महाभारत · अध्याय 14.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.104.1
विप्रयोगे शरीरस्य सेन्द्रियस्य विशेषतः ।
अन्तरा वर्तमानस्य गतिः प्राणस्य कीदृशी ॥ १४.१०४.१ ॥
शरीरापासून वियोग होताना, विशेषतः इंद्रियांसह, मध्यावस्थेत असलेल्या प्राणाची गती कशी असते?
14.104.2
शुभाशुभकृतं सर्वं प्राप्नोतीह फलं नरः ।
न तु सर्वस्य भूतस्य पञ्चत्वं विद्यते नृप ॥ १४.१०४.२ ॥
माणूस येथे शुभ-अशुभ कर्मांचे सर्व फळ मिळवतो; पण हे नृपा, सर्व प्राण्यांना पंचत्व (मृत्यू) असतेच असे नाही.
14.104.3
पञ्चत्वं पाण्डवश्रेष्ठ भूरिभूतिकरं नृणाम् ।
तेषां पञ्च महायज्ञान्ये कुर्वन्ति द्विजोत्तम ॥ १४.१०४.३ ॥
हे पांडवश्रेष्ठा, पंचत्व (मृत्यू) माणसांसाठी मोठे कल्याण घडवते; हे द्विजोत्तमा, जे पाच महायज्ञ करतात त्यांच्यासाठी ते तसे होते.
14.104.4
पञ्चत्वं पञ्चभिर्भूतैर्वियोगं संप्रचक्षते ।
न जायते न म्रियते पुरुषः शाश्वतः सदा ॥ १४.१०४.४ ॥
पंचत्वाला पाच भूतांचा वियोग असे म्हणतात; पुरुष जन्मत नाही, मरत नाही, तो सदैव शाश्वत आहे.
14.104.5
प्रायेण मरणं नाम पापिनामेव पाण्डव ।
येषां तु न गतिः पुण्या तेषां मरणमुच्यते ॥ १४.१०४.५ ॥
साधारणतः मरण हे पाप्यांचेच असते असे म्हटले जाते, हे पांडवा; ज्यांची पुण्यगती नसते त्यांनाच मरण म्हटले जाते.
14.104.6
प्रायेणाकृतकृत्यस्तु मृत्योरुद्विजते जनः ।
कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्युं प्रियमिवातिथिम् ॥ १४.१०४.६ ॥
साधारणतः ज्याचे कर्तव्य पूर्ण झालेले नसते तो मृत्यूला भितो; पण ज्यांचे कर्तव्य पूर्ण झाले आहे ते प्रिय पाहुण्याप्रमाणे मृत्यूची वाट पाहतात.
14.104.7
पञ्च यज्ञाः कथं देव क्रियन्तेऽत्र द्विजातिभिः ।
तेषां नाम च देवेश वक्तुमर्हस्यशेषतः ॥ १४.१०४.७ ॥
हे देवा, येथे द्विजाति पाच यज्ञ कसे करतात? हे देवेशा, त्यांची नावे पूर्णपणे सांगावीत.
14.104.8
शृणु पञ्च महायज्ञान्कीर्त्यमानान्युधिष्ठिर ।
यैरेव ब्रह्मसालोक्यं लभ्यते गृहमेधिना ॥ १४.१०४.८ ॥
हे युधिष्ठिरा, ऐक, सांगितल्या जाणाऱ्या पाच महायज्ञांविषयी. त्यांनीच गृहस्थाला ब्रह्मलोकाची सालोक्यता मिळते.
14.104.9
ऋभुजज्ञं ब्रह्मयज्ञं भूतयज्ञं च पाण्डव ।
नृयज्ञं