नव्हे.
13.96.26
यदा परिनिषिच्येत निहितो वै यथाविधि ।
तदा राजा महायज्ञैर्यजेत बहुदक्षिणैः ॥ १३.९६.२६ ॥
जेव्हा विधिपूर्वक ठेवलेले सुस्थापित होते, तेव्हा राजाने भरपूर दक्षिणा असलेल्या महायज्ञांनी यज्ञ करावा.
13.96.27
वृद्धबालधनं रक्ष्यमन्धस्य कृपणस्य च ।
न खातपूर्वं कुर्वीत न रुदन्तीधनं हरेत् ॥ १३.९६.२७ ॥
वृद्ध, बालक, आंधळे व गरीब यांचे धन रक्षिले पाहिजे; पूर्वी खणलेले (गुप्तधन) पुन्हा खणू नये; रडणाऱ्याचे धन हरण करू नये.
13.96.28
हृतं कृपणवित्तं हि राष्ट्रं हन्ति नृप श्रियम् ।
दद्याच्च महतो भोगान्क्षुद्भयं प्रणुदेत्सताम् ॥ १३.९६.२८ ॥
हे राजा, दीनाचे धन हिरावून घेतल्यास ते राष्ट्र व त्याची समृद्धी नष्ट करते; मोठे भोग द्यावेत आणि सज्जनांची भुकेची भीती दूर करावी.
13.96.29
येषां स्वादूनि भोज्यानि समवेक्ष्यन्ति बालकाः ।
नाश्नन्ति विधिवत्तानि किन्नु पापतरं ततः ॥ १३.९६.२९ ॥
ज्यांचे स्वादिष्ट अन्न मुले आशेने पाहत असताना ते विधिपूर्वक खात नाहीत, त्यापेक्षा मोठे पाप ते कोणते?
13.96.30
यदि ते तादृशो राष्ट्रे विद्वान्त्सीदेत्क्षुधा द्विजः ।
भ्रूणहत्यां च गच्छेथाः कृत्वा पापमिवोत्तमम् ॥ १३.९६.३० ॥
तुझ्या राष्ट्रात असा कोणी विद्वान द्विज भुकेने पीडित झाला, तर तू गर्भहत्येसारखे मोठे पाप केल्यासारखे होशील.
13.96.31
धिक्तस्य जीवितं राज्ञो राष्ट्रे यस्यावसीदति ।
द्विजोऽन्यो वा मनुष्योपि शिबिराह वचो यथा ॥ १३.९६.३१ ॥
ज्या राजाच्या राज्यात एखादा द्विज किंवा दुसरा मनुष्य खंगतो, त्या राजाच्या जीवनाला धिक्कार असो; शिबी असे म्हणाले होते.
13.96.32
यस्य स्म विषये राज्ञः स्नातकः सीदति क्षुधा ।
अवृद्धिमेति तद्राष्ट्रं विन्दते सह राजकम् ॥ १३.९६.३२ ॥
ज्या राजाच्या देशात स्नातक भुकेने पीडित होतो, ते राष्ट्र क्षीण होते आणि राजघराण्यासह नाश पावते.
13.96.33
क्रोशन्त्यो यस्य वै राष्ट्राद्ध्रियन्ते तरसा स्त्रियः ।
क्रोशतां पतिपुत्राणां मृतोऽसौ न च जीवति ॥ १३.९६.३३ ॥
ज्या राजाच्या राष्ट्रातून स्त्रिया ओरडत बळजबरीने हरण केल्या जातात, पती आणि पुत्र आक्रोश करीत असताना तो राजा मृत आहे, जिवंत नाही.
13.96.34
अरक्षितारं हर्तारं विलोप्तारमनायकम् ।
तं वै राजकलिं हन्युः प्रजाः सन्नह्य निर्घृणं ॥ १३.९६.३४ ॥
जो रक्षण करत नाही, चोर, लुटारू, नेतृत्वहीन आहे, अशा राजकलीला प्रजांनी कवच धारण करून निर्दयपणे ठार मारावे.
13.96.35
अहं वो रक्षितेत्युक्त्वा यो न रक्षति भूमिपः ।
स संहत्य निहन्तव्यः श्वेव सोन्माद आतुरः ॥ १३.९६.३५ ॥
"मी तुमचा रक्षक आहे" असे म्हणूनही जो भूपती रक्षण करत नाही, त्याला वेड लागलेल्या आजारी कुत्र्याप्रमाणे एकत्र येऊन ठार मारावे.
13.96.36
पापं कुर्वन्ति यत्किञ्चित्प्रजा राज्ञा ह्यरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा विन्दति भारत ॥ १३.९६.३६ ॥
राजाकडून रक्षण न मिळालेली प्रजा जे काही पाप करते, हे भारता, त्या पापाचा चौथा भाग राजाला प्राप्त होतो.
13.96.37
अथाहुः सर्वमेवैति भूयोऽर्धमिति निश्चयः ।
चतुर्थं मतमस्माकं मनोः श्रुत्वानुशासनम् ॥ १३.९६.३७ ॥
मग ते म्हणतात की सर्व काही पुन्हा अर्धेच परत येते, हा निश्चय आहे. पण मनूचा उपदेश ऐकून आमचे मत चतुर्थांशाचे आहे.
13.96.38
शुभं वा यच्च कुर्वन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य पुण्यस्य राजा चाप्नोति भारत ॥ १३.९६.३८ ॥
राजाने चांगल्या प्रकारे रक्षिलेली प्रजा जे शुभ कर्म करते, त्याच्या पुण्याचा चौथा भाग, हे भरता, राजाला मिळतो.
13.96.39
जीवन्तं त्वानुजीवन्तु प्रजाः सर्वा युधिष्ठिर ।
पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिवाण्डजाः ॥ १३.९६.३९ ॥
हे युधिष्ठिरा, प्राणी जसे मेघावर आणि पक्षी जसे महावृक्षावर अवलंबून राहतात, तसे सर्व प्रजेने जिवंत राजावर अवलंबून जगावे.
13.96.40
कुबेरमिव रक्षांसि शतक्रतुमिवामराः ।
ज्ञातयस्त्वाऽनुजीवन्तु सुहृदश्च परन्तप ॥ १३.९६.४० ॥
राक्षस जसे कुबेरावर आणि देव जसे शतक्रतू (इंद्र) यांवर अवलंबून राहतात, तसे हे शत्रुतापना, तुझे नातेवाईक आणि मित्र तुझ्यावर अवलंबून जगोत.