મહાભારત · અધ્યાય 14.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.104.1
विप्रयोगे शरीरस्य सेन्द्रियस्य विशेषतः ।
अन्तरा वर्तमानस्य गतिः प्राणस्य कीदृशी ॥ १४.१०४.१ ॥
શરીરથી વિયોગ થતી વખતે, ખાસ કરીને ઇન્દ્રિયો સહિત, મધ્યમાં રહેલા પ્રાણની ગતિ કેવી હોય છે?
14.104.2
शुभाशुभकृतं सर्वं प्राप्नोतीह फलं नरः ।
न तु सर्वस्य भूतस्य पञ्चत्वं विद्यते नृप ॥ १४.१०४.२ ॥
મનુષ્ય અહીં શુભ-અશુભ કર્મોનું સમસ્ત ફળ પામે છે; પરંતુ હે રાજન, દરેક પ્રાણીને પંચત્વ (મૃત્યુ) હોતું નથી.
14.104.3
पञ्चत्वं पाण्डवश्रेष्ठ भूरिभूतिकरं नृणाम् ।
तेषां पञ्च महायज्ञान्ये कुर्वन्ति द्विजोत्तम ॥ १४.१०४.३ ॥
હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, પંચત્વ (મૃત્યુ) મનુષ્યો માટે મહાન સમૃદ્ધિ લાવનારું છે; હે દ્વિજોત્તમ, જેઓ પાંચ મહાયજ્ઞ કરે છે તેમના માટે તે એવું જ છે.
14.104.4
पञ्चत्वं पञ्चभिर्भूतैर्वियोगं संप्रचक्षते ।
न जायते न म्रियते पुरुषः शाश्वतः सदा ॥ १४.१०४.४ ॥
પંચત્વને પાંચ ભૂતોનો વિયોગ કહે છે; પુરુષ જન્મતો નથી, મરતો નથી, તે સદા શાશ્વત છે.
14.104.5
प्रायेण मरणं नाम पापिनामेव पाण्डव ।
येषां तु न गतिः पुण्या तेषां मरणमुच्यते ॥ १४.१०४.५ ॥
સામાન્ય રીતે મૃત્યુ પાપીઓનું જ કહેવાય છે, હે પાંડવ; જેમની પુણ્યગતિ નથી તેમને જ મૃત્યુ કહેવાય છે.
14.104.6
प्रायेणाकृतकृत्यस्तु मृत्योरुद्विजते जनः ।
कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्युं प्रियमिवातिथिम् ॥ १४.१०४.६ ॥
સામાન્ય રીતે જેણે પોતાનાં કર્તવ્ય પૂરાં કર્યાં નથી તે મૃત્યુથી ભયભીત થાય છે; પરંતુ જેમણે કર્તવ્ય પૂર્ણ કર્યાં છે તેઓ પ્રિય અતિથિની જેમ મૃત્યુની રાહ જુએ છે.
14.104.7
पञ्च यज्ञाः कथं देव क्रियन्तेऽत्र द्विजातिभिः ।
तेषां नाम च देवेश वक्तुमर्हस्यशेषतः ॥ १४.१०४.७ ॥
હે દેવ, અહીં દ્વિજાતિઓ પાંચ યજ્ઞો કેવી રીતે કરે છે? હે દેવેશ, તેમનાં નામ પણ સંપૂર્ણ રીતે કહેવા યોગ્ય છે.
14.104.8
शृणु पञ्च महायज्ञान्कीर्त्यमानान्युधिष्ठिर ।
यैरेव ब्रह्मसालोक्यं लभ्यते गृहमेधिना ॥ १४.१०४.८ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, સાંભળ, કીર્તન કરાતા પાંચ મહાયજ્ઞો. તેમના દ્વારા જ ગૃહસ્થ બ્રહ્મલોકનું સાલોક્ય પામે છે.
14.104.9
ऋभुजज्ञं ब्रह्मयज्ञं भूतयज्ञं च पाण्डव ।
नृयज्ञं पितृयज्ञं च पञ्च यज्ञान्प्रचक्षते ॥ १४.१०४.९ ॥
હે પાંડવ, ઋભુયજ્ઞ, બ્રહ્મયજ્ઞ, ભૂતયજ્ઞ, નૃયજ્ઞ અને પિતૃયજ્ઞ — આ પાંચ યજ્ઞોને તેઓ કહે છે.
14.104.10
तर्पणं ऋभुयज्ञः स्यात्स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञकः ।
भूतयज्ञो बलिर्यज्ञो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्।
पितॄनुद्दिश्य यत्कर्म पितृयज्ञः प्रकीर्तितः ॥ १४.१०४.१० ॥
તર્પણ એ ઋભુયજ્ઞ છે; સ્વાધ્યાય એ બ્રહ્મયજ્ઞ છે. બલિ એ ભૂતયજ્ઞ છે; અતિથિપૂજન એ નૃયજ્ઞ છે. પિતૃઓને ઉદ્દેશીને કરાયેલું કર્મ પિતૃયજ્ઞ કહેવાય છે.
14.104.11
हुतं चाप्यहुतं चैव तथा प्रहुतमेव च ।
प्राशितं बलिदानं च पाकयज्ञान्प्रचक्षते ॥ १४.१०४.११ ॥
હુત, અહુત, પ્રહુત, પ્રાશિત અને બલિદાન — આમને પાકયજ્ઞ કહેવાય છે.
14.104.12
वैश्वदेवादयो होमा हुतमित्युच्यते बुधैः ।
अहुतं च भवेद्दत्तं प्रहुतं ब्राह्मणाशितम् ॥ १४.१०४.१२ ॥
વૈશ્વદેવ વગેરે હોમોને બુધજનો હુત કહે છે. અહુત એટલે દાન આપેલું; પ્રહુત એટલે બ્રાહ્મણે જમેલું.
14.104.13
प्राणाग्निहोत्रहोमं च प्राशितं विधिवद्विदुः ।
बलिकर्म च राजेन्द्र पाकयज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.१३ ॥
પ્રાણાગ્નિહોત્ર હોમ અને પ્રાશનને વિધિપૂર્વક જાણવામાં આવે છે. હે રાજેન્દ્ર, બલિકર્મ અને પાકયજ્ઞ કહેવાયા છે.
14.104.14
केचित्पञ्च महायज्ञान्पाकयज्ञान्प्रचक्षते ।
अपरे ब्रह्मयज्ञादीन्महायज्ञविदो विदुः ॥ १४.१०४.१४ ॥
કેટલાક પાંચ મહાયજ્ઞોને પાકયજ્ઞ કહે છે; બીજા બ્રહ્મયજ્ઞ વગેરેને. મહાયજ્ઞના જાણકારો એમ જાણે છે.
