มหาภารตะ · อัธยายะ 14.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.104.1
विप्रयोगे शरीरस्य सेन्द्रियस्य विशेषतः ।
अन्तरा वर्तमानस्य गतिः प्राणस्य कीदृशी ॥ १४.१०४.१ ॥
เมื่อร่างกายพร้อมทั้งอินทรีย์แยกจากกัน โดยเฉพาะ ลมปราณที่ยังคงอยู่ระหว่างนั้น จะเคลื่อนไปอย่างไรเล่า
14.104.2
शुभाशुभकृतं सर्वं प्राप्नोतीह फलं नरः ।
न तु सर्वस्य भूतस्य पञ्चत्वं विद्यते नृप ॥ १४.१०४.२ ॥
ที่นี่ มนุษย์ย่อมได้รับผลของทุกสิ่งที่ตนได้กระทำ ทั้งดีและชั่ว แต่ข้าแต่พระราชา สำหรับสิ่งมีชีวิตทั้งปวง ไม่มีภาวะที่เรียกว่าปัญจัตวะ (ความตาย) ดังนั้น
14.104.3
पञ्चत्वं पाण्डवश्रेष्ठ भूरिभूतिकरं नृणाम् ।
तेषां पञ्च महायज्ञान्ये कुर्वन्ति द्विजोत्तम ॥ १४.१०४.३ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในปาณฑพ ปัญจัตวะนำความเจริญรุ่งเรืองอันยิ่งใหญ่มาสู่มนุษย์ ข้าแต่ผู้ประเสริฐที่สุดในทวิชาติ เป็นเช่นนั้นสำหรับผู้ที่ประกอบมหายัญทั้งห้า
14.104.4
पञ्चत्वं पञ्चभिर्भूतैर्वियोगं संप्रचक्षते ।
न जायते न म्रियते पुरुषः शाश्वतः सदा ॥ १४.१०४.४ ॥
ปัญจัตวะเรียกกันว่าการแยกจากกันของธาตุทั้งห้า บุรุษไม่เกิดและไม่ตาย เพราะท่านเป็นนิรันดร์ตลอดกาล
14.104.5
प्रायेण मरणं नाम पापिनामेव पाण्डव ।
येषां तु न गतिः पुण्या तेषां मरणमुच्यते ॥ १४.१०४.५ ॥
โดยทั่วไป ความตายกล่าวกันว่าเป็นของคนบาปเท่านั้น ข้าแต่ปาณฑพ สำหรับผู้ที่มีทางไปไม่บริสุทธิ์ ความตายจึงกล่าวว่าจะมาถึง
14.104.6
प्रायेणाकृतकृत्यस्तु मृत्योरुद्विजते जनः ।
कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्युं प्रियमिवातिथिम् ॥ १४.१०४.६ ॥
โดยทั่วไป คนที่ยังทำกิจไม่สำเร็จย่อมหวาดหวั่นต่อความตาย แต่ผู้ที่ทำกิจสำเร็จแล้วย่อมรอคอยความตายเหมือนรอแขกผู้เป็นที่รัก
14.104.7
पञ्च यज्ञाः कथं देव क्रियन्तेऽत्र द्विजातिभिः ।
तेषां नाम च देवेश वक्तुमर्हस्यशेषतः ॥ १४.१०४.७ ॥
ข้าแต่พระเจ้า ทวิชาติจะประกอบพิธีบูชายัญทั้งห้าที่นี่ได้อย่างไร ข้าแต่เทพเจ้าผู้เป็นใหญ่กว่าเทพทั้งปวง ขอพระองค์ได้โปรดบอกชื่อของพิธีเหล่านั้นให้ครบถ้วน
14.104.8
शृणु पञ्च महायज्ञान्कीर्त्यमानान्युधिष्ठिर ।
यैरेव ब्रह्मसालोक्यं लभ्यते गृहमेधिना ॥ १४.१०४.८ ॥
ข้าแต่ยุธิษฐิระ จงฟังมหายัญทั้งห้าที่กำลังกล่าวถึงนี้ เพราะด้วยพิธีเหล่านี้เท่านั้น ผู้ครองเรือนจึงได้ไปอยู่ร่วมในโลกของพระพรหม
14.104.9
ऋभुजज्ञं ब्रह्मयज्ञं भूतयज्ञं च पाण्डव ।
नृयज्ञं पितृयज्ञं च पञ्च यज्ञान्प्रचक्षते ॥ १४.१०४.९ ॥
ข้าแต่บุตรของปาณฑุ เขากล่าวถึงยัญทั้งห้า คือ ฤภุยัญ พรหมยัญ ภูตยัญ นรยัญ และปิตฤยัญ
14.104.10
तर्पणं ऋभुयज्ञः स्यात्स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञकः ।
भूतयज्ञो बलिर्यज्ञो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्।
पितॄनुद्दिश्य यत्कर्म पितृयज्ञः प्रकीर्तितः ॥ १४.१०४.१० ॥
การถวายน้ำตรรปณะคือฤภุยัญ การท่องคัมภีร์คือพรหมยัญ การถวายเครื่องบูชาแก่สรรพสัตว์คือภูตยัญ การต้อนรับแขกคือนรยัญ และกิจที่กระทำโดยมุ่งถึงบรรพบุรุษ เรียกว่าปิตฤยัญ
14.104.11
हुतं चाप्यहुतं चैव तथा प्रहुतमेव च ।
प्राशितं बलिदानं च पाकयज्ञान्प्रचक्षते ॥ १४.१०४.११ ॥
การบูชาที่ถวายในไฟ การบูชาที่มิได้ถวายในไฟ การบูชาที่เทถวาย การกินเศษที่ถวายแล้ว และการให้เครื่องบูชา เหล่านี้เขาเรียกว่าปากยัญ (ยัญด้วยอาหารที่ปรุงแล้ว)
14.104.12
वैश्वदेवादयो होमा हुतमित्युच्यते बुधैः ।
अहुतं च भवेद्दत्तं प्रहुतं ब्राह्मणाशितम् ॥ १४.१०४.१२ ॥
ผู้มีปัญญากล่าวว่า การถวายด้วยการเซ่นไหว้ที่เริ่มจากไวศวเทวะเรียกว่า หุตะ (ที่ถวายแล้ว) ส่วนสิ่งที่ให้ไปเรียกว่า อหุตะ (ที่มิได้ถวาย) และการเทถวายคือสิ่งที่พราหมณ์ฉันแล้ว เรียกว่า ปรหุตะ
14.104.13
प्राणाग्निहोत्रहोमं च प्राशितं विधिवद्विदुः ।
बलिकर्म च राजेन्द्र पाकयज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.१३ ॥
การถวายแด่ไฟปราณาคนิโหตระ และการฉันส่วนที่ถวายแล้ว ผู้รู้ย่อมรู้ตามวิธีที่กำหนด ข้าแต่จอมราชาแห่งกษัตริย์ พิธีบูชาแก่สรรพสัตว์และปากยัญทั้งหลาย ได้กล่าวไว้แล้ว
14.104.14
केचित्पञ्च महायज्ञान्पाकयज्ञान्प्रचक्षते ।
