ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 14.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.104.1
विप्रयोगे शरीरस्य सेन्द्रियस्य विशेषतः ।
अन्तरा वर्तमानस्य गतिः प्राणस्य कीदृशी ॥ १४.१०४.१ ॥
ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਗਤੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
14.104.2
शुभाशुभकृतं सर्वं प्राप्नोतीह फलं नरः ।
न तु सर्वस्य भूतस्य पञ्चत्वं विद्यते नृप ॥ १४.१०४.२ ॥
ਮਨੁੱਖ ਇਥੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਈ ਪੰਚਤ੍ਵ (ਮੌਤ) ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਨਹੀਂ।
14.104.3
पञ्चत्वं पाण्डवश्रेष्ठ भूरिभूतिकरं नृणाम् ।
तेषां पञ्च महायज्ञान्ये कुर्वन्ति द्विजोत्तम ॥ १४.१०४.३ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪੰਚਤ੍ਵ (ਮੌਤ) ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਜੋ ਪੰਜ ਮਹਾਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਏਦਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
14.104.4
पञ्चत्वं पञ्चभिर्भूतैर्वियोगं संप्रचक्षते ।
न जायते न म्रियते पुरुषः शाश्वतः सदा ॥ १४.१०४.४ ॥
ਪੰਚਤ੍ਵ ਨੂੰ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਯੋਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁਰਖ ਨਾ ਜਨਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਹੈ।
14.104.5
प्रायेण मरणं नाम पापिनामेव पाण्डव ।
येषां तु न गतिः पुण्या तेषां मरणमुच्यते ॥ १४.१०४.५ ॥
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਤ ਪਾਪੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਪੁੰਨਯ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਮੌਤ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
14.104.6
प्रायेणाकृतकृत्यस्तु मृत्योरुद्विजते जनः ।
कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्युं प्रियमिवातिथिम् ॥ १४.१०४.६ ॥
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ ਉਹ ਪਿਆਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਮੌਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
14.104.7
पञ्च यज्ञाः कथं देव क्रियन्तेऽत्र द्विजातिभिः ।
तेषां नाम च देवेश वक्तुमर्हस्यशेषतः ॥ १४.१०४.७ ॥
ਹੇ ਦੇਵ, ਇੱਥੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ ਪੰਜ ਯੱਗ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
14.104.8
शृणु पञ्च महायज्ञान्कीर्त्यमानान्युधिष्ठिर ।
यैरेव ब्रह्मसालोक्यं लभ्यते गृहमेधिना ॥ १४.१०४.८ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ, ਸੁਣੋ, ਦੱਸੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪੰਜ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਬਾਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਸਾਲੋਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
14.104.9
ऋभुजज्ञं ब्रह्मयज्ञं भूतयज्ञं च पाण्डव ।
नृयज्ञं पितृयज्ञं च पञ्च यज्ञान्प्रचक्षते ॥ १४.१०४.९ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਰਿਭੁਯੱਗ, ਬ੍ਰਹਮਯੱਗ, ਭੂਤਯੱਗ, ਨ੍ਰਿਯੱਗ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਯੱਗ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਯੱਗਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ।
14.104.10
तर्पणं ऋभुयज्ञः स्यात्स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञकः ।
भूतयज्ञो बलिर्यज्ञो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्।
पितॄनुद्दिश्य यत्कर्म पितृयज्ञः प्रकीर्तितः ॥ १४.१०४.१० ॥
ਤਰਪਣ ਹੀ ਰਿਭੁਯੱਗ ਹੈ; ਸ੍ਵਾਧਿਆਏ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਯੱਗ ਹੈ। ਬਲੀ ਹੀ ਭੂਤਯੱਗ ਹੈ; ਅਤਿਥੀ-ਪੂਜਾ ਨ੍ਰਿਯੱਗ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਯੱਗ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
14.104.11
हुतं चाप्यहुतं चैव तथा प्रहुतमेव च ।
प्राशितं बलिदानं च पाकयज्ञान्प्रचक्षते ॥ १४.१०४.११ ॥
ਹੁਤ, ਅਹੁਤ, ਪ੍ਰਹੁਤ, ਪ੍ਰਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਬਲੀਦਾਨ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਯੱਗ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.104.12
वैश्वदेवादयो होमा हुतमित्युच्यते बुधैः ।
अहुतं च भवेद्दत्तं प्रहुतं ब्राह्मणाशितम् ॥ १४.१०४.१२ ॥
ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਆਦਿ ਹੋਮਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੁਤ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਹੁਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਪ੍ਰਹੁਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ।
14.104.13
प्राणाग्निहोत्रहोमं च प्राशितं विधिवद्विदुः ।
बलिकर्म च राजेन्द्र पाकयज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.१३ ॥
ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰ ਹੋਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਬਲਿਕਰਮ ਅਤੇ ਪਾਕਯਜ੍ਞ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
14.104.14
केचित्पञ्च महायज्ञान्पाकयज्ञान्प्रचक्षते ।
अपरे ब्रह्मयज्ञादीन्महायज्ञविदो विदुः ॥ १४.१०४.१४ ॥
ਕਈ ਪੰਜ ਮਹਾਯੱਗਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਯੱਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਯੱਗ ਆਦਿ ਨੂੰ। ਮਹਾਯੱਗ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
14.104.15
सर्व एते महायज्ञाः सर्वथा परिकीर्तिताः ।
बुभुक्षितान्ब्राह्मणांस्तु यथाशक्ति न हापयेत् ॥ १४.१०४.१५ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਯੱਗ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਭੁੱਖੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
14.104.16
अहन्यहनि ये त्वेतानकृत्वा भुञ्जते स्वयम् ।
केवलं मलमश्नन्ति ते नार न च संशयः ॥ १४.१०४.१६ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪ ਭੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ — ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
14.104.17
तस्मात्स्नात्वा द्विजो विद्वान्कुर्यादेतान्दिनेदिने ।
अतोऽन्यथा तु भुञ्जन्वै प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः ॥ १४.१०४.१७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਵਿਜ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
14.104.18
देवदेवेशक दैत्यघ्न त्वद्भक्तस्य जनार्दन ।
वक्तुमर्हसि देवेश स्नानस्य च विधिं मम ॥ १४.१०४.१८ ॥
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਈਸ਼, ਦੈਂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ, ਜਨਾਰਦਨ! ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
14.104.19
शृणु पाण्डव तत्सर्व पवित्रं पापनाशनम् ।
स्नात्वा येन विधानेन मुच्यन्ते किल्बिषाद्द्विजाः ॥ १४.१०४.१९ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਣ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣ।
14.104.20
मृदं च गोमयं चैव तिलं दर्भांस्तथैव च ।
पुष्पाण्यपि यथान्यायमादाय तु जलं व्रजेत् ॥ १४.१०४.२० ॥
ਮਿੱਟੀ, ਗੋਬਰ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਦਰਭ ਘਾਹ, ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.104.21
नद्यां स्नात्वा न च स्नायदन्यत्र द्विजसत्तम ।
सति प्रभूते पयसि नाल्पे स्नायात्कदाचन ॥ १४.१०४.२१ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਕਰੇ।
14.104.22
गत्वोदकसमीपं तु शुचौ देशे मनोरमे ।
ततो मृद्गोमयादीनि तत्र विप्रो विनिक्षिपेत् ॥ १४.१०४.२२ ॥
ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਥੇ ਮਿੱਟੀ, ਗੋਬਰ ਆਦਿ ਰੱਖੇ।
14.104.23
बहिः प्रक्षाल्य पादौ च द्विराचम्य प्रयत्नतः ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कुर्यात्तु तज्जलम् ॥ १४.१०४.२३ ॥
ਬਾਹਰ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
14.104.24
न च प्रक्षालयेद्विद्वांस्तीर्थमद्भिः कदाचन ।
न च पादेन वा हन्याद्धस्तेनान्येन तज्जलम् ॥ १४.१०४.२४ ॥
ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਨਾ ਪੈਰ ਜਾਂ ਹੱਥ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.104.25
सर्वदेवमया ह्यापो मन्मयाः पाण्डुनन्दन ।
तस्मात्तास्तु न हन्तव्यास्त्वद्भिः प्रक्षालयेत्स्थलं ॥ १४.१०४.२५ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡੁਨੰਦਨ, ਪਾਣੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਥਾਂ ਧੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
14.104.26
केवलं प्रथमं मज्जेन्नाङ्गानि विमृशेद्बुधः ।
तत्तु तीर्थं समासाद्य कुर्यादाचमनं पुनः ॥ १४.१०४.२६ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਡੁਬਕੀ ਲਾਵੇ, ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
14.104.27
गोकर्णाकृतिवत्कृत्वा करं त्रिः प्रपिबेज्जलम् ।
द्विस्तत्परिमृजेद्वक्त्रं पादावभ्युक्ष्य चात्मनः।
शीर्षण्यांस्तु ततः प्राणान्सकृदेवतु संस्पृशेन ॥ १४.१०४.२७ ॥
ਗਊ ਦੇ ਕੰਨ ਵਰਗਾ ਹੱਥ ਬਣਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ। ਫਿਰ ਦੋ ਵਾਰ ਮੂੰਹ ਪੂੰਝੇ, ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਛੂਹੇ।
14.104.28
बाहू द्वौ च ततः स्पृष्ट्वा हृदयं नाभिमेव च ।
प्रत्यङ्गमुदकं स्पृष्ट्वा मूर्धानं तु पुनः स्पृशेत् ॥ १४.१०४.२८ ॥
ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਹਰ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹੇ।
14.104.29
आपः पुनन्त्वित्युक्त्वा च पुनराचमनं चरेत् ।
सोङ्कारव्याहृतीर्वाऽपि सदसस्पतिमित्यृचम् ॥ १४.१०४.२९ ॥
"ਆਪਃ ਪੁਨੰਤੁ" ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਓਂਕਾਰ ਸਹਿਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਜਾਂ "ਸਦਸਸਪਤਿਮ" ਇਹ ਰਿਚਾ ਬੋਲੇ।