14.104.15
सर्व एते महायज्ञाः सर्वथा परिकीर्तिताः ।
बुभुक्षितान्ब्राह्मणांस्तु यथाशक्ति न हापयेत् ॥ १४.१०४.१५ ॥
આ બધા મહાયજ્ઞો સર્વ રીતે કહેવાયા છે. ભૂખ્યા બ્રાહ્મણોને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અવગણવા ન જોઈએ.
14.104.16
अहन्यहनि ये त्वेतानकृत्वा भुञ्जते स्वयम् ।
केवलं मलमश्नन्ति ते नार न च संशयः ॥ १४.१०४.१६ ॥
જેઓ દરરોજ આ કર્યા વિના પોતે ભોજન કરે છે, તેઓ કેવળ મળ ખાય છે — તેઓ માણસો નથી, એમાં સંશય નથી.
14.104.17
तस्मात्स्नात्वा द्विजो विद्वान्कुर्यादेतान्दिनेदिने ।
अतोऽन्यथा तु भुञ्जन्वै प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः ॥ १४.१०४.१७ ॥
તેથી વિદ્વાન દ્વિજે સ્નાન કરીને દરરોજ આ કરવા જોઈએ. તેનાથી વિપરીત ભોજન કરનાર દ્વિજ પ્રાયશ્ચિત્તી થાય છે.
14.104.18
देवदेवेशक दैत्यघ्न त्वद्भक्तस्य जनार्दन ।
वक्तुमर्हसि देवेश स्नानस्य च विधिं मम ॥ १४.१०४.१८ ॥
હે દેવદેવ, ઈશ, દૈત્યનાશક, જનાર્દન! તમારા ભક્ત એવા મને, હે દેવેશ, સ્નાનની વિધિ કહેવા તમે યોગ્ય છો.
14.104.19
शृणु पाण्डव तत्सर्व पवित्रं पापनाशनम् ।
स्नात्वा येन विधानेन मुच्यन्ते किल्बिषाद्द्विजाः ॥ १४.१०४.१९ ॥
હે પાંડવ, તે સર્વ સાંભળ, જે પવિત્ર અને પાપનાશક છે. જે વિધિથી સ્નાન કરીને દ્વિજો પાપથી મુક્ત થાય છે તે સાંભળ.
14.104.20
मृदं च गोमयं चैव तिलं दर्भांस्तथैव च ।
पुष्पाण्यपि यथान्यायमादाय तु जलं व्रजेत् ॥ १४.१०४.२० ॥
માટી, ગોબર, તલ અને દર્ભ તેમજ ફૂલો પણ યથાવિધિ લઈને પછી પાણી તરફ જવું.
14.104.21
नद्यां स्नात्वा न च स्नायदन्यत्र द्विजसत्तम ।
सति प्रभूते पयसि नाल्पे स्नायात्कदाचन ॥ १४.१०४.२१ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, નદીમાં સ્નાન કર્યા પછી બીજે ક્યાંય સ્નાન ન કરવું. પુષ્કળ પાણી હોય ત્યારે થોડા પાણીમાં ક્યારેય સ્નાન ન કરવું.
14.104.22
गत्वोदकसमीपं तु शुचौ देशे मनोरमे ।
ततो मृद्गोमयादीनि तत्र विप्रो विनिक्षिपेत् ॥ १४.१०४.२२ ॥
પાણીની નજીક જઈને, શુદ્ધ અને મનોહર સ્થાને, પછી બ્રાહ્મણે ત્યાં માટી, ગોબર વગેરે મૂકવા.
14.104.23
बहिः प्रक्षाल्य पादौ च द्विराचम्य प्रयत्नतः ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कुर्यात्तु तज्जलम् ॥ १४.१०४.२३ ॥
બહાર પગ ધોઈને, બે વાર આચમન કરીને, પ્રયત્નપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને, પછી તે જળને નમસ્કાર કરવા.
14.104.24
न च प्रक्षालयेद्विद्वांस्तीर्थमद्भिः कदाचन ।
न च पादेन वा हन्याद्धस्तेनान्येन तज्जलम् ॥ १४.१०४.२४ ॥
વિદ્વાને તીર્થને પાણીથી ક્યારેય ધોવું નહીં; પગથી, હાથથી કે બીજી કોઈ વસ્તુથી તે જળ પર પ્રહાર ન કરવો.
14.104.25
सर्वदेवमया ह्यापो मन्मयाः पाण्डुनन्दन ।
तस्मात्तास्तु न हन्तव्यास्त्वद्भिः प्रक्षालयेत्स्थलं ॥ १४.१०४.२५ ॥
હે પાંડુનંદન, પાણી સર્વ દેવોથી અને મારાથી ભરેલું છે. તેથી તેને ક્યારેય મારવું નહીં; પાણીથી જ સ્થળ ધોવું.
14.104.26
केवलं प्रथमं मज्जेन्नाङ्गानि विमृशेद्बुधः ।
तत्तु तीर्थं समासाद्य कुर्यादाचमनं पुनः ॥ १४.१०४.२६ ॥
બુદ્ધિમાને પ્રથમ કેવળ ડૂબકી મારવી, અંગોને સ્પર્શ ન કરવો. તે તીર્થે પહોંચીને ફરી આચમન કરવું.
14.104.27
गोकर्णाकृतिवत्कृत्वा करं त्रिः प्रपिबेज्जलम् ।
द्विस्तत्परिमृजेद्वक्त्रं पादावभ्युक्ष्य चात्मनः।
शीर्षण्यांस्तु ततः प्राणान्सकृदेवतु संस्पृशेन ॥ १४.१०४.२७ ॥
ગાયના કાનના આકારે હાથ કરીને ત્રણ વાર પાણી પીવું. પછી બે વાર મોં લૂછવું, પગ પર પાણી છાંટીને માથાના પ્રાણોને એક વાર સ્પર્શવા.
14.104.28
बाहू द्वौ च ततः स्पृष्ट्वा हृदयं नाभिमेव च ।
प्रत्यङ्गमुदकं स्पृष्ट्वा मूर्धानं तु पुनः स्पृशेत् ॥ १४.१०४.२८ ॥
પછી બંને બાહુ, હૃદય અને નાભિને સ્પર્શીને, દરેક અંગ પર પાણી અડાડીને, ફરી માથાને સ્પર્શવું.
14.104.29
आपः पुनन्त्वित्युक्त्वा च पुनराचमनं चरेत् ।
सोङ्कारव्याहृतीर्वाऽपि सदसस्पतिमित्यृचम् ॥ १४.१०४.२९ ॥
"આપઃ પુનન્તુ" એમ કહીને ફરી આચમન કરવું; અથવા ઓંકાર સહિત વ્યાહૃતિઓ, અથવા "સદસસ્પતિમ્" એ ઋચા બોલવી.