अपरे ब्रह्मयज्ञादीन्महायज्ञविदो विदुः ॥ १४.१०४.१४ ॥
บางท่านเรียกมหายัญทั้งห้าว่าปากยัญ ส่วนบางท่านเรียกพรหมยัญและอื่นๆ เช่นนั้น ผู้รู้มหายัญย่อมเข้าใจอย่างนี้
14.104.15
सर्व एते महायज्ञाः सर्वथा परिकीर्तिताः ।
बुभुक्षितान्ब्राह्मणांस्तु यथाशक्ति न हापयेत् ॥ १४.१०४.१५ ॥
มหายัญเหล่านี้ทั้งหมดได้กล่าวไว้โดยครบถ้วนแล้ว ไม่ควรละเลยพราหมณ์ที่หิวโหย เท่าที่กำลังของตนจะทำได้
14.104.16
अहन्यहनि ये त्वेतानकृत्वा भुञ्जते स्वयम् ।
केवलं मलमश्नन्ति ते नार न च संशयः ॥ १४.१०४.१६ ॥
ผู้ใดกินเองทุกวันโดยไม่ทำสิ่งเหล่านี้ ผู้นั้นย่อมกินแต่สิ่งสกปรก เขาไม่ใช่มนุษย์ และไม่มีข้อสงสัยในเรื่องนี้
14.104.17
तस्मात्स्नात्वा द्विजो विद्वान्कुर्यादेतान्दिनेदिने ।
अतोऽन्यथा तु भुञ्जन्वै प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः ॥ १४.१०४.१७ ॥
เพราะฉะนั้น ทวิชาติผู้มีปัญญาควรอาบน้ำแล้วทำสิ่งเหล่านี้ทุกวัน มิฉะนั้น ทวิชาติที่กินโดยไม่ทำจะต้องชดใช้บาป
14.104.18
देवदेवेशक दैत्यघ्न त्वद्भक्तस्य जनार्दन ।
वक्तुमर्हसि देवेश स्नानस्य च विधिं मम ॥ १४.१०४.१८ ॥
ข้าแต่เทพเจ้าผู้เป็นใหญ่กว่าเทพทั้งปวง ผู้ปราบอสูร ข้าแต่ชนารทน ขอพระองค์โปรดบอกวิธีการอาบน้ำแก่ข้าพระองค์ ผู้เป็นผู้ภักดีของพระองค์ ข้าแต่เทพเจ้าผู้เป็นใหญ่
14.104.19
शृणु पाण्डव तत्सर्व पवित्रं पापनाशनम् ।
स्नात्वा येन विधानेन मुच्यन्ते किल्बिषाद्द्विजाः ॥ १४.१०४.१९ ॥
ข้าแต่ปาณฑพ จงฟังทั้งหมดนั้น ซึ่งบริสุทธิ์และทำลายบาป คือวิธีการที่ทวิชาติอาบน้ำตามพิธีนั้นแล้วจึงพ้นจากความผิด
14.104.20
मृदं च गोमयं चैव तिलं दर्भांस्तथैव च ।
पुष्पाण्यपि यथान्यायमादाय तु जलं व्रजेत् ॥ १४.१०४.२० ॥
เมื่อได้เอาดิน มูลโค งา หญ้ากุศะ และดอกไม้ตามควรแล้ว จึงควรไปยังน้ำ
14.104.21
नद्यां स्नात्वा न च स्नायदन्यत्र द्विजसत्तम ।
सति प्रभूते पयसि नाल्पे स्नायात्कदाचन ॥ १४.१०४.२१ ॥
ทวิชศรษฐ์ เมื่อได้อาบน้ำในแม่น้ำแล้ว ไม่ควรอาบที่อื่นอีก เมื่อมีน้ำมากพร้อม ไม่ควรอาบในน้ำน้อยเลยในกาลใด ๆ
14.104.22
गत्वोदकसमीपं तु शुचौ देशे मनोरमे ।
ततो मृद्गोमयादीनि तत्र विप्रो विनिक्षिपेत् ॥ १४.१०४.२२ ॥
เมื่อไปถึงใกล้น้ำ ณ ที่อันบริสุทธิ์และน่ารื่นรมย์ พราหมณ์พึงวางดิน มูลวัว และสิ่งทั้งหลายเช่นนั้นไว้ ณ ที่นั้น
14.104.23
बहिः प्रक्षाल्य पादौ च द्विराचम्य प्रयत्नतः ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कुर्यात्तु तज्जलम् ॥ १४.१०४.२३ ॥
ล้างเท้าด้านนอกแล้ว และอาจมนด้วยน้ำสองครั้งอย่างตั้งใจ เวียนรอบน้ำนั้นโดยให้ด้านขวาอยู่ตรงกลาง แล้วพึงถวายความเคารพแด่น้ำนั้น
14.104.24
न च प्रक्षालयेद्विद्वांस्तीर्थमद्भिः कदाचन ।
न च पादेन वा हन्याद्धस्तेनान्येन तज्जलम् ॥ १४.१०४.२४ ॥
ผู้มีปัญญาไม่พึงล้างท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์ด้วยน้ำในกาลใด ๆ และไม่พึงตีน้ำนั้นด้วยเท้า ด้วยมือ หรือด้วยสิ่งอื่นใด
14.104.25
सर्वदेवमया ह्यापो मन्मयाः पाण्डुनन्दन ।
तस्मात्तास्तु न हन्तव्यास्त्वद्भिः प्रक्षालयेत्स्थलं ॥ १४.१०४.२५ ॥
โอ้ บุตรแห่งปาณฑุ น้ำนั้นเต็มไปด้วยเทพทั้งปวง และเต็มไปด้วยเรา เพราะฉะนั้น ไม่พึงตีน้ำเหล่านั้น พึงล้างสถานที่ด้วยน้ำ
14.104.26
केवलं प्रथमं मज्जेन्नाङ्गानि विमृशेद्बुधः ।
तत्तु तीर्थं समासाद्य कुर्यादाचमनं पुनः ॥ १४.१०४.२६ ॥
ผู้มีปัญญาพึงแช่ตัวลงก่อนเพียงอย่างเดียว ไม่พึงลูบคลำอวัยวะ เมื่อถึงท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์นั้นแล้ว พึงทำการอาจมนอีกครั้ง
14.104.27
गोकर्णाकृतिवत्कृत्वा करं त्रिः प्रपिबेज्जलम् ।
द्विस्तत्परिमृजेद्वक्त्रं पादावभ्युक्ष्य चात्मनः।
शीर्षण्यांस्तु ततः प्राणान्सकृदेवतु संस्पृशेन ॥ १४.१०४.२७ ॥
ทำมือให้เป็นรูปดั่งใบหูของโค แล้วพึงดื่มน้ำสามครั้ง จากนั้นเช็ดปากสองครั้ง พรมน้ำบนเท้าของตน แล้วสัมผัสลมหายใจที่ศีรษะเพียงครั้งเดียว
14.104.28
बाहू द्वौ च ततः स्पृष्ट्वा हृदयं नाभिमेव च ।
प्रत्यङ्गमुदकं स्पृष्ट्वा मूर्धानं तु पुनः स्पृशेत् ॥ १४.१०४.२८ ॥
ต่อจากนั้น เมื่อสัมผัสแขนทั้งสองข้าง หัวใจ และสะดือแล้ว และเมื่อสัมผัสน้ำที่อวัยวะแต่ละส่วนแล้ว พึงสัมผัสศีรษะอีกครั้ง
14.104.29