14.104.30
आचम्य मृत्तिकाः पश्चात्त्रिधा कृत्वा समालभेत् ।
ऋचेदं विष्णुरित्यङ्गमुत्तमाधममध्यमम्।
आलभ्य वारुणैः सूक्तैर्नमस्कृत्य जलं ततः ॥ १४.१०४.३० ॥
ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, 'ਇਦਂ ਵਿਸ਼ਣੁਃ' ਰਿਚਾ ਨਾਲ ਉੱਤਮ, ਅਧਮ ਤੇ ਮੱਧਮ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਾਰੁਣ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਜਲ (ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
14.104.31
स्रवन्ती चेत्प्रतिस्रोतः प्रत्यर्कं चान्यवारिषु ।
मज्जेदोमित्युदाहृत्य न च विक्षोभयेज्जलम् ॥ १४.१०४.३१ ॥
ਜੇ ਪਾਣੀ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ 'ਓਮ' ਉਚਾਰ ਕੇ ਡੁਬਕੀ ਲਾਵੇ; ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੰਧਲਾ ਨਾ ਕਰੇ।
14.104.32
गोमयं च त्रिधा कृत्वा जले पूर्वं समालभेत् ।
सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं च जपेत्पुनः ॥ १४.१०४.३२ ॥
ਗੋਬਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਬਣਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਵਿੱਚ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਸਮੇਤ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਮੁੜ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.104.33
पुनराचमनं कृत्वा मद्गतेनान्तरात्मना ।
आपोहिष्ठेति तिसृभिर्ऋग्भिः पूतेन वारिणा।
तथा तरत्समन्दीभिः सिञ्चेच्चतसृभिः क्रमात् ॥ १४.१०४.३३ ॥
ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ, 'ਆਪੋ ਹਿਸ਼ਠਾ' ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਿਚਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ 'ਤਰਤ੍ਸਮੰਦੀ' ਰਿਚਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਵਾਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.104.34
गोसूक्तेनाश्वसूक्तेन शुद्धवर्गेणि चात्मनः ।
वैष्णवैर्वारुणैः सूक्तैः सावित्रैरिन्द्रदेवतैः ॥ १४.१०४.३४ ॥
ਗੋਸੂਕਤ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਸੂਕਤ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਵਰਗ ਨਾਲ; ਵੈਸ਼ਣਵ, ਵਾਰੁਣ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਦੇਵਤਾ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ (ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ)।
14.104.35
वामदैव्येन चात्मानमन्यैर्मन्मयसामभिः ।
स्थित्वाऽन्तःसलिले सूक्तं जपेद्वाचाऽघमर्षणं ॥ १४.१०४.३५ ॥
ਵਾਮਦੇਵ੍ਯ ਸੂਕਤ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਰ ਸਾਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ (ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ); ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੇ।
14.104.36
सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं वा ततो जपेत् ।
आश्वासमोक्षात्प्रणवं जपेद्वा मामनुस्मरन् ॥ १४.१०४.३६ ॥
ਜਾਂ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਹਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਸਹਿਤ ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ। ਜਾਂ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਜਪ ਕਰੇ, ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
14.104.37
उत्प्लुत्य तीर्थमासाद्य धौते शुक्ले च वाससी ।
शुद्धे चाच्छादयेत्कक्षे न कुर्यात्परिपाशके ॥ १४.१०४.३७ ॥
ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਤੀਰਥ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਧੋਤੇ ਹੋਏ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦੋ ਵਸਤਰ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਲਪੇਟੇ; ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਗੰਢ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹੇ।
14.104.38
पाशेन बद्ध्वा कक्षे यत्कुरुते कर्म वैदिकम् ।
राक्षसा दानवा दैत्यास्तद्विलुंपन्ति हर्षिताः।
तस्मत्सर्वप्रयत्नेन कक्ष्यापाशं न धारयेत् ॥ १४.१०४.३८ ॥
ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਖਸ਼, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਦੈਂਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਮਰ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾ ਪਹਿਨੇ।
14.104.39
ततः प्रक्षाल्य पादौ च हस्तौ चैव मृदा शनैः ।
आचम्य पुनराचामेत्पुनः सावित्रिया द्विजः ॥ १४.१०४.३९ ॥
ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਧੋ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੇ; ਦ੍ਵਿਜ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
14.104.40
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि ध्यायन्वेदान्समाहितः ।
जले जलगतः शुद्धः स्थल एव स्थलस्थितः।
उभयत्र स्थितस्तस्मादाचामेदात्मशुद्धये ॥ १४.१०४.४० ॥
ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ—ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਥਲ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਥਲ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।
14.104.41
दर्भेषु दर्भपाणिः सन्प्राङ्मुखः सुसमाहितः ।
प्राणायामांस्ततः कुर्यान्मद्गतेनान्तरात्मना ॥ १४.१०४.४१ ॥
ਕੁਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਫੜ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਲੀਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰੇ।
14.104.42
सहस्रकृत्वः सावित्रीं शतकृत्वस्तु वा जपेत् ॥ १४.१०४.४२ ॥
ਸਾਵਿਤਰੀ ਮੰਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਜਾਂ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.104.43
समाहितो जपेत्तस्मात्सावित्र्या चाभिमन्त्र्य च ।
मन्देहानां विनाशाय रक्षसां विक्षिपेज्जलम् ॥ १४.१०४.४३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਜਪ ਕਰੇ, ਸਾਵਿਤਰੀ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕੇ।
14.104.44
उद्वर्गोसीत्यथा चान्तःप्रायश्चित्तजलं क्षिपेत् ॥ १४.१०४.४४ ॥
'ਤੂੰ ਉਦਵਰਗ ਹੈਂ' ਕਹਿ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿੱਤ ਜਲ ਸੁੱਟੇ।
14.104.45
अथादाय सुपुष्पाणि तोयमञ्जलिना द्विजः ।
प्रक्षिप्य प्रतिसूर्यं च व्योममुद्रां प्रकल्पयेत् ॥ १४.१०४.४५ ॥
ਫਿਰ ਦਵਿਜ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਸੁੱਟੇ ਅਤੇ ਵਿਓਮ ਮੁਦਰਾ ਬਣਾਏ।
14.104.46
ततो द्वादशकृत्वस्तु सूर्यस्येकाक्षरं जपेत् ।
ततः षडक्षरादीनि षट्कृत्वः परिवर्तयेत् ॥ १४.१०४.४६ ॥
ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਦਾ ਏਕਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਜਪੇ; ਫਿਰ ਸ਼ਡਕਸ਼ਰ ਆਦਿ ਮੰਤਰ ਛੇ-ਛੇ ਵਾਰ ਬਦਲ ਕੇ ਜਪੇ।
14.104.47
प्रदक्षिणं परामृश्य मुद्रया स्वमुखान्तरे ।
ऊर्ध्वबाहुस्ततो भूत्वा सूर्यमीक्षेत्समाहितः ॥ १४.१०४.४७ ॥
ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੂਹ ਕੇ, ਫਿਰ ਬਾਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖੇ।
14.104.48
तन्मण्डलस्थं मां ध्यायंस्तोजोमूर्तिं चतुर्भुजम् ।
उदुत्यं च जपेन्मन्त्रं चित्रं तच्चक्षुरित्यपि ॥ १४.१०४.४८ ॥
ਉਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਤੇਜੋਮੂਰਤੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦਿਆਂ, 'ਉਦੁਤਯੰ' ਮੰਤਰ ਅਤੇ 'ਚਿਤ੍ਰੰ ਤਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ' ਵੀ ਜਪੇ।
14.104.49
सावित्रीं च यथाशत्ति जप्त्वा सूक्तं च मामकम् ।
मन्मयानि च सामानि पुरुषव्रतमेव च ॥ १४.१०४.४९ ॥
ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸੂਕਤ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਜਪ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਮ ਗੀਤ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਵ੍ਰਤ ਵੀ (ਕਰੇ)।
14.104.50
ततश्चालोकयेदर्कं हंसः शुचिषदित्यपि ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्य दिवाकरम् ॥ १४.१०४.५० ॥
ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖੇ; 'ਹੰਸਃ ਸ਼ੁਚਿਸ਼ਤ੍' (ਮੰਤਰ) ਵੀ ਜਪੇ। ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਿਵਾਕਰ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।
14.104.51
ततस्तु तर्पयेदद्भिर्ब्रह्म्णां मां च शङ्करम् ।
प्रजापतिं च देवांश्च तथा देवमुनीनपि ॥ १४.१०४.५१ ॥
ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮੈਨੂੰ, ਸ਼ੰਕਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।
14.104.52
साङ्गानपि तथा वेदानितिहासान्क्रतूनपि ।
पुराणानि च सर्वाणि कुलान्यप्सरसां तथा ॥ १४.१०४.५२ ॥
ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਯਗ, ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਵੀ (ਤਰਪਣ ਕਰੇ)।
14.104.53
क्रतून्संवत्सरं चैव कलाकाष्ठात्मकं तथा ।
भूतग्रामांश्च भूतानि सरितः सागरांस्तथा।
शैलाञ्शैलस्थितान्देवानोषधीः सवनस्पतीः ॥ १४.१०४.५३ ॥
ਯਗ, ਸੰਵਤਸਰ, ਕਲਾ-ਕਾਸ਼ਠਾ ਰੂਪੀ ਕਾਲ, ਜੀਵ-ਸਮੂਹ, ਜੀਵ, ਨਦੀਆਂ, ਸਾਗਰ, ਪਰਬਤ, ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵਤੇ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਦਾ ਵੀ (ਤਰਪਣ ਕਰੇ)।
14.104.54
तर्पयेदुपवीती च प्रत्येकं तृप्यतामिति ।
अन्वारभ्य च सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु ॥ १४.१०४.५४ ॥
ਉਪਵੀਤੀ ਹੋ ਕੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ 'ਤ੍ਰਿਪਯਤਾਮ' ਕਹਿ ਕੇ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ।
14.104.55
निवीती तर्पयेद्विद्वानृषीन्मन्त्रकृतस्तथा ।
मरीच्यादीनृषींश्चैव नारदाद्यान्समाहितः ॥ १४.१०४.५५ ॥
ਨਿਵੀਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਤਰਕਰਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ।
14.104.56
प्राचीनावीत्यथैतास्तु तर्पयेद्देवताः पितॄत् ।