14.104.30
आचम्य मृत्तिकाः पश्चात्त्रिधा कृत्वा समालभेत् ।
ऋचेदं विष्णुरित्यङ्गमुत्तमाधममध्यमम्।
आलभ्य वारुणैः सूक्तैर्नमस्कृत्य जलं ततः ॥ १४.१०४.३० ॥
આચમન કરીને, પછી માટીના ત્રણ ભાગ કરીને, 'ઇદં વિષ્ણુઃ' ઋચા સાથે ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ અંગોને સ્પર્શ કરવો; પછી વારુણ સૂક્તોથી સ્પર્શ અને નમસ્કાર કરીને જળ (લેવું).
14.104.31
स्रवन्ती चेत्प्रतिस्रोतः प्रत्यर्कं चान्यवारिषु ।
मज्जेदोमित्युदाहृत्य न च विक्षोभयेज्जलम् ॥ १४.१०४.३१ ॥
જળ વહેતું હોય તો તેના પ્રતિપ્રવાહમાં, અથવા સૂર્ય તરફ મુખ કરીને, અથવા અન્ય જળમાં 'ૐ' ઉચ્ચારીને ડૂબકી મારવી; જળને ડહોળવું નહીં.
14.104.32
गोमयं च त्रिधा कृत्वा जले पूर्वं समालभेत् ।
सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं च जपेत्पुनः ॥ १४.१०४.३२ ॥
છાણને ત્રણ ભાગ કરીને પહેલાં જળમાં સ્પર્શ કરવો; પછી વ્યાહૃતિઓ અને પ્રણવ સહિત ગાયત્રીનો ફરી જપ કરવો.
14.104.33
पुनराचमनं कृत्वा मद्गतेनान्तरात्मना ।
आपोहिष्ठेति तिसृभिर्ऋग्भिः पूतेन वारिणा।
तथा तरत्समन्दीभिः सिञ्चेच्चतसृभिः क्रमात् ॥ १४.१०४.३३ ॥
ફરીથી આચમન કરીને, મારામાં સ્થિર અંતરાત્મા સાથે, 'આપો હિષ્ઠા' એ ત્રણ ઋચાઓ વડે પવિત્ર જળથી, તેમજ 'તરત્સમન્દી' ઋચાઓ વડે ચાર વાર ક્રમે સિંચન કરવું.
14.104.34
गोसूक्तेनाश्वसूक्तेन शुद्धवर्गेणि चात्मनः ।
वैष्णवैर्वारुणैः सूक्तैः सावित्रैरिन्द्रदेवतैः ॥ १४.१०४.३४ ॥
ગોસૂક્ત અને અશ્વસૂક્ત વડે, પોતાના શુદ્ધ વર્ગ વડે; વૈષ્ણવ, વારુણ, સાવિત્ર અને ઇન્દ્રદેવતા સૂક્તો વડે (અભિષેક કરવો).
14.104.35
वामदैव्येन चात्मानमन्यैर्मन्मयसामभिः ।
स्थित्वाऽन्तःसलिले सूक्तं जपेद्वाचाऽघमर्षणं ॥ १४.१०४.३५ ॥
વામદેવ્ય સૂક્ત અને મારાથી યુક્ત અન્ય સામો વડે પોતાને (શુદ્ધ કરવો); પાણીની અંદર ઊભા રહીને વાણીથી અઘમર્ષણ સૂક્તનો જપ કરવો.
14.104.36
सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं वा ततो जपेत् ।
आश्वासमोक्षात्प्रणवं जपेद्वा मामनुस्मरन् ॥ १४.१०४.३६ ॥
અથવા વ્યાહૃતિ સહિત અને પ્રણવ સહિત ગાયત્રીનો જપ કરવો. અથવા શ્વાસ છોડે ત્યાં સુધી પ્રણવનો જપ કરવો અને મારું સ્મરણ કરવું.
14.104.37
उत्प्लुत्य तीर्थमासाद्य धौते शुक्ले च वाससी ।
शुद्धे चाच्छादयेत्कक्षे न कुर्यात्परिपाशके ॥ १४.१०४.३७ ॥
કૂદીને તીર્થ પાસે પહોંચી, ધોયેલાં સફેદ અને શુદ્ધ બે વસ્ત્રો કમર પર ઓઢવાં; કમરે ગાંઠ ન વાળવી.
14.104.38
पाशेन बद्ध्वा कक्षे यत्कुरुते कर्म वैदिकम् ।
राक्षसा दानवा दैत्यास्तद्विलुंपन्ति हर्षिताः।
तस्मत्सर्वप्रयत्नेन कक्ष्यापाशं न धारयेत् ॥ १४.१०४.३८ ॥
કમરે ફાંસો બાંધીને જે વૈદિક કર્મ કરવામાં આવે છે, તેને રાક્ષસો, દાનવો અને દૈત્યો હર્ષથી નષ્ટ કરે છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી કમરનો ફાંસો ધારણ ન કરવો.
14.104.39
ततः प्रक्षाल्य पादौ च हस्तौ चैव मृदा शनैः ।
आचम्य पुनराचामेत्पुनः सावित्रिया द्विजः ॥ १४.१०४.३९ ॥
પછી માટીથી બંને પગ અને બંને હાથ ધીમે ધીમે ધોઈને આચમન કરવું; દ્વિજે સાવિત્રી સાથે ફરી આચમન કરવું.
14.104.40
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि ध्यायन्वेदान्समाहितः ।
जले जलगतः शुद्धः स्थल एव स्थलस्थितः।
उभयत्र स्थितस्तस्मादाचामेदात्मशुद्धये ॥ १४.१०४.४० ॥
પૂર્વ કે ઉત્તર મુખ કરીને, વેદોનું ધ્યાન કરતાં, સમાહિત ચિત્તે—પાણીમાં હોય તો પાણીમાં રહીને, સ્થળ પર હોય તો સ્થળ પર રહીને શુદ્ધ થાય છે. બંનેમાં સ્થિત થઈને આત્મશુદ્ધિ માટે આચમન કરવું.
14.104.41
दर्भेषु दर्भपाणिः सन्प्राङ्मुखः सुसमाहितः ।
प्राणायामांस्ततः कुर्यान्मद्गतेनान्तरात्मना ॥ १४.१०४.४१ ॥
દર્ભ પર બેસીને, હાથમાં દર્ભ લઈને, પૂર્વ મુખ કરીને, સારી રીતે સમાહિત થઈને, પછી મારામાં લગાવેલા અંતરાત્માથી પ્રાણાયામ કરવો.