आपः पुनन्त्वित्युक्त्वा च पुनराचमनं चरेत् ।
सोङ्कारव्याहृतीर्वाऽपि सदसस्पतिमित्यृचम् ॥ १४.१०४.२९ ॥
เมื่อกล่าวว่า "ขอให้น้ำชำระ" แล้ว พึงทำการอาจมนอีกครั้ง หรือพึงกล่าววยาหฤติพร้อมพยางค์โอṃ หรือบทฤคที่ขึ้นต้นว่า "สทสัสปติม"
14.104.30
आचम्य मृत्तिकाः पश्चात्त्रिधा कृत्वा समालभेत् ।
ऋचेदं विष्णुरित्यङ्गमुत्तमाधममध्यमम्।
आलभ्य वारुणैः सूक्तैर्नमस्कृत्य जलं ततः ॥ १४.१०४.३० ॥
หลังจากอาจมนแล้ว แบ่งดินเป็นสามส่วน แล้วพึงสัมผัสด้วยบทฤค "อิทํ วิษณุ" ที่อวัยวะส่วนสูงสุด ต่ำสุด และส่วนกลาง จากนั้นเมื่อสัมผัสด้วยบทสูกตะของพระวรุณและถวายความเคารพแล้ว พึงตักน้ำ
14.104.31
स्रवन्ती चेत्प्रतिस्रोतः प्रत्यर्कं चान्यवारिषु ।
मज्जेदोमित्युदाहृत्य न च विक्षोभयेज्जलम् ॥ १४.१०४.३१ ॥
หากเป็นน้ำที่ไหลอยู่ พึงแช่ตัวทวนกระแส หรือหันหน้าเข้าหาพระอาทิตย์ หรือในแหล่งน้ำอื่น โดยกล่าวว่า "โอṃ" และไม่พึงกวนน้ำให้ขุ่น
14.104.32
गोमयं च त्रिधा कृत्वा जले पूर्वं समालभेत् ।
सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं च जपेत्पुनः ॥ १४.१०४.३२ ॥
เมื่อแบ่งมูลวัวเป็นสามส่วนแล้ว พึงสัมผัสในน้ำก่อน แล้วจึงสวดคายตรีอีกครั้ง พร้อมวยาหฤติและประณวะ
14.104.33
पुनराचमनं कृत्वा मद्गतेनान्तरात्मना ।
आपोहिष्ठेति तिसृभिर्ऋग्भिः पूतेन वारिणा।
तथा तरत्समन्दीभिः सिञ्चेच्चतसृभिः क्रमात् ॥ १४.१०४.३३ ॥
เมื่อทำการอาจมนอีกครั้ง โดยมีจิตภายในจดจ่ออยู่ที่เรา พึงพรมตนด้วยน้ำบริสุทธิ์ โดยใช้บทฤคสามบทที่ขึ้นต้นว่า "อาโป หิษฐา" และเช่นเดียวกันด้วยบทฤคสี่บท "ตรตสมันที" ตามลำดับ
14.104.34
गोसूक्तेनाश्वसूक्तेन शुद्धवर्गेणि चात्मनः ।
वैष्णवैर्वारुणैः सूक्तैः सावित्रैरिन्द्रदेवतैः ॥ १४.१०४.३४ ॥
ด้วยโคสูกตะและอัศวสูกตะ และด้วยหมวดบริสุทธิ์ของตน พร้อมด้วยบทสูกตะของไวษณพ วารุณ สาวิตร และเทพอินทร พึงชำระตนให้บริสุทธิ์
14.104.35
वामदैव्येन चात्मानमन्यैर्मन्मयसामभिः ।
स्थित्वाऽन्तःसलिले सूक्तं जपेद्वाचाऽघमर्षणं ॥ १४.१०४.३५ ॥
ด้วยบทวามเทวยะและสามันอื่น ๆ อันประกอบด้วยเรา พึงชำระตนให้บริสุทธิ์ ยืนอยู่ในน้ำ พึงสวดอघมรษณสูกตะด้วยวาจาเปล่งเสียง
14.104.36
सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं वा ततो जपेत् ।
आश्वासमोक्षात्प्रणवं जपेद्वा मामनुस्मरन् ॥ १४.१०४.३६ ॥
หรือจากนั้นพึงสวดคายตรีพร้อมวยาหฤติและพยางค์โอṃ หรือพึงสวดโอṃจนกว่าลมหายใจจะหลุดออก ระลึกถึงเราอยู่เสมอ
14.104.37
उत्प्लुत्य तीर्थमासाद्य धौते शुक्ले च वाससी ।
शुद्धे चाच्छादयेत्कक्षे न कुर्यात्परिपाशके ॥ १४.१०४.३७ ॥
กระโดดขึ้นแล้วเข้าไปถึงท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์ พึงพันผ้าขาวสะอาดสองผืนที่ซักแล้วรอบเอว และไม่พึงผูกปมที่เอว
14.104.38
पाशेन बद्ध्वा कक्षे यत्कुरुते कर्म वैदिकम् ।
राक्षसा दानवा दैत्यास्तद्विलुंपन्ति हर्षिताः।
तस्मत्सर्वप्रयत्नेन कक्ष्यापाशं न धारयेत् ॥ १४.१०४.३८ ॥
กรรมวิธีใดที่ประกอบพิธีตามพระเวทโดยผูกเชือกที่เอว พวกรากษส ทานพ และไทตยาย่อมทำลายกรรมนั้นด้วยความยินดี เพราะฉะนั้น ด้วยความพยายามทั้งปวง พึงอย่าสวมเชือกผูกเอว
14.104.39
ततः प्रक्षाल्य पादौ च हस्तौ चैव मृदा शनैः ।
आचम्य पुनराचामेत्पुनः सावित्रिया द्विजः ॥ १४.१०४.३९ ॥
จากนั้น ค่อย ๆ ล้างเท้าทั้งสองและมือทั้งสองด้วยดิน แล้วพึงอาจมน และผู้เกิดสองครั้งพึงอาจมนอีกครั้งด้วยสาวิตรี
14.104.40
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि ध्यायन्वेदान्समाहितः ।
जले जलगतः शुद्धः स्थल एव स्थलस्थितः।
उभयत्र स्थितस्तस्मादाचामेदात्मशुद्धये ॥ १४.१०४.४० ॥
หันหน้าไปทางทิศตะวันออกหรือทิศเหนือ มีใจจดจ่อพิจารณาพระเวท ผู้ที่อยู่ในน้ำย่อมบริสุทธิ์เมื่ออยู่ในน้ำ ผู้ที่อยู่บนบกย่อมบริสุทธิ์เมื่ออยู่บนบก เพราะฉะนั้น ผู้ที่ยืนอยู่ในที่ใดที่หนึ่งพึงอาจมนเพื่อชำระตนให้บริสุทธิ์
14.104.41
दर्भेषु दर्भपाणिः सन्प्राङ्मुखः सुसमाहितः ।
प्राणायामांस्ततः कुर्यान्मद्गतेनान्तरात्मना ॥ १४.१०४.४१ ॥
นั่งบนหญ้าคา ถือหญ้าคาไว้ในมือ หันหน้าไปทางทิศตะวันออก มีจิตตั้งมั่นดี แล้วพึงทำปราณายามะ โดยให้อันตราตมันของตนมุ่งไปยังเรา
14.104.42
सहस्रकृत्वः सावित्रीं शतकृत्वस्तु वा जपेत् ॥ १४.१०४.४२ ॥