ततस्तु कव्यवाडग्निं सों वैवस्वतं तथा ॥ १४.१०४.५६ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਵੀਤੀ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਕਵਿਆਵਾਟ ਅਗਨੀ, ਸੋਮ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ ਨੂੰ ਵੀ।
14.104.57
ततश्चार्यमणं चापि ह्यग्निष्वात्तांस्तथैव च ।
सोमपांश्चैव दर्भेषु सतिलैरेव वारिभिः।
तृप्यतामिति पश्चात्तु स पितॄंस्तर्पयेत्ततः ॥ १४.१०४.५७ ॥
ਫਿਰ ਅਰਯਮਾ, ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ੍ਤਾਂ ਅਤੇ ਸੋਮਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲ ਨਾਲ 'ਤ੍ਰਿਪਯਤਾਮ' ਕਹਿ ਕੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ।
14.104.58
पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् ।
पितामहीस्तता चापि तथैव प्रपितामहीः ॥ १४.१०४.५८ ॥
ਪਿਤਰਾਂ, ਦਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜਦਾਦਿਆਂ ਨੂੰ; ਦਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜਦਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ।
14.104.59
मातरं चात्मनश्चैव गुरुमाचार्यमेव च ।
पितृमातृष्वसारौ च तथा मातामहीमपि ॥ १४.१०४.५९ ॥
ਮਾਤਾ ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਵੀ; ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਵੀ।
14.104.60
उपाध्यायान्सखीन्बन्धूञ्शिष्यर्त्विग्ज्ञातिबांधवान् ।
प्रमीतानानृशंस्यार्थं तर्पयेत्तानमत्सरः ॥ १४.१०४.६० ॥
ਗੁਰੂਆਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਬੰਧੂਆਂ, ਚੇਲਿਆਂ, ਰਿਤਵਿਜਾਂ, ਜਾਤੀ-ਬਾਂਧਵਾਂ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਰਪਣ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇ।
14.104.61
तर्पयित्वा तथाऽऽचम्य स्नानवस्त्रं प्रपीडयेत् ।
वृत्तिं भृत्यजनस्याहुः स्नानं पानं च तद्विदः ॥ १४.१०४.६१ ॥
ਤਰਪਣ ਦੇ ਕੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਵਸਤਰ ਨਿਚੋੜੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਪਾਨ ਨੂੰ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
14.104.62
अतर्पयित्वा तान्पूर्वं स्नानवस्त्रं न पीडयेत् ।
पीडयेच्चेत्पुरा मोहाद्देवाः सर्पिगणास्तथा।
पितरस्तु निराशास्ते शप्त्वा यान्ति यथागतं ॥ १४.१०४.६२ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਵਸਤਰ ਨਹੀਂ ਨਿਚੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਚੋੜੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਸਰਪਗਣ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ ਉਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
14.104.63
प्रक्षाल्य तु मृदा पादावाचम्य प्रयतः पुनः ।
दर्भेषु दर्भपाणिः सन्स्वाध्यायं तु समारभेत् ॥ १४.१०४.६३ ॥
ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਮੁੜ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਜਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਰਭ ਲੈ ਕੇ ਦਰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ।
14.104.64
वेदमादौ समारभ्य ततोपर्युपरि क्रमात् ।
यदधीतेऽन्वहं शक्त्या तत्स्वाध्यायं प्रचक्षते ॥ १४.१०४.६४ ॥
ਵੇਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜੋ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
14.104.65
ऋचो वाऽपि यजुर्वाऽपि सामगायमथापि च ।
इतिहासपुराणानि यथाशक्ति न हापयेत् ॥ १४.१०४.६५ ॥
ਰਿਚਾਵਾਂ, ਯਜੁਸ ਜਾਂ ਸਾਮ-ਗਾਇਨ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ — ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
14.104.66
उत्थाय तु नमस्कृत्य दिशो दिग्देवता अपि ।
ब्रह्मणं च ततश्चाग्निं पृथिवीमोषधीस्तथा ॥ १४.१०४.६६ ॥
ਉੱਠ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।
14.104.67
वाचं वाचस्पतिं चैव मां चैव सरितस्तथा ।
नमस्कृत्य तथाऽद्भिस्तु प्रणवादि च पूर्ववत् ॥ १४.१०४.६७ ॥
ਵਾਣੀ, ਵਾਚਸਪਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ, ਪ੍ਰਣਵ ਆਦਿ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ।
14.104.68
ततो नमोऽद्भ्य इत्युक्त्वा नमस्कुर्यात्तु तज्जलम् ।
घृणिः सूर्यस्तथाऽऽदित्यस्तं प्रणम्य स्वमूर्धनि ॥ १४.१०४.६८ ॥
ਫਿਰ 'ਨਮੋਦ੍ਭ੍ਯਃ' ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ; ਘ੍ਰਿਣਿ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਆਦਿਤਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ।
14.104.69
ततस्त्वालोकयन्नर्कं प्रणवेन समाहितः ।
ततो मामर्चयेत्पुष्पैर्मत्प्रियैरेव नित्यशः ॥ १४.१०४.६९ ॥
ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਏਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
14.104.70
त्वत्प्रियाणि प्रसूनानि त्वदधिष्ठानि माधव ।
सर्वाण्याचक्ष्व देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.१०४.७० ॥
ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਾਧਵ; ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਹੇ ਅਚਯੁਤ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ।
14.104.71
शृणुष्वावहितो राजन्पुष्पाणि प्रियकृन्ति मे ।
कुमुदं करवीरं च चणकं चंपकं तथा ॥ १४.१०४.७१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ: ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ — ਕੁਮੁਦ, ਕਰਵੀਰ, ਚਣਕ, ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
14.104.72
मल्लिकाजातिपुष्पं च नन्द्यावर्तं च नन्दिकम् ।
पलाशपुष्पपत्राणि दूर्वा भृङ्गकमेव च ॥ १४.१०४.७२ ॥
ਮੱਲਿਕਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਨੰਦਯਾਵਰਤ ਅਤੇ ਨੰਦਿਕ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ, ਦੂਰਵਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਕ ਵੀ।
14.104.73
वनमाला च राजेन्द्र मत्प्रियाणि विशेषतः ।
सर्वेषामपि पुष्पाणां सहस्रगुणमुत्पलम् ॥ १४.१०४.७३ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਵਨਮਾਲਾ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਉੱਤਮ ਹੈ।
14.104.74
तस्मात्पद्मं तथा राजन्पद्मात्तु सतपत्रकम् ।
तस्मात्सहस्रपत्रं तु पुण्डरीकं ततः परम् ॥ १४.१०४.७४ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਦਮ; ਪਦਮ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਤਪੱਤਰ; ਉਸ ਤੋਂ ਸਹਸ੍ਰਪੱਤਰ; ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੰਡਰੀਕ ਉੱਤਮ ਹੈ।
14.104.75
पुण्डरीकसहस्रात्तु तुलसी गुणतोऽधिका ।
बकपुष्पं ततस्तस्मात्सौवर्णं तु ततोऽधिकम्।
सौवर्णात्तु प्रसूनाच्च मत्प्रियं नास्ति पाण्डव ॥ १४.१०४.७५ ॥
ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੰਡਰੀਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਕਪੁਸ਼ਪ; ਉਸ ਤੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪੁਸ਼ਪ ਵਧੀਕ; ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ।
14.104.76
पुष्पाभावे तुलस्यास्तु पत्रैर्मामर्चयेत्पुनः ।
पत्रालाभे तु शाखाभिः शाकालाभे शिफालवैः।
शिफाभावे मृदा तत्र भक्तिमानर्चयेत माम् ॥ १४.१०४.७६ ॥
ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਪੱਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ; ਸਾਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਮਲ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ; ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਭਗਤ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
14.104.77
वर्जनीयानि पुष्पाणि शृणु राजन्समाहितः ।
किङ्किणी मुनिपुष्पं च धुर्धूरं पाटलं तथा ॥ १४.१०४.७७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ: ਕਿੰਕਿਣੀ, ਮੁਨੀਪੁਸ਼ਪ, ਧੁਰਧੂਰ ਅਤੇ ਪਾਟਲ ਵੀ।
14.104.78
तथाऽतिमुक्तकं चैव पुन्नागं नक्तमालिकम् ।
यौधिकं क्षीरिकापुष्पं निर्गुण्डी लाङ्गुली जपा ॥ १४.१०४.७८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਮੁਕਤਕ, ਪੁੰਨਾਗ, ਨਕਤਮਾਲਿਕਾ, ਯੌਧਿਕ, ਕਸ਼ੀਰਿਕਾ ਫੁੱਲ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਲਾਂਗੁਲੀ ਅਤੇ ਜਪਾ।
14.104.79
कर्णिकारं तथाऽशोकं शल्मलीपुष्पमेव च ।
ककुभाः कोविदाराश्च वैभीतकमथापि च ॥ १४.१०४.७९ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਣਿਕਾਰ, ਅਸ਼ੋਕ, ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਫੁੱਲ, ਕਕੁਭ, ਕੋਵਿਦਾਰ ਅਤੇ ਵੈਭੀਤਕ ਵੀ।
14.104.80
कुरण्टकप्रसूनं च कल्पकं कालकं तथा ।
अङ्केलं गिरिकर्णी च नीलान्येव च सर्वशः।
एकपर्णानि चान्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥ १४.१०४.८० ॥
ਕੁਰੰਟਕ ਫੁੱਲ, ਕਲਪਕ, ਕਾਲਕ, ਅੰਕੇਲ, ਗਿਰਿਕਰਣੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲ, ਏਕਪਰਣ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
14.104.81
अर्कपुष्पाणि वर्ज्यानि अर्कपत्रस्तितानि च ।
व्याघृताः पिचुमन्दानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥ १४.१०४.८१ ॥
ਅਰਕ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਜਿਤ ਹਨ, ਅਰਕ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ; ਵਿਆਘ੍ਰਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਚੁਮੰਦ, ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
14.104.82
अन्यैस्तु शुक्लपत्रैस्तु गन्धवद्भिर्नराधिप ।
अवर्ज्यैस्तैर्यथालाभं मद्भक्तो मां समर्चयेत् ॥ १४.१०४.८२ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚਿੱਟੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਵਰਜਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਣ, ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
14.104.83
कथं त्वमर्चनीयोसि मूर्तयः कीदृशास्तु ते ।
वैखानसाः कथं ब्रुयूः कथं वा पाञ्चरात्रिकाः ॥ १४.१०४.८३ ॥
ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ? ਵੈਖਾਨਸ ਕਿਵੇਂ ਆਖਣ, ਜਾਂ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰਿਕ ਕਿਵੇਂ ਆਖਣ?