14.104.42
सहस्रकृत्वः सावित्रीं शतकृत्वस्तु वा जपेत् ॥ १४.१०४.४२ ॥
સાવિત્રી મંત્રનો હજાર વાર અથવા સો વાર જપ કરવો.
14.104.43
समाहितो जपेत्तस्मात्सावित्र्या चाभिमन्त्र्य च ।
मन्देहानां विनाशाय रक्षसां विक्षिपेज्जलम् ॥ १४.१०४.४३ ॥
તેથી એકાગ્ર થઈ જપ કરવો, સાવિત્રીથી અભિમંત્રિત કરી મંદબુદ્ધિ રાક્ષસોના નાશ માટે પાણી છાંટવું.
14.104.44
उद्वर्गोसीत्यथा चान्तःप्रायश्चित्तजलं क्षिपेत् ॥ १४.१०४.४४ ॥
'તું ઉદ્વર્ગ છે' એમ કહીને, અંદરથી પ્રાયશ્ચિત્ત જળ ફેંકવું.
14.104.45
अथादाय सुपुष्पाणि तोयमञ्जलिना द्विजः ।
प्रक्षिप्य प्रतिसूर्यं च व्योममुद्रां प्रकल्पयेत् ॥ १४.१०४.४५ ॥
પછી દ્વિજે સુંદર ફૂલો અને જળ અંજલિમાં લઈ, સૂર્ય સન્મુખ ફેંકીને વ્યોમમુદ્રા રચવી.
14.104.46
ततो द्वादशकृत्वस्तु सूर्यस्येकाक्षरं जपेत् ।
ततः षडक्षरादीनि षट्कृत्वः परिवर्तयेत् ॥ १४.१०४.४६ ॥
પછી સૂર્યનો એકાક્ષર મંત્ર બાર વાર જપવો; પછી ષડક્ષર વગેરે મંત્રો છ છ વાર ફેરવીને જપવા.
14.104.47
प्रदक्षिणं परामृश्य मुद्रया स्वमुखान्तरे ।
ऊर्ध्वबाहुस्ततो भूत्वा सूर्यमीक्षेत्समाहितः ॥ १४.१०४.४७ ॥
પ્રદક્ષિણા કરી, મુદ્રાથી પોતાના મુખની અંદર સ્પર્શ કરી, પછી હાથ ઊંચા કરીને એકાગ્ર થઈ સૂર્યને જોવો.
14.104.48
तन्मण्डलस्थं मां ध्यायंस्तोजोमूर्तिं चतुर्भुजम् ।
उदुत्यं च जपेन्मन्त्रं चित्रं तच्चक्षुरित्यपि ॥ १४.१०४.४८ ॥
તે મંડળમાં સ્થિત, તેજોમૂર્તિ, ચતુર્ભુજ એવા મારું ધ્યાન ધરીને 'ઉદુત્યં' મંત્ર અને 'ચિત્રં તચ્ચક્ષુઃ' પણ જપવા.
14.104.49
सावित्रीं च यथाशत्ति जप्त्वा सूक्तं च मामकम् ।
मन्मयानि च सामानि पुरुषव्रतमेव च ॥ १४.१०४.४९ ॥
સાવિત્રી અને મારું પોતાનું સૂક્ત યથાશક્તિ જપીને, મારાથી યુક્ત સામગાન અને પુરુષવ્રત પણ (આચરવું).
14.104.50
ततश्चालोकयेदर्कं हंसः शुचिषदित्यपि ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्य दिवाकरम् ॥ १४.१०४.५० ॥
પછી સૂર્યને જોવો; 'હંસઃ શુચિષત્' (મંત્ર) પણ જપવો. પ્રદક્ષિણા કરી, નમસ્કાર કરી દિવાકર (સૂર્ય)ને વંદન કરવું.
14.104.51
ततस्तु तर्पयेदद्भिर्ब्रह्म्णां मां च शङ्करम् ।
प्रजापतिं च देवांश्च तथा देवमुनीनपि ॥ १४.१०४.५१ ॥
પછી પાણી વડે બ્રાહ્મણો, મને, શંકર, પ્રજાપતિ, દેવો અને દેવમુનિઓનું પણ તર્પણ કરવું.
14.104.52
साङ्गानपि तथा वेदानितिहासान्क्रतूनपि ।
पुराणानि च सर्वाणि कुलान्यप्सरसां तथा ॥ १४.१०४.५२ ॥
અંગો સહિતના વેદો, ઇતિહાસો, યજ્ઞો, બધાં પુરાણો અને અપ્સરાઓનાં કુળોનું પણ (તર્પણ કરવું).
14.104.53
क्रतून्संवत्सरं चैव कलाकाष्ठात्मकं तथा ।
भूतग्रामांश्च भूतानि सरितः सागरांस्तथा।
शैलाञ्शैलस्थितान्देवानोषधीः सवनस्पतीः ॥ १४.१०४.५३ ॥
યજ્ઞો, સંવત્સર, કલા-કાષ્ઠા રૂપ કાળ, પ્રાણીસમૂહો, પ્રાણીઓ, નદીઓ, સાગરો, પર્વતો, પર્વતો પર સ્થિત દેવો, ઔષધિઓ અને વનસ્પતિઓનું પણ (તર્પણ કરવું).
14.104.54
तर्पयेदुपवीती च प्रत्येकं तृप्यतामिति ।
अन्वारभ्य च सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु ॥ १४.१०४.५४ ॥
ઉપવીતી થઈને દરેકને 'તૃપ્યતામ્' કહીને તર્પણ કરવું; ડાબા અને જમણા હાથથી સ્પર્શ કરીને.
14.104.55
निवीती तर्पयेद्विद्वानृषीन्मन्त्रकृतस्तथा ।
मरीच्यादीनृषींश्चैव नारदाद्यान्समाहितः ॥ १४.१०४.५५ ॥
નિવીતી થઈને વિદ્વાને મંત્રકર્તા ઋષિઓને તર્પણ કરવું; મરીચિ આદિ ઋષિઓને અને નારદ આદિને એકાગ્ર મનથી.
14.104.56
प्राचीनावीत्यथैतास्तु तर्पयेद्देवताः पितॄत् ।
ततस्तु कव्यवाडग्निं सों वैवस्वतं तथा ॥ १४.१०४.५६ ॥
પછી પ્રાચીનાવીતી થઈને આ દેવતાઓને અને પિતૃઓને તર્પણ કરવું; પછી કવ્યવાડ અગ્નિ, સોમ અને વૈવસ્વત યમને પણ.