พึงสวดสาวิตรีพันครั้ง หรือร้อยครั้ง
14.104.43
समाहितो जपेत्तस्मात्सावित्र्या चाभिमन्त्र्य च ।
मन्देहानां विनाशाय रक्षसां विक्षिपेज्जलम् ॥ १४.१०४.४३ ॥
ดังนั้น พึงสวดด้วยจิตที่ตั้งมั่น และเมื่อร่ายมนตร์ให้น้ำศักดิ์สิทธิ์ด้วยสาวิตรีแล้ว พึงประพรมน้ำนั้นเพื่อทำลายความโง่เขลาและขับไล่รากษสทั้งหลาย
14.104.44
उद्वर्गोसीत्यथा चान्तःप्रायश्चित्तजलं क्षिपेत् ॥ १४.१०४.४४ ॥
พึงกล่าวว่า "ท่านคืออุทวรคะ" แล้วจากนั้นพึงโปรยน้ำปรายัศจิตต์จากภายใน
14.104.45
अथादाय सुपुष्पाणि तोयमञ्जलिना द्विजः ।
प्रक्षिप्य प्रतिसूर्यं च व्योममुद्रां प्रकल्पयेत् ॥ १४.१०४.४५ ॥
จากนั้น ทวิชะ (พราหมณ์) รับดอกไม้งามและน้ำในอุ้งมือประสาน แล้วโปรยไปทางดวงอาทิตย์ พึงทำท่ามุทราแห่งท้องฟ้า
14.104.46
ततो द्वादशकृत्वस्तु सूर्यस्येकाक्षरं जपेत् ।
ततः षडक्षरादीनि षट्कृत्वः परिवर्तयेत् ॥ १४.१०४.४६ ॥
จากนั้นพึงสวดเอกาक्षรมนตร์ของพระอาทิตย์สิบสองครั้ง แล้วพึงสวดษฏักษรมนตร์เป็นต้นอีกหกครั้ง ครั้งละหกครั้ง
14.104.47
प्रदक्षिणं परामृश्य मुद्रया स्वमुखान्तरे ।
ऊर्ध्वबाहुस्ततो भूत्वा सूर्यमीक्षेत्समाहितः ॥ १४.१०४.४७ ॥
เวียนขวา แตะภายในปากของตนด้วยมุทรา แล้วยกแขนขึ้น พึงจ้องมองดวงอาทิตย์ด้วยจิตที่ตั้งมั่น
14.104.48
तन्मण्डलस्थं मां ध्यायंस्तोजोमूर्तिं चतुर्भुजम् ।
उदुत्यं च जपेन्मन्त्रं चित्रं तच्चक्षुरित्यपि ॥ १४.१०४.४८ ॥
พึงทำสมาธิถึงเรา ผู้ประทับอยู่ภายในวงกลมนั้น มีรูปแห่งรัศมี มีสี่กร แล้วพึงสวดมนตร์ "อุทุตยัม" และ "จิตรัม ตัจจักษุฯ" ด้วย
14.104.49
सावित्रीं च यथाशत्ति जप्त्वा सूक्तं च मामकम् ।
मन्मयानि च सामानि पुरुषव्रतमेव च ॥ १४.१०४.४९ ॥
เมื่อสวดสาวิตรีและบทสูกตะของเราตามกำลังของตนแล้ว และสวดสามเวทที่เป็นของเรา และพรตแห่งปุรุษด้วย
14.104.50
ततश्चालोकयेदर्कं हंसः शुचिषदित्यपि ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्य दिवाकरम् ॥ १४.१०४.५० ॥
จากนั้นพึงมองดูพระอาทิตย์ และสวด "หังสะ ศุจิษัท" ด้วย เมื่อเวียนขวาและกราบแล้ว พึงถวายความเคารพแด่พระทิวากร คือพระอาทิตย์
14.104.51
ततस्तु तर्पयेदद्भिर्ब्रह्म्णां मां च शङ्करम् ।
प्रजापतिं च देवांश्च तथा देवमुनीनपि ॥ १४.१०४.५१ ॥
จากนั้นพึงถวายน้ำเป็นการตรรปณะแก่พราหมณ์ทั้งหลาย แก่เรา แก่ศังกร แก่ประชาบดี แก่เทวดาทั้งหลาย และแก่เทวฤษีด้วย
14.104.52
साङ्गानपि तथा वेदानितिहासान्क्रतूनपि ।
पुराणानि च सर्वाणि कुलान्यप्सरसां तथा ॥ १४.१०४.५२ ॥
แก่พระเวททั้งหลายพร้อมอังคะ แก่อิติหาสะ แก่กรตุทั้งหลาย แก่ปุราณะทั้งปวง และแก่ตระกูลของอัปสรทั้งหลายเช่นกัน
14.104.53
क्रतून्संवत्सरं चैव कलाकाष्ठात्मकं तथा ।
भूतग्रामांश्च भूतानि सरितः सागरांस्तथा।
शैलाञ्शैलस्थितान्देवानोषधीः सवनस्पतीः ॥ १४.१०४.५३ ॥
แก่กรตุ แก่ปีหนึ่ง และแก่กาลในรูปของกลาและกาษฐา แก่หมู่สัตว์และตัวสัตว์ แก่แม่น้ำ แก่มหาสมุทร แก่ภูเขา แก่เทวดาผู้สถิตบนภูเขา แก่พืชสมุนไพรและต้นไม้
14.104.54
तर्पयेदुपवीती च प्रत्येकं तृप्यतामिति ।
अन्वारभ्य च सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु ॥ १४.१०४.५४ ॥
ผู้สวมเครื่องประดับศักดิ์สิทธิ์ พึงถวายตรรปณะแก่แต่ละองค์ โดยกล่าวว่า "ขอให้ท่านอิ่มเอมเถิด" หลังจากแตะด้วยมือซ้ายและมือขวา
14.104.55
निवीती तर्पयेद्विद्वानृषीन्मन्त्रकृतस्तथा ।
मरीच्यादीनृषींश्चैव नारदाद्यान्समाहितः ॥ १४.१०४.५५ ॥
ผู้รู้พึงสวมสายยัชโญปวีตพาดคอ แล้วถวายตรรปณะแก่ฤๅษีทั้งหลายผู้เป็นผู้ประพันธ์มนตร์ และแก่มรีจิ และฤๅษีองค์อื่น และแก่นารทะและองค์อื่นๆ ด้วยจิตที่ตั้งมั่น
14.104.56
प्राचीनावीत्यथैतास्तु तर्पयेद्देवताः पितॄत् ।
ततस्तु कव्यवाडग्निं सों वैवस्वतं तथा ॥ १४.१०४.५६ ॥
จากนั้น สวมสายยัชโญปวีตพาดบ่าขวา พึงถวายตรรปณะแก่เทวดาเหล่านี้และแก่บรรพบุรุษ จากนั้นแก่กวยวาฏอัคนี แก่โสม และแก่ยมบุตรของวิวัสวัต ด้วยเช่นกัน
14.104.57
ततश्चार्यमणं चापि ह्यग्निष्वात्तांस्तथैव च ।
सोमपांश्चैव दर्भेषु सतिलैरेव वारिभिः।
तृप्यतामिति पश्चात्तु स पितॄंस्तर्पयेत्ततः ॥ १४.१०४.५७ ॥
จากนั้น แก่อรยมัน และแก่อัคนิษวาตตะทั้งหลายด้วยเช่นกัน และแก่โสมปะทั้งหลาย ด้วยน้ำผสมงาบนหญ้าคา โดยกล่าวว่า "ขอให้ท่านอิ่มเอมเถิด" หลังจากนั้น พึงถวายตรรปณะแก่บรรพบุรุษ
14.104.58
पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् ।
पितामहीस्तता चापि तथैव प्रपितामहीः ॥ १४.१०४.५८ ॥
แก่บิดาทั้งหลาย แก่ปู่ และแก่ปู่ทวดเช่นกัน แก่ย่าและแก่ทวดหญิงเช่นกัน
14.104.59
मातरं चात्मनश्चैव गुरुमाचार्यमेव च ।
पितृमातृष्वसारौ च तथा मातामहीमपि ॥ १४.१०४.५९ ॥
แก่มารดาของตนและมารดาของมารดาเช่นกัน แก่ครูและอาจารย์ด้วย แก่พี่น้องหญิงของบิดาและมารดา และแก่ยายด้วย
14.104.60
उपाध्यायान्सखीन्बन्धूञ्शिष्यर्त्विग्ज्ञातिबांधवान् ।
प्रमीतानानृशंस्यार्थं तर्पयेत्तानमत्सरः ॥ १४.१०४.६० ॥
แก่อุปัชฌายะ มิตร ญาติ ศิษย์ ปุโรหิต และวงศ์ญาติ และแก่ผู้ล่วงลับไปแล้ว พึงถวายตรรปณะแก่เหล่านั้นด้วยความเมตตา โดยไม่มีความริษยา
14.104.61
तर्पयित्वा तथाऽऽचम्य स्नानवस्त्रं प्रपीडयेत् ।
वृत्तिं भृत्यजनस्याहुः स्नानं पानं च तद्विदः ॥ १४.१०४.६१ ॥
ผู้รู้กล่าวว่า เมื่อได้ให้ดื่มน้ำบูชาแก่เหล่าเทพและบรรพบุรุษแล้ว และได้อาจมนะชำระตนแล้ว พึงบิดผ้าที่ใช้อาบน้ำ การอาบน้ำและการดื่มเป็นการดำรงชีพของบริวารผู้รับใช้
14.104.62
अतर्पयित्वा तान्पूर्वं स्नानवस्त्रं न पीडयेत् ।
पीडयेच्चेत्पुरा मोहाद्देवाः सर्पिगणास्तथा।
पितरस्तु निराशास्ते शप्त्वा यान्ति यथागतं ॥ १४.१०४.६२ ॥
ไม่พึงบิดผ้าอาบน้ำก่อนที่จะให้น้ำบูชาแก่เหล่าเทพและบรรพบุรุษเสียก่อน หากบิดด้วยความหลงก่อนเวลา เทพทั้งหลาย หมู่นาค และบรรพบุรุษก็จะผิดหวัง สาปแช่งแล้วกลับไปตามทางที่มา
14.104.63
प्रक्षाल्य तु मृदा पादावाचम्य प्रयतः पुनः ।
दर्भेषु दर्भपाणिः सन्स्वाध्यायं तु समारभेत् ॥ १४.१०४.६३ ॥
เมื่อล้างเท้าด้วยดินแล้ว และอาจมนะอีกครั้ง ผู้สำรวมตน ถือหญ้าทรรภะในมือ นั่งบนหญ้าทรรภะ พึงเริ่มการสวดพระเวท
14.104.64
वेदमादौ समारभ्य ततोपर्युपरि क्रमात् ।
यदधीतेऽन्वहं शक्त्या तत्स्वाध्यायं प्रचक्षते ॥ १४.१०४.६४ ॥
เริ่มพระเวทตั้งแต่ต้น แล้วสวดต่อไปตามลำดับทีละส่วนขึ้นไปเรื่อย ๆ สิ่งที่สวดทุกวันตามกำลังของตน นั่นเรียกว่าสวาธยายะ
14.104.65
ऋचो वाऽपि यजुर्वाऽपि सामगायमथापि च ।
इतिहासपुराणानि यथाशक्ति न हापयेत् ॥ १४.१०४.६५ ॥
ไม่ว่าจะเป็นบทฤค บทยชุส หรือบทสามเวทที่ขับร้อง รวมทั้งอิติหาสะและปุราณะ พึงไม่ละเว้นตามกำลังของตน
14.104.66
उत्थाय तु नमस्कृत्य दिशो दिग्देवता अपि ।
ब्रह्मणं च ततश्चाग्निं पृथिवीमोषधीस्तथा ॥ १४.१०४.६६ ॥
ลุกขึ้นแล้วกราบไหว้ ทั้งทิศทั้งหลายและเทพประจำทิศ ต่อจากนั้นพระพรหมและพระอัคนี แล้วแผ่นดินและพืชพรรณ
14.104.67
वाचं वाचस्पतिं चैव मां चैव सरितस्तथा ।
नमस्कृत्य तथाऽद्भिस्तु प्रणवादि च पूर्ववत् ॥ १४.१०४.६७ ॥
กราบไหว้วาจา พระวาจัสปติ ข้าพเจ้า และแม่น้ำทั้งหลาย และกราบด้วยน้ำ พร้อมด้วยพยางค์ประณวะเป็นต้น ดังที่เคยกระทำมาก่อน
14.104.68
ततो नमोऽद्भ्य इत्युक्त्वा नमस्कुर्यात्तु तज्जलम् ।
घृणिः सूर्यस्तथाऽऽदित्यस्तं प्रणम्य स्वमूर्धनि ॥ १४.१०४.६८ ॥
จากนั้นกล่าวว่า นโม อัทภยะ (ขอนอบน้อมแด่น้ำ) แล้วพึงกราบน้ำนั้น กราบพระอาทิตย์ผู้แผ่รัศมีและพระอาทิตย์ไปบนศีรษะของตน
14.104.69
ततस्त्वालोकयन्नर्कं प्रणवेन समाहितः ।
ततो मामर्चयेत्पुष्पैर्मत्प्रियैरेव नित्यशः ॥ १४.१०४.६९ ॥
จากนั้นจ้องมองดวงอาทิตย์ มีจิตตั้งมั่นด้วยพยางค์ประณวะ แล้วพึงบูชาข้าพเจ้าด้วยดอกไม้ที่ข้าพเจ้าโปรดปราน ทุกวันเป็นนิตย์
14.104.70
त्वत्प्रियाणि प्रसूनानि त्वदधिष्ठानि माधव ।
सर्वाण्याचक्ष्व देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.१०४.७० ॥
โอ มาธวะ ขอพระองค์ทรงบอกดอกไม้ทั้งหมดที่พระองค์โปรดปราน และที่พระองค์ประทับอยู่ โอ เทพเจ้าผู้เป็นใหญ่ โอ อัจยุตะ แก่ข้าพเจ้าผู้เป็นภักดีของพระองค์
14.104.71
शृणुष्वावहितो राजन्पुष्पाणि प्रियकृन्ति मे ।
कुमुदं करवीरं च चणकं चंपकं तथा ॥ १४.१०४.७१ ॥
ดูก่อนพระราชา ขอทรงฟังด้วยความตั้งใจถึงดอกไม้ที่ทำให้ข้าพเจ้ายินดี ได้แก่ ดอกบัวขาว กุมุทะ ดอกการวีระ (ดอกโอลีแอนเดอร์) ดอกจณกะ (ดอกถั่วลูกไก่) และดอกจัมปกะ เป็นต้น
14.104.72
मल्लिकाजातिपुष्पं च नन्द्यावर्तं च नन्दिकम् ।
पलाशपुष्पपत्राणि दूर्वा भृङ्गकमेव च ॥ १४.१०४.७२ ॥