14.104.84
शृणु पाण्डव तत्सर्वमर्चनाक्रममात्मनः ।
स्थण्डिले पद्मकं कृत्वा चाष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ १४.१०४.८४ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣ। ਸਮਤਲ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਠ ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਕਰਣਿਕਾ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਬਣਾ ਕੇ।
14.104.85
अष्टाक्षरविधानेन ह्यथवा द्वादशाक्षरैः ।
वैदिकैरथ मन्त्रैश्च मम सूक्तेन वा पुनः ॥ १४.१०४.८५ ॥
ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰੀ ਨਾਲ, ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਸੂਕਤ ਨਾਲ।
14.104.86
स्थापितं मां ततस्तस्मिन्नर्ययित्वा विचक्षणः ।
पुरुषं च ततः सत्यमत्युतं च युधिष्टिर ॥ १४.१०४.८६ ॥
ਉੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੁਰਸ਼, ਸਤਿਆ ਤੇ ਅਚਯੁਤ ਨੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।
14.104.87
अनिरुद्धं च मां प्राहुर्वैखानसविदो जनाः ।
अन्ये त्वेवं विजानन्ति मां राजन्पाञ्चरात्रिकाः। ॥ १४.१०४.८७ ॥
ਵੈਖਾਨਸ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰਿਕ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
14.104.88
वासुदेवं च राजेन्द्र संकर्षणमथापि वा ।
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च चतुर्मूर्तिं प्रचक्षते ॥ १४.१०४.८८ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ; ਚਾਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.104.89
एताश्चान्याश्च राजेन्द्र संज्ञाभेदेन मूर्तयः ।
विद्ध्यार्थान्तरा एवं मामेवं चार्चयेद्भुधः ॥ १४.१०४.८९ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਮ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਣ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
14.104.90
त्वद्भक्ताः कीदृसा देव कानि तेषं व्रतानि च ।
एतत्कथय देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.१०४.९० ॥
ਹੇ ਦੇਵ, ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼, ਹੇ ਅਚੁਤ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੋ।
14.104.91
अनन्यदेवताभक्ता चे मद्भक्तजनप्रियाः ।
मामेव शरणं प्राप्ता मद्भक्तास्ते प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.९१ ॥
ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
14.104.92
स्वर्ग्याण्यपि यशस्यानि मत्प्रियाणि विशेषतः ।
मद्भक्तः पाण्डवश्रेष्ठ व्रतानीमानि धारयेत् ॥ १४.१०४.९२ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਇਹ ਵਰਤ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
14.104.93
नान्यदाच्छादयेद्वस्त्रं मद्भक्तो जलतारणे ।
स्वस्थस्तु न दिवा स्वप्येन्मधुमांसानि वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९३ ॥
ਪਾਣੀ ਲੰਘਦੇ ਸਮੇਂ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੋਰ ਕੱਪੜਾ ਨਾ ਓੜ੍ਹੇ; ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਨਾ ਸੌਂਵੇ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤਿਆਗੇ।
14.104.94
प्रदक्षिणं व्रजेद्विप्रान्गामश्वत्थं हुताशनम् ।
न धावेत्पतिते वर्षे नाग्नभिक्षां च लोपयेत् ॥ १४.१०४.९४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਗਾਂ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਣਾ ਕਰੇ; ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌੜੇ ਨਾ, ਅੱਗ-ਭਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੋਪ ਨਾ ਕਰੇ।
14.104.95
प्रत्यक्षलवणं नाद्यत्सौभाञ्जनकरञ्जनौ ।
ग्रासमुष्टिं गवपे दद्याद्धान्याम्लं चैव वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९५ ॥
ਦਿਸਦਾ ਲੂਣ ਨਾ ਖਾਵੇ, ਸੌਭਾਂਜਨ ਅਤੇ ਕਰੰਜ ਨਾ ਖਾਵੇ; ਗਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਸ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਧਾਨਿਆਮਲ ਵੀ ਤਿਆਗੇ।
14.104.96
तथा पर्युषितं चापि पक्वं परगृहागतम् ।
अनिवेदितं च यद्द्रव्यं तत्प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਸੀ, ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਭੇਟ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਦਾਰਥ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14.104.97
विभितककरञ्जानां छायां दूरे विवर्जयेत् ।
पिप्रदेवपरीवादान्न वदेत्पीडितोपि सन् ॥ १४.१०४.९७ ॥
ਵਿਭੀਤਕ ਅਤੇ ਕਰੰਜ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਦੂਰੋਂ ਤਿਆਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ।
14.104.98
सात्विका राजसाश्चापि तामसाश्चापि पाण्डव ।
मामर्चयन्ति मद्भक्तास्तेषामीदृग्विदा गतिः ॥ १४.१०४.९८ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ ਵੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
14.104.99
तामसास्तिमिरं यान्ति राजसा रज एव तत् ।
सात्विकाः सत्वसंपन्नाः सत्वमेव प्रयान्ति ते ॥ १४.१०४.९९ ॥
ਤਾਮਸੀ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਸੀ ਰਜ ਨੂੰ; ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਸਾਤਵਿਕ ਸਤਵ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
14.104.100
ये सिद्धाः सन्ति साङ्ख्येन योगसत्वबलेन च ।
नभस्यादित्यचन्द्राभ्यां पश्यन्ति पदविस्तरम् ॥ १४.१०४.१०० ॥
ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਤੇ ਸਤਵ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਰਾਹੀਂ ਮਾਰਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