14.104.57
ततश्चार्यमणं चापि ह्यग्निष्वात्तांस्तथैव च ।
सोमपांश्चैव दर्भेषु सतिलैरेव वारिभिः।
तृप्यतामिति पश्चात्तु स पितॄंस्तर्पयेत्ततः ॥ १४.१०४.५७ ॥
પછી અર્યમાને, અગ્નિષ્વાત્તોને અને સોમપોને દર્ભ પર તલ સહિત જળથી 'તૃપ્યતામ્' કહીને; પછી તેણે પિતૃઓને તર્પણ કરવું.
14.104.58
पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् ।
पितामहीस्तता चापि तथैव प्रपितामहीः ॥ १४.१०४.५८ ॥
પિતાઓને, પિતામહોને, એવી જ રીતે પ્રપિતામહોને; પિતામહીઓને અને એવી જ રીતે પ્રપિતામહીઓને પણ.
14.104.59
मातरं चात्मनश्चैव गुरुमाचार्यमेव च ।
पितृमातृष्वसारौ च तथा मातामहीमपि ॥ १४.१०४.५९ ॥
માતાને, પોતાની માતાને, ગુરુને અને આચાર્યને પણ; પિતા અને માતાની બહેનોને, અને એવી જ રીતે માતામહીને પણ.
14.104.60
उपाध्यायान्सखीन्बन्धूञ्शिष्यर्त्विग्ज्ञातिबांधवान् ।
प्रमीतानानृशंस्यार्थं तर्पयेत्तानमत्सरः ॥ १४.१०४.६० ॥
ગુરુઓ, મિત્રો, બંધુઓ, શિષ્યો, ઋત્વિજો, જ્ઞાતિ-બાંધવો અને મૃતોને કરુણાથી, ઈર્ષ્યા વિના તર્પણ વડે તૃપ્ત કરવા.
14.104.61
तर्पयित्वा तथाऽऽचम्य स्नानवस्त्रं प्रपीडयेत् ।
वृत्तिं भृत्यजनस्याहुः स्नानं पानं च तद्विदः ॥ १४.१०४.६१ ॥
તર્પણ આપીને, તેમ જ આચમન કરીને, સ્નાનનું વસ્ત્ર નિચોવવું. આ જાણનારા સ્નાન અને પાનને સેવકજનોની આજીવિકા કહે છે.
14.104.62
अतर्पयित्वा तान्पूर्वं स्नानवस्त्रं न पीडयेत् ।
पीडयेच्चेत्पुरा मोहाद्देवाः सर्पिगणास्तथा।
पितरस्तु निराशास्ते शप्त्वा यान्ति यथागतं ॥ १४.१०४.६२ ॥
તેમને પહેલાં તર્પણ આપ્યા વિના સ્નાનનું વસ્ત્ર નિચોવવું નહીં. મોહથી પહેલાં નિચોવે તો દેવો, સર્પગણો અને પિતૃઓ નિરાશ થઈ શાપ આપીને જે માર્ગે આવ્યા તે માર્ગે પાછા જાય છે.
14.104.63
प्रक्षाल्य तु मृदा पादावाचम्य प्रयतः पुनः ।
दर्भेषु दर्भपाणिः सन्स्वाध्यायं तु समारभेत् ॥ १४.१०४.६३ ॥
પછી માટીથી પગ ધોઈને, ફરી આચમન કરીને, સંયમી થઈને, હાથમાં દર્ભ લઈ દર્ભો પર બેસીને સ્વાધ્યાય આરંભવો.
14.104.64
वेदमादौ समारभ्य ततोपर्युपरि क्रमात् ।
यदधीतेऽन्वहं शक्त्या तत्स्वाध्यायं प्रचक्षते ॥ १४.१०४.६४ ॥
વેદને શરૂઆતથી ક્રમશઃ આગળ આગળ, શક્તિ અનુસાર દરરોજ જે ભણાય છે તેને જ સ્વાધ્યાય કહે છે.
14.104.65
ऋचो वाऽपि यजुर्वाऽपि सामगायमथापि च ।
इतिहासपुराणानि यथाशक्ति न हापयेत् ॥ १४.१०४.६५ ॥
ઋચાઓ, યજુષ કે સામગાન, તથા ઇતિહાસ-પુરાણ — શક્તિ અનુસાર તેમનો ત્યાગ ન કરવો.
14.104.66
उत्थाय तु नमस्कृत्य दिशो दिग्देवता अपि ।
ब्रह्मणं च ततश्चाग्निं पृथिवीमोषधीस्तथा ॥ १४.१०४.६६ ॥
ઊઠીને નમસ્કાર કરીને દિશાઓ અને દિક્દેવતાઓને, પછી બ્રહ્માને અને અગ્નિને, પૃથ્વીને તથા ઔષધિઓને પણ નમસ્કાર કરવો.
14.104.67
वाचं वाचस्पतिं चैव मां चैव सरितस्तथा ।
नमस्कृत्य तथाऽद्भिस्तु प्रणवादि च पूर्ववत् ॥ १४.१०४.६७ ॥
વાણી, વાચસ્પતિ, મને તથા નદીઓને નમસ્કાર કરીને, પાણીથી પણ, પ્રણવ આદિ સાથે, પહેલાંની જેમ.
14.104.68
ततो नमोऽद्भ्य इत्युक्त्वा नमस्कुर्यात्तु तज्जलम् ।
घृणिः सूर्यस्तथाऽऽदित्यस्तं प्रणम्य स्वमूर्धनि ॥ १४.१०४.६८ ॥
પછી 'નમોઽદ્ભ્યઃ' કહીને તે જળને નમસ્કાર કરવો; ઘૃણિ, સૂર્ય અને આદિત્યને પ્રણામ કરીને પોતાના મસ્તક પર.
14.104.69
ततस्त्वालोकयन्नर्कं प्रणवेन समाहितः ।
ततो मामर्चयेत्पुष्पैर्मत्प्रियैरेव नित्यशः ॥ १४.१०४.६९ ॥
પછી સૂર્યને જોતાં, પ્રણવ સાથે એકાગ્ર થઈને; પછી મને પ્રિય પુષ્પોથી જ રોજ મારી પૂજા કરવી.
14.104.70
त्वत्प्रियाणि प्रसूनानि त्वदधिष्ठानि माधव ।
सर्वाण्याचक्ष्व देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.१०४.७० ॥
તમને પ્રિય અને તમારામાં સ્થિત સર્વ પુષ્પોને કહો, હે માધવ; હે દેવેશ, હે અચ્યુત, તમારા ભક્ત એવા મને.
14.104.71
शृणुष्वावहितो राजन्पुष्पाणि प्रियकृन्ति मे ।
कुमुदं करवीरं च चणकं चंपकं तथा ॥ १४.१०४.७१ ॥
હે રાજન્, ધ્યાનથી સાંભળ: મને આનંદ આપતાં પુષ્પો — કુમુદ, કરવીર, ચણક, ચંપક તથા તેવાં જ.
14.104.72
मल्लिकाजातिपुष्पं च नन्द्यावर्तं च नन्दिकम् ।
पलाशपुष्पपत्राणि दूर्वा भृङ्गकमेव च ॥ १४.१०४.७२ ॥
મલ્લિકા અને જાતિ પુષ્પ, નંદ્યાવર્ત અને નંદિક, પલાશના ફૂલ અને પાંદડાં, દૂર્વા ઘાસ તથા ભૃંગક પણ.
14.104.73
वनमाला च राजेन्द्र मत्प्रियाणि विशेषतः ।
सर्वेषामपि पुष्पाणां सहस्रगुणमुत्पलम् ॥ १४.१०४.७३ ॥
હે રાજેન્દ્ર, વનમાળા મને વિશેષ પ્રિય છે; અને સર્વ પુષ્પોમાં ઉત્પલ હજારગણું શ્રેષ્ઠ છે.
14.104.74
तस्मात्पद्मं तथा राजन्पद्मात्तु सतपत्रकम् ।
तस्मात्सहस्रपत्रं तु पुण्डरीकं ततः परम् ॥ १४.१०४.७४ ॥
પછી, હે રાજન, પદ્મ; પદ્મ કરતાં શતપત્ર; તેના કરતાં સહસ્રપત્ર; અને તે પછી પુંડરીક શ્રેષ્ઠ.
14.104.75
पुण्डरीकसहस्रात्तु तुलसी गुणतोऽधिका ।
बकपुष्पं ततस्तस्मात्सौवर्णं तु ततोऽधिकम्।
सौवर्णात्तु प्रसूनाच्च मत्प्रियं नास्ति पाण्डव ॥ १४.१०४.७५ ॥
હજાર પુંડરીક કરતાં પણ તુલસી ગુણમાં અધિક છે; પછી બકપુષ્પ; તેનાથી સૌવર્ણ પુષ્પ અધિક; હે પાંડવ, સૌવર્ણ પુષ્પથી વધુ પ્રિય મને કંઈ નથી.
14.104.76
पुष्पाभावे तुलस्यास्तु पत्रैर्मामर्चयेत्पुनः ।
पत्रालाभे तु शाखाभिः शाकालाभे शिफालवैः।
शिफाभावे मृदा तत्र भक्तिमानर्चयेत माम् ॥ १४.१०४.७६ ॥
તુલસીનું પુષ્પ ન હોય તો પાંદડાં વડે મારી પૂજા કરવી; પાંદડાં ન હોય તો શાખાઓ વડે; શાક ન હોય તો મૂળના અંકુરો વડે; મૂળ ન હોય તો ભક્તિમાન માણસે માટીથી મારી પૂજા કરવી.
14.104.77
वर्जनीयानि पुष्पाणि शृणु राजन्समाहितः ।
किङ्किणी मुनिपुष्पं च धुर्धूरं पाटलं तथा ॥ १४.१०४.७७ ॥
હે રાજન, ત્યજવા યોગ્ય પુષ્પો ધ્યાનથી સાંભળ: કિંકિણી, મુનિપુષ્પ, ધુર્ધૂર અને પાટલ.
14.104.78
तथाऽतिमुक्तकं चैव पुन्नागं नक्तमालिकम् ।
यौधिकं क्षीरिकापुष्पं निर्गुण्डी लाङ्गुली जपा ॥ १४.१०४.७८ ॥
એ જ રીતે અતિમુક્તક, પુન્નાગ, નક્તમાલિકા, યૌધિક, ક્ષીરિકા પુષ્પ, નિર્ગુંડી, લાંગુલી અને જપા.
14.104.79
कर्णिकारं तथाऽशोकं शल्मलीपुष्पमेव च ।
ककुभाः कोविदाराश्च वैभीतकमथापि च ॥ १४.१०४.७९ ॥
એ જ રીતે કર્ણિકાર, અશોક, શાલ્મલી પુષ્પ, ककुभ, કોવિદાર અને વૈભીતક પણ.
14.104.80
कुरण्टकप्रसूनं च कल्पकं कालकं तथा ।
अङ्केलं गिरिकर्णी च नीलान्येव च सर्वशः।
एकपर्णानि चान्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥ १४.१०४.८० ॥
કુરણ્ટક પુષ્પ, કલ્પક, કાલક, અંકેલ, ગિરિકર્ણી અને બધાં નીલાં ફૂલો, એકપર્ણ તથા અન્ય બધાંનો ત્યાગ કરવો.
14.104.81
अर्कपुष्पाणि वर्ज्यानि अर्कपत्रस्तितानि च ।
व्याघृताः पिचुमन्दानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥ १४.१०४.८१ ॥
આકડાનાં ફૂલો વર્જ્ય છે, આકડાનાં પાંદડાં પણ; વ્યાઘૃતા અને પિચુમંદ, એ બધાંનો ત્યાગ કરવો.
14.104.82
अन्यैस्तु शुक्लपत्रैस्तु गन्धवद्भिर्नराधिप ।
अवर्ज्यैस्तैर्यथालाभं मद्भक्तो मां समर्चयेत् ॥ १४.१०४.८२ ॥
હે નરાધિપ, અવર્જ્ય એવાં અન્ય સુગંધી શ્વેત પર્ણોથી, જે જે મળે તેનાથી મારા ભક્તે મારી પૂજા કરવી.
14.104.83
कथं त्वमर्चनीयोसि मूर्तयः कीदृशास्तु ते ।
वैखानसाः कथं ब्रुयूः कथं वा पाञ्चरात्रिकाः ॥ १४.१०४.८३ ॥
આપની પૂજા કેવી રીતે કરવી? આપની મૂર્તિઓ કેવી છે? વૈખાનસો કેવી રીતે કહે, અથવા પાંચરાત્રિકો કેવી રીતે કહે?
14.104.84
शृणु पाण्डव तत्सर्वमर्चनाक्रममात्मनः ।
स्थण्डिले पद्मकं कृत्वा चाष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ १४.१०४.८४ ॥
હે પાંડવ, મારો સંપૂર્ણ અર્ચનાક્રમ સાંભળ. સમતળ સ્થળે આઠ પાંખડી અને કર્ણિકાવાળું કમળ દોરીને.
14.104.85
अष्टाक्षरविधानेन ह्यथवा द्वादशाक्षरैः ।
वैदिकैरथ मन्त्रैश्च मम सूक्तेन वा पुनः ॥ १४.१०४.८५ ॥
અષ્ટાક્ષર વિધિથી, અથવા દ્વાદશાક્ષરથી, વૈદિક મંત્રોથી, અથવા મારા સૂક્તથી ફરી.
14.104.86
स्थापितं मां ततस्तस्मिन्नर्ययित्वा विचक्षणः ।
पुरुषं च ततः सत्यमत्युतं च युधिष्टिर ॥ १४.१०४.८६ ॥
ત્યાં મને સ્થાપીને, વિચક્ષણ પૂજા કરીને, પછી પુરુષ, સત્ય અને અચ્યુતને પણ, હે યુધિષ્ઠિર.
14.104.87
अनिरुद्धं च मां प्राहुर्वैखानसविदो जनाः ।
अन्ये त्वेवं विजानन्ति मां राजन्पाञ्चरात्रिकाः। ॥ १४.१०४.८७ ॥
વૈખાનસ જાણનારા લોકો મને અનિરુદ્ધ કહે છે. પરંતુ હે રાજન, પાંચરાત્રિકો મને આ રીતે જાણે છે.
14.104.88
वासुदेवं च राजेन्द्र संकर्षणमथापि वा ।
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च चतुर्मूर्तिं प्रचक्षते ॥ १४.१०४.८८ ॥
હે રાજેન્દ્ર, વાસુદેવ અને સંકર્ષણ, અથવા પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ; ચાર મૂર્તિઓવાળો મને કહેવાય છે.
14.104.89
एताश्चान्याश्च राजेन्द्र संज्ञाभेदेन मूर्तयः ।
विद्ध्यार्थान्तरा एवं मामेवं चार्चयेद्भुधः ॥ १४.१०४.८९ ॥
હે રાજેન્દ્ર, આ અને બીજી મૂર્તિઓ નામભેદથી છે; તેમને ભિન્ન અર્થવાળી જાણ. બુદ્ધિમાને આ રીતે જ મારી પૂજા કરવી.
14.104.90
त्वद्भक्ताः कीदृसा देव कानि तेषं व्रतानि च ।
एतत्कथय देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.१०४.९० ॥
હે દેવ, તમારા ભક્તો કેવા હોય છે અને તેમનાં વ્રતો કયાં છે? હે દેવેશ, હે અચ્યુત, તમારા ભક્ત એવા મને આ કહો.
14.104.91
अनन्यदेवताभक्ता चे मद्भक्तजनप्रियाः ।
मामेव शरणं प्राप्ता मद्भक्तास्ते प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.९१ ॥
જે બીજા કોઈ દેવના ભક્ત નથી, જે મારા ભક્તજનોને પ્રિય છે, અને જેમણે ફક્ત મને જ શરણ લીધું છે, તેઓ મારા ભક્ત કહેવાય છે.
14.104.92
स्वर्ग्याण्यपि यशस्यानि मत्प्रियाणि विशेषतः ।
मद्भक्तः पाण्डवश्रेष्ठ व्रतानीमानि धारयेत् ॥ १४.१०४.९२ ॥
હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, સ્વર્ગ અને યશ આપનારાં, ખાસ કરીને મને પ્રિય એવાં આ વ્રતો મારા ભક્તે ધારણ કરવાં જોઈએ.
14.104.93
नान्यदाच्छादयेद्वस्त्रं मद्भक्तो जलतारणे ।
स्वस्थस्तु न दिवा स्वप्येन्मधुमांसानि वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९३ ॥
પાણી ઓળંગતી વખતે મારા ભક્તે બીજું વસ્ત્ર ઓઢવું નહીં; સ્વસ્થ હોય ત્યારે દિવસે સૂવું નહીં, મધ અને માંસ છોડવાં.
14.104.94
प्रदक्षिणं व्रजेद्विप्रान्गामश्वत्थं हुताशनम् ।
न धावेत्पतिते वर्षे नाग्नभिक्षां च लोपयेत् ॥ १४.१०४.९४ ॥
બ્રાહ્મણો, ગાય, પીપળો અને અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરવી; વરસાદ પડતો હોય ત્યારે દોડવું નહીં, અગ્નિ-ભિક્ષા લોપવી નહીં.
14.104.95
प्रत्यक्षलवणं नाद्यत्सौभाञ्जनकरञ्जनौ ।
ग्रासमुष्टिं गवपे दद्याद्धान्याम्लं चैव वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९५ ॥
પ્રત્યક્ષ મીઠું ન ખાવું, સૌભાંજન અને કરંજ ન ખાવાં; ગાયને એક કોળિયો આપવો, અને ધાન્યાંલ પણ વર્જવું.
14.104.96
तथा पर्युषितं चापि पक्वं परगृहागतम् ।
अनिवेदितं च यद्द्रव्यं तत्प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९६ ॥
તેવી જ રીતે વાસી, રાંધેલું હોય તોપણ બીજાના ઘરેથી આવેલું, અને અર્પણ ન કરેલું દ્રવ્ય પ્રયત્નપૂર્વક વર્જવું.
14.104.97
विभितककरञ्जानां छायां दूरे विवर्जयेत् ।
पिप्रदेवपरीवादान्न वदेत्पीडितोपि सन् ॥ १४.१०४.९७ ॥
વિભીતક અને કરંજ વૃક્ષોની છાયા દૂરથી વર્જવી; પીડિત હોવા છતાં બ્રાહ્મણોની નિંદા ન કરવી.
14.104.98
सात्विका राजसाश्चापि तामसाश्चापि पाण्डव ।
मामर्चयन्ति मद्भक्तास्तेषामीदृग्विदा गतिः ॥ १४.१०४.९८ ॥
હે પાંડવ, સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ પણ જે મારા ભક્તો મને પૂજે છે, તેમની ગતિ આવા જ્ઞાનીઓ જેવી થાય છે.
14.104.99
तामसास्तिमिरं यान्ति राजसा रज एव तत् ।
सात्विकाः सत्वसंपन्नाः सत्वमेव प्रयान्ति ते ॥ १४.१०४.९९ ॥
તામસ લોકો અંધકાર પામે છે, રાજસ લોકો રજ; પણ સત્ત્વગુણસંપન્ન સાત્ત્વિકો સત્ત્વ જ પામે છે.
14.104.100
ये सिद्धाः सन्ति साङ्ख्येन योगसत्वबलेन च ।
नभस्यादित्यचन्द्राभ्यां पश्यन्ति पदविस्तरम् ॥ १४.१०४.१०० ॥
જેઓ સાંખ્ય વડે તથા યોગ અને સત્ત્વના બળે સિદ્ધ છે, તેઓ આકાશમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર દ્વારા માર્ગનો વિસ્તાર જુએ છે.
14.104.101
एकस्तंभे नवद्वारे त्रिस्थूणे पञ्चसाक्षिके ।
एतस्मिन्देहनगरे राजसस्तु सदा भवेत् ॥ १४.१०४.१०१ ॥
એક સ્તંભ, નવ દ્વાર, ત્રણ આધાર અને પાંચ સાક્ષીઓવાળા આ દેહનગરમાં રાજસ ગુણ સદા રહે છે.
14.104.102
उदिते सवितर्याप्य क्रियायुक्तस्य धीमतः ।
चतुर्वेदविदश्चापि देहे षड्वृषलाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०२ ॥
સૂર્ય ઉગ્યે, ક્રિયાયુક્ત બુદ્ધિમાન અને ચાર વેદ જાણનારના દેહમાં પણ છ વૃષલો કહેવાયા છે.
14.104.103
क्षत्रियाः सप्त विज्ञेया वैश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ।
नियताः पाण्डवश्रेष्ठ शूद्राणामेकविंशतिः ॥ १४.१०४.१०३ ॥
ક્ષત્રિયો સાત જાણવા, વૈશ્યો આઠ કહેવાયા છે. હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, શૂદ્રો એકવીસ નિશ્ચિત છે.
14.104.104
कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहश्च मद एव च ।
महामोहश्च इत्येते देहे षड्वृषलाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०४ ॥
કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ અને મહામોહ—આ જ દેહમાં છ વૃષલો કહેવાયા છે.
14.104.105
गर्वः स्तंभो ह्यहङ्कार ईर्ष्या च द्रोह एव च ।
पारुष्यं क्रूरता चैव सप्तैत क्षत्रियाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०५ ॥
ગર્વ, સ્તંભ, અહંકાર, ઈર્ષ્યા, દ્રોહ, કઠોરતા અને ક્રૂરતા—આ સાત ક્ષત્રિયો કહેવાયા છે.
14.104.106
तीक्ष्णता निकृतिर्माया शाठ्यं डंभो ह्यनार्जवम् ।
पैशुन्यमनृतं चैव वेश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.१०६ ॥
તીક્ષ્ણતા, નિકૃતિ, માયા, શાઠ્ય, ડંભ, અનાર્જવ, પૈશુન્ય અને અસત્ય—આ આઠ વૈશ્યો કહેવાયા છે.
14.104.107
तृष्णा बुभुक्षा निद्रा च ह्यालस्यं चाघृणादयः ।
आधिश्चापि विषादश्च प्रमादो हीनसत्वता ॥ १४.१०४.१०७ ॥
તૃષ્ણા, ભૂખ, નિદ્રા, આળસ, નિર્દયતા વગેરે, માનસિક પીડા, વિષાદ, પ્રમાદ અને હીનસત્ત્વતા.
14.104.108
भयं विक्लबता जाड्यं पापकं मन्युरेव च ।
आशा चाश्रद्दधानत्वमनवस्थाप्यमन्त्रणम् ॥ १४.१०४.१०८ ॥
ભય, વિક્લબતા, જડતા, પાપ અને ક્રોધ, આશા, શ્રદ્ધાહીનતા, અસ્થિરતા અને કુમંત્રણા.
14.104.109
आशौचं मलिनत्वं च शूद्रा ह्येते प्रकीर्तिताः ।
यस्मिन्नेते न दृश्यन्ते स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ १४.१०४.१०९ ॥
અશૌચ અને મલિનતા — એ જ શૂદ્ર કહેવાયા છે. જેનામાં આ ન દેખાય તે જ બ્રાહ્મણ કહેવાય છે.
14.104.110
येषुयेषु हि भावेषु यत्कालं वर्तते द्विजः ।
तत्कालं वै स विज्ञेयो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ॥ १४.१०४.११० ॥
જે જે ભાવોમાં દ્વિજ જે સમયે રહે છે, તે સમયે તેને જ બ્રાહ્મણ જાણવો — જ્ઞાનમાં નબળો.
14.104.111
प्राणानायम्य यत्कालं येन मां चापि चिन्तयेत् ।
तत्कालो वै द्विजो ज्ञेयः शेषकालो ह्यथेतरः ॥ १४.१०४.१११ ॥
પ્રાણોનું નિયમન કરીને જે સમયે તે મારું ચિંતન કરે છે, તે જ સમયે તેને દ્વિજ જાણવો; બાકીનો સમય અલગ છે.
14.104.112
तस्मात्तु सात्विको भूत्वा शुचिः क्रोधविवर्जितः ।
मामर्चयेत्तु सततं मत्प्रियत्वं यदीच्छति ॥ १४.१०४.११२ ॥
તેથી સાત્ત્વિક, શુદ્ધ અને ક્રોધરહિત થઈને, મારો પ્રિય થવા ઇચ્છનારે સતત મારી પૂજા કરવી.
14.104.113
अलोलजिह्वः समुपस्थितो धृतिं ।
निधाय चक्षुर्युगमात्रमेव तत।
मनश्च वाचं च निगृह्य चञ्चलं ।
भयान्निवृत्तो मम भक्त उच्यते ॥ १४.१०४.११३ ॥
જેની જીભ ચંચળ નથી, જે ધૈર્યથી ઉપસ્થિત છે, જે દૃષ્ટિને એક ધૂંસરી જેટલા અંતરે સ્થિર રાખે છે, મન અને ચંચળ વાણીને નિગ્રહ કરે છે, ભયથી નિવૃત્ત થયો છે — તે મારો ભક્ત કહેવાય છે.
14.104.114
ईदृशाध्यात्मिनो ये तु ब्राह्मणा नियतेन्द्रियाः ।
तेषां श्राद्धेषु तृप्यन्ति तेन तृप्ताः पितामहाः ॥ १४.१०४.११४ ॥
એવા જે આત્મજ્ઞાની, ઇન્દ્રિયોને સંયમિત રાખનારા બ્રાહ્મણો છે, તેમના શ્રાદ્ધોમાં પિતામહો તૃપ્ત થાય છે; એ તૃપ્તિથી તેઓ પ્રસન્ન રહે છે.
14.104.115
धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।
क्षमा जयति न क्रोधः क्षमावान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०४.११५ ॥
ધર્મ જીતે છે, અધર્મ નહીં; સત્ય જીતે છે, અસત્ય નહીં; ક્ષમા જીતે છે, ક્રોધ નહીં. ક્ષમાવાન જ બ્રાહ્મણ હોવો જોઈએ.