ดอกมัลลิกาและดอกชาติ ดอกนันทยาวรตะและนันทิกะ ดอกและใบปลาศะ หญ้าทูรวา และดอกภฤงคกะด้วย
14.104.73
वनमाला च राजेन्द्र मत्प्रियाणि विशेषतः ।
सर्वेषामपि पुष्पाणां सहस्रगुणमुत्पलम् ॥ १४.१०४.७३ ॥
ดูก่อนราชาผู้เป็นใหญ่ พวงมาลัยป่าเป็นสิ่งที่ข้าพเจ้าโปรดปรานเป็นพิเศษ และในบรรดาดอกไม้ทั้งหมด ดอกบัวสีน้ำเงินประเสริฐกว่าพันเท่า
14.104.74
तस्मात्पद्मं तथा राजन्पद्मात्तु सतपत्रकम् ।
तस्मात्सहस्रपत्रं तु पुण्डरीकं ततः परम् ॥ १४.१०४.७४ ॥
ดังนั้น ดูก่อนพระราชา ให้ถวายดอกบัว รองลงมาคือดอกบัวร้อยกลีบ และยิ่งไปกว่านั้นคือดอกบัวพันกลีบ และนอกเหนือจากนั้นคือดอกบัวขาว
14.104.75
पुण्डरीकसहस्रात्तु तुलसी गुणतोऽधिका ।
बकपुष्पं ततस्तस्मात्सौवर्णं तु ततोऽधिकम्।
सौवर्णात्तु प्रसूनाच्च मत्प्रियं नास्ति पाण्डव ॥ १४.१०४.७५ ॥
ตุลสีประเสริฐกว่าดอกบัวขาวพันดอกด้วยคุณความดี จากนั้นคือดอกพกะ ยิ่งไปกว่านั้นคือดอกทองคำ และดูก่อนปาณฑพ ไม่มีดอกไม้ใดที่ข้าพเจ้าโปรดยิ่งไปกว่าดอกทองคำ
14.104.76
पुष्पाभावे तुलस्यास्तु पत्रैर्मामर्चयेत्पुनः ।
पत्रालाभे तु शाखाभिः शाकालाभे शिफालवैः।
शिफाभावे मृदा तत्र भक्तिमानर्चयेत माम् ॥ १४.१०४.७६ ॥
เมื่อไม่มีดอกตุลสี ให้บูชาข้าพเจ้าด้วยใบของมัน เมื่อไม่มีใบ ให้ใช้กิ่ง เมื่อไม่มีกิ่ง ให้ใช้หน่อและเถา เมื่อไม่มีราก ผู้ภักดีพึงบูชาข้าพเจ้าด้วยดิน
14.104.77
वर्जनीयानि पुष्पाणि शृणु राजन्समाहितः ।
किङ्किणी मुनिपुष्पं च धुर्धूरं पाटलं तथा ॥ १४.१०४.७७ ॥
ดูก่อนพระราชา ขอทรงฟังด้วยความตั้งใจถึงดอกไม้ที่ควรเว้น ได้แก่ กิงกิณี ดอกมุนิ ธุรธูระ และดอกปาฏละ
14.104.78
तथाऽतिमुक्तकं चैव पुन्नागं नक्तमालिकम् ।
यौधिकं क्षीरिकापुष्पं निर्गुण्डी लाङ्गुली जपा ॥ १४.१०४.७८ ॥
เช่นเดียวกัน อติมุกตกะ ปุนนาคะ นักตมาลิกา ยอธิกะ ดอกกษีริกา นิรคุณฑี ลางคุลี และชบา
14.104.79
कर्णिकारं तथाऽशोकं शल्मलीपुष्पमेव च ।
ककुभाः कोविदाराश्च वैभीतकमथापि च ॥ १४.१०४.७९ ॥
เช่นเดียวกัน กรรณิการ์ อโศก ดอกศัลมลี ต้นกกุภะ โกวิทาระ และไวภีตกะด้วย
14.104.80
कुरण्टकप्रसूनं च कल्पकं कालकं तथा ।
अङ्केलं गिरिकर्णी च नीलान्येव च सर्वशः।
एकपर्णानि चान्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥ १४.१०४.८० ॥
ดอกกุรัณฏกะ กัลปกะ กาลกะ อังเกละ คิริกรรณี และดอกไม้สีน้ำเงินทั้งหมด รวมทั้งดอกที่มีกลีบเดียวและดอกอื่น ๆ ทั้งหมด พึงเว้นเสีย
14.104.81
अर्कपुष्पाणि वर्ज्यानि अर्कपत्रस्तितानि च ।
व्याघृताः पिचुमन्दानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥ १४.१०४.८१ ॥
ดอกอรกะต้องเว้นไว้ ใบอรกะก็ต้องเว้นไว้เช่นกัน ส่วนวยาฆฤตาและปิจุมันทะ ทั้งหมดนี้ต้องเว้นให้หมดสิ้น
14.104.82
अन्यैस्तु शुक्लपत्रैस्तु गन्धवद्भिर्नराधिप ।
अवर्ज्यैस्तैर्यथालाभं मद्भक्तो मां समर्चयेत् ॥ १४.१०४.८२ ॥
ข้าแต่จอมนรชน ด้วยใบขาวอื่นที่มีกลิ่นหอมและไม่ต้องเว้น ตามที่หาได้ ผู้ที่เป็นภักดีของเราพึงบูชาเรา
14.104.83
कथं त्वमर्चनीयोसि मूर्तयः कीदृशास्तु ते ।
वैखानसाः कथं ब्रुयूः कथं वा पाञ्चरात्रिकाः ॥ १४.१०४.८३ ॥
ท่านจะพึงบูชาอย่างไร รูปเคารพของท่านเป็นเช่นไร และพวกไวขานสะจะกล่าวอย่างไร หรือพวกปัญจราตริกะจะกล่าวอย่างไร
14.104.84
शृणु पाण्डव तत्सर्वमर्चनाक्रममात्मनः ।
स्थण्डिले पद्मकं कृत्वा चाष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ १४.१०४.८४ ॥
ดูก่อนปาณฑพ จงฟังลำดับการบูชาตนของเรานั้นทั้งหมด เมื่อได้เขียนดอกบัวแปดกลีบพร้อมเกสรบนพื้นที่ราบเรียบแล้ว
14.104.85
अष्टाक्षरविधानेन ह्यथवा द्वादशाक्षरैः ।
वैदिकैरथ मन्त्रैश्च मम सूक्तेन वा पुनः ॥ १४.१०४.८५ ॥
ด้วยพิธีแห่งมนตร์แปดพยางค์ หรือด้วยมนตร์สิบสองพยางค์ ด้วยมนตร์เวท หรืออีกทั้งด้วยสูกตะของเรา
14.104.86
स्थापितं मां ततस्तस्मिन्नर्ययित्वा विचक्षणः ।
पुरुषं च ततः सत्यमत्युतं च युधिष्टिर ॥ १४.१०४.८६ ॥
เมื่อได้อัญเชิญเราประดิษฐานบนที่นั้นแล้ว และบูชาเราอย่างผู้มีปัญญาพึงบูชา แล้วจึงบูชาปุรุษะ สัตยะ และอัจยุตะด้วย ข้าแต่ยุธิษฐิระ
14.104.87
अनिरुद्धं च मां प्राहुर्वैखानसविदो जनाः ।
अन्ये त्वेवं विजानन्ति मां राजन्पाञ्चरात्रिकाः। ॥ १४.१०४.८७ ॥
ผู้รู้ไวขานสะเรียกเราว่าอนิรุทธะ แต่ผู้อื่นคือพวกปัญจราตริกะ ข้าแต่พระราชา ย่อมรู้จักเราดังนี้
14.104.88
वासुदेवं च राजेन्द्र संकर्षणमथापि वा ।
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च चतुर्मूर्तिं प्रचक्षते ॥ १४.१०४.८८ ॥
ข้าแต่จอมกษัตริย์ วาสุเทพ สังกรษณะ หรือปรัทยุมนะและอนิรุทธะ ท่านกล่าวถึงเราผู้มีสี่รูปนี้
14.104.89
एताश्चान्याश्च राजेन्द्र संज्ञाभेदेन मूर्तयः ।
विद्ध्यार्थान्तरा एवं मामेवं चार्चयेद्भुधः ॥ १४.१०४.८९ ॥
ข้าแต่จอมกษัตริย์ รูปเหล่านี้และรูปอื่นๆ ต่างกันด้วยนามที่ใช้เรียก จงรู้ว่ามีความหมายต่างกัน ผู้มีปัญญาพึงบูชาเราเช่นนี้
14.104.90
त्वद्भक्ताः कीदृसा देव कानि तेषं व्रतानि च ।
एतत्कथय देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.१०४.९० ॥
ข้าแต่พระเจ้า ผู้ภักดีต่อพระองค์เป็นเช่นไร และข้อปฏิบัติของเขาคืออะไร ข้าแต่พระผู้เป็นใหญ่แห่งเทพ ข้าแต่พระอัจยุตะ ขอทรงตรัสสิ่งนี้แก่ข้าพระองค์ผู้เป็นภักดีของพระองค์
14.104.91
अनन्यदेवताभक्ता चे मद्भक्तजनप्रियाः ।
मामेव शरणं प्राप्ता मद्भक्तास्ते प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.९१ ॥
ผู้ที่ไม่ภักดีต่อเทพองค์อื่น เป็นที่รักของผู้ที่เป็นภักดีของเรา ผู้ที่พึ่งพิงเราแต่เพียงผู้เดียว ท่านประกาศว่าเป็นผู้ภักดีของเรา
14.104.92
स्वर्ग्याण्यपि यशस्यानि मत्प्रियाणि विशेषतः ।
मद्भक्तः पाण्डवश्रेष्ठ व्रतानीमानि धारयेत् ॥ १४.१०४.९२ ॥
ดูก่อนผู้ประเสริฐแห่งปาณฑพ ข้อปฏิบัติเหล่านี้ นำไปสู่สวรรค์และเกียรติยศ และเป็นที่รักของเราเป็นพิเศษ ผู้ภักดีของเราพึงยึดถือไว้
14.104.93
नान्यदाच्छादयेद्वस्त्रं मद्भक्तो जलतारणे ।
स्वस्थस्तु न दिवा स्वप्येन्मधुमांसानि वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९३ ॥
ผู้ภักดีของเราเมื่อข้ามน้ำ ไม่พึงคลุมกายด้วยผ้าผืนอื่น เมื่อมีสุขภาพดีไม่พึงนอนหลับในเวลากลางวัน และพึงเว้นน้ำผึ้งและเนื้อสัตว์
14.104.94
प्रदक्षिणं व्रजेद्विप्रान्गामश्वत्थं हुताशनम् ।
न धावेत्पतिते वर्षे नाग्नभिक्षां च लोपयेत् ॥ १४.१०४.९४ ॥
พึงเดินเวียนขวารอบพราหมณ์ โค ต้นอัศวัตถ์ และไฟ ไม่พึงวิ่งเมื่อฝนตก และไม่พึงละเว้นการขอทานเพื่อบูชาไฟ
14.104.95
प्रत्यक्षलवणं नाद्यत्सौभाञ्जनकरञ्जनौ ।
ग्रासमुष्टिं गवपे दद्याद्धान्याम्लं चैव वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९५ ॥
ไม่พึงกินเกลือที่มองเห็นได้ ไม่กินสเภาญชนะและกรัญชะ พึงให้อาหารหนึ่งกำมือแก่โค และพึงเว้นเหล้าข้าวที่เปรี้ยว
14.104.96
तथा पर्युषितं चापि पक्वं परगृहागतम् ।
अनिवेदितं च यद्द्रव्यं तत्प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९६ ॥
เช่นเดียวกัน อาหารค้างคืน อาหารที่ปรุงแล้วแต่นำมาจากบ้านอื่น และวัตถุใดที่ยังไม่ได้ถวายในการบูชา พึงเว้นด้วยความระมัดระวัง
14.104.97
विभितककरञ्जानां छायां दूरे विवर्जयेत् ।
पिप्रदेवपरीवादान्न वदेत्पीडितोपि सन् ॥ १४.१०४.९७ ॥
พึงหลีกเลี่ยงร่มเงาของต้นวิภีตกะและกรัญชะให้ไกล และแม้จะถูกเบียดเบียน ก็ไม่พึงกล่าวร้ายพราหมณ์
14.104.98
सात्विका राजसाश्चापि तामसाश्चापि पाण्डव ।
मामर्चयन्ति मद्भक्तास्तेषामीदृग्विदा गतिः ॥ १४.१०४.९८ ॥
ดูก่อนปาณฑพ แม้ผู้มีสัตวกะ ผู้มีราชสิกะ และผู้มีตามสิกะ ที่เป็นภักดีและบูชาเรา คติของพวกเขาก็เป็นเช่นคติของผู้รู้เช่นนั้น
14.104.99
तामसास्तिमिरं यान्ति राजसा रज एव तत् ।
सात्विकाः सत्वसंपन्नाः सत्वमेव प्रयान्ति ते ॥ १४.१०४.९९ ॥
ผู้มีตามสิกะย่อมไปสู่ความมืด ผู้มีราชสิกะย่อมไปสู่ความกระหาย ส่วนผู้มีสัตวกะที่ประกอบด้วยสัตตวะ ย่อมไปสู่สัตตวะเท่านั้น
14.104.100
ये सिद्धाः सन्ति साङ्ख्येन योगसत्वबलेन च ।
नभस्यादित्यचन्द्राभ्यां पश्यन्ति पदविस्तरम् ॥ १४.१०४.१०० ॥
บรรดาผู้สำเร็จที่ได้ด้วยสางขยะ และด้วยกำลังแห่งโยคะและสัตตวะ ย่อมเห็นวิถีอันกว้างใหญ่ในท้องฟ้า ด้วยพระอาทิตย์และพระจันทร์
14.104.101
एकस्तंभे नवद्वारे त्रिस्थूणे पञ्चसाक्षिके ।
एतस्मिन्देहनगरे राजसस्तु सदा भवेत् ॥ १४.१०४.१०१ ॥
ในเมืองแห่งร่างกายนี้ มีเสาเดียว ประตูเก้าบาน มีค้ำยันสามต้น และมีพยานห้า ความเป็นราชสิกะย่อมดำรงอยู่เสมอ
14.104.102
उदिते सवितर्याप्य क्रियायुक्तस्य धीमतः ।
चतुर्वेदविदश्चापि देहे षड्वृषलाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०२ ॥
เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นแล้ว ในกายของผู้มีปัญญาผู้ประกอบพิธีกรรม และของผู้รู้พระเวททั้งสี่ กล่าวกันว่าวฤษละทั้งหกอาศัยอยู่ในกายนั้น
14.104.103
क्षत्रियाः सप्त विज्ञेया वैश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ।
नियताः पाण्डवश्रेष्ठ शूद्राणामेकविंशतिः ॥ १४.१०४.१०३ ॥
ควรรู้ว่ากษัตริย์มีเจ็ด และไวศยะกล่าวกันว่ามีแปด ข้าแต่ผู้ประเสริฐแห่งปาณฑพ ศูทรกำหนดไว้ว่ามียี่สิบเอ็ด
14.104.104
कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहश्च मद एव च ।
महामोहश्च इत्येते देहे षड्वृषलाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०४ ॥
ความใคร่ ความโกรธ ความโลภ ความหลง ความเมา และมหาโมหะ สิ่งเหล่านี้กล่าวกันว่าเป็นวฤษละทั้งหกในกาย
14.104.105
गर्वः स्तंभो ह्यहङ्कार ईर्ष्या च द्रोह एव च ।
पारुष्यं क्रूरता चैव सप्तैत क्षत्रियाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०५ ॥
ความทะนงตน ความดื้อดึง การถือตัว ความริษยา ความคิดทำร้าย ความกระด้าง และความโหดร้าย ทั้งเจ็ดนี้กล่าวกันว่าเป็นกษัตริย์
14.104.106
तीक्ष्णता निकृतिर्माया शाठ्यं डंभो ह्यनार्जवम् ।
पैशुन्यमनृतं चैव वेश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.१०६ ॥
ความแหลมคม การโกง มายา การหลอกลวง การเสแสร้ง ความคด การนินทา และความเท็จ ทั้งแปดนี้ประกาศว่าเป็นไวศยะ
14.104.107
तृष्णा बुभुक्षा निद्रा च ह्यालस्यं चाघृणादयः ।
आधिश्चापि विषादश्च प्रमादो हीनसत्वता ॥ १४.१०४.१०७ ॥
ความกระหายอยาก ความหิว การนอนหลับ ความเกียจคร้าน ความไร้เมตตาและสิ่งที่คล้ายกัน ความทุกข์ใจ ความท้อแท้ ความประมาท และความอ่อนแอของจิตใจ
14.104.108
भयं विक्लबता जाड्यं पापकं मन्युरेव च ।
आशा चाश्रद्दधानत्वमनवस्थाप्यमन्त्रणम् ॥ १४.१०४.१०८ ॥
ความกลัว ความสับสนงงงวย ความทื่อมึน การกระทำบาป และความโกรธ ความหวัง การขาดศรัทธา ความไม่มั่นคง และการปรึกษาหารือในทางชั่ว
14.104.109
आशौचं मलिनत्वं च शूद्रा ह्येते प्रकीर्तिताः ।
यस्मिन्नेते न दृश्यन्ते स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ १४.१०४.१०९ ॥
ความไม่บริสุทธิ์และความสกปรก สิ่งเหล่านี้แลประกาศว่าเป็นศูทร ผู้ใดที่ไม่เห็นสิ่งเหล่านี้ในตน ผู้นั้นเรียกว่าพราหมณ์
14.104.110
येषुयेषु हि भावेषु यत्कालं वर्तते द्विजः ।
तत्कालं वै स विज्ञेयो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ॥ १४.१०४.११० ॥
ในภาวะใด ๆ ที่ทวิชาดำรงอยู่ในขณะนั้น ในขณะนั้นพึงรู้ว่าเขาเป็นพราหมณ์ผู้อ่อนด้อยในความรู้
14.104.111
प्राणानायम्य यत्कालं येन मां चापि चिन्तयेत् ।
तत्कालो वै द्विजो ज्ञेयः शेषकालो ह्यथेतरः ॥ १४.१०४.१११ ॥
เมื่อกลั้นลมหายใจแล้ว ในขณะที่เขาคิดถึงเรา ในขณะนั้นพึงรู้ว่าเขาเป็นทวิชา ส่วนเวลาที่เหลือเป็นอย่างอื่น
14.104.112
तस्मात्तु सात्विको भूत्वा शुचिः क्रोधविवर्जितः ।
मामर्चयेत्तु सततं मत्प्रियत्वं यदीच्छति ॥ १४.१०४.११२ ॥
เพราะฉะนั้น ผู้ที่ต้องการเป็นที่รักของเรา ควรมีจิตเป็นสัตตวะ บริสุทธิ์ ปราศจากความโกรธ แล้วบูชาเราอยู่เสมอ
14.104.113
अलोलजिह्वः समुपस्थितो धृतिं ।
निधाय चक्षुर्युगमात्रमेव तत।
मनश्च वाचं च निगृह्य चञ्चलं ।
भयान्निवृत्तो मम भक्त उच्यते ॥ १४.१०४.११३ ॥
ผู้ไม่ปล่อยลิ้นให้กระสับกระส่าย ตั้งมั่นด้วยความมั่นคง เพ่งสายตาไม่ไกลเกินระยะแอกหนึ่ง ควบคุมใจและวาจาที่หวั่นไหว และหันหนีจากความกลัว ผู้นั้นเรียกว่าภักดีของเรา
14.104.114
ईदृशाध्यात्मिनो ये तु ब्राह्मणा नियतेन्द्रियाः ।
तेषां श्राद्धेषु तृप्यन्ति तेन तृप्ताः पितामहाः ॥ १४.१०४.११४ ॥
พราหมณ์ผู้รู้ตนเองและมีอินทรีย์สำรวมดีเช่นนี้ บรรพบุรุษย่อมอิ่มเอิบในพิธีศราทธะของเขา และเมื่ออิ่มเอิบด้วยสิ่งนั้น บรรพบุรุษก็พอใจ
14.104.115
धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।
क्षमा जयति न क्रोधः क्षमावान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०४.११५ ॥
ธรรมย่อมชนะ อธรรมไม่ชนะ สัจจะย่อมชนะ มุสาไม่ชนะ ความอดทนย่อมชนะ ความโกรธไม่ชนะ ผู้อดทนพึงเป็นพราหมณ์เถิด