14.104.101
एकस्तंभे नवद्वारे त्रिस्थूणे पञ्चसाक्षिके ।
एतस्मिन्देहनगरे राजसस्तु सदा भवेत् ॥ १४.१०४.१०१ ॥
ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ, ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਤਿੰਨ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਗਵਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੀ ਗੁਣ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
14.104.102
उदिते सवितर्याप्य क्रियायुक्तस्य धीमतः ।
चतुर्वेदविदश्चापि देहे षड्वृषलाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०२ ॥
ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੇ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
14.104.103
क्षत्रियाः सप्त विज्ञेया वैश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ।
नियताः पाण्डवश्रेष्ठ शूद्राणामेकविंशतिः ॥ १४.१०४.१०३ ॥
ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਸੱਤ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਵੈਸ਼ ਅੱਠ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸ਼ੂਦਰ ਇੱਕੀ ਨਿਯਤ ਹਨ।
14.104.104
कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहश्च मद एव च ।
महामोहश्च इत्येते देहे षड्वृषलाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०४ ॥
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਮਦ ਅਤੇ ਮਹਾਮੋਹ—ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
14.104.105
गर्वः स्तंभो ह्यहङ्कार ईर्ष्या च द्रोह एव च ।
पारुष्यं क्रूरता चैव सप्तैत क्षत्रियाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०५ ॥
ਗਰਵ, ਸਤੰਭ, ਹੰਕਾਰ, ਈਰਖਾ, ਦ੍ਰੋਹ, ਕਠੋਰਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰਤਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
14.104.106
तीक्ष्णता निकृतिर्माया शाठ्यं डंभो ह्यनार्जवम् ।
पैशुन्यमनृतं चैव वेश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.१०६ ॥
ਤਿੱਖਾਪਣ, ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਾਇਆ, ਸ਼ਾਠਯ, ਡੰਭ, ਅਨਾਰਜਵ, ਚੁਗਲੀ ਅਤੇ ਝੂਠ—ਇਹ ਅੱਠ ਵੈਸ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
14.104.107
तृष्णा बुभुक्षा निद्रा च ह्यालस्यं चाघृणादयः ।
आधिश्चापि विषादश्च प्रमादो हीनसत्वता ॥ १४.१०४.१०७ ॥
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਭੁੱਖ, ਨੀਂਦ, ਆਲਸ, ਨਿਰਦਇਤਾ ਆਦਿ, ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ, ਵਿਸ਼ਾਦ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਅਤੇ ਹੀਣ ਸੱਤਵਤਾ।
14.104.108
भयं विक्लबता जाड्यं पापकं मन्युरेव च ।
आशा चाश्रद्दधानत्वमनवस्थाप्यमन्त्रणम् ॥ १४.१०४.१०८ ॥
ਭਯ, ਵਿਕਲਬਤਾ, ਜੜਤਾ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਆਸ਼ਾ, ਸ਼ਰਧਾਹੀਣਤਾ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਕੁਮੰਤ੍ਰਣਾ।
14.104.109
आशौचं मलिनत्वं च शूद्रा ह्येते प्रकीर्तिताः ।
यस्मिन्नेते न दृश्यन्ते स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ १४.१०४.१०९ ॥
ਅਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਮਲੀਨਤਾ, ਇਹੀ ਸ਼ੂਦਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
14.104.110
येषुयेषु हि भावेषु यत्कालं वर्तते द्विजः ।
तत्कालं वै स विज्ञेयो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ॥ १४.१०४.११० ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ।
14.104.111
प्राणानायम्य यत्कालं येन मां चापि चिन्तयेत् ।
तत्कालो वै द्विजो ज्ञेयः शेषकालो ह्यथेतरः ॥ १४.१०४.१११ ॥
ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮਿਤ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮੇਰਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਦ੍ਵਿਜ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਹੈ।
14.104.112
तस्मात्तु सात्विको भूत्वा शुचिः क्रोधविवर्जितः ।
मामर्चयेत्तु सततं मत्प्रियत्वं यदीच्छति ॥ १४.१०४.११२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਾਤਵਿਕ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
14.104.113
अलोलजिह्वः समुपस्थितो धृतिं ।
निधाय चक्षुर्युगमात्रमेव तत।
मनश्च वाचं च निगृह्य चञ्चलं ।
भयान्निवृत्तो मम भक्त उच्यते ॥ १४.१०४.११३ ॥
ਜਿਸਦੀ ਜੀਭ ਚੰਚਲ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇੱਕ ਜੂਏ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੱਕ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਬੋਲ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭੈ ਤੋਂ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ — ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
14.104.114
ईदृशाध्यात्मिनो ये तु ब्राह्मणा नियतेन्द्रियाः ।
तेषां श्राद्धेषु तृप्यन्ति तेन तृप्ताः पितामहाः ॥ १४.१०४.११४ ॥
ਏਹੋ ਜਿਹੇ ਜੋ ਆਤਮਗਿਆਨੀ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
14.104.115
धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।
क्षमा जयति न क्रोधः क्षमावान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०४.११५ ॥
ਧਰਮ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਸੱਚ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ; ਖਿਮਾ ਜਿੱਤਦੀ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਖਿਮਾਵਾਨ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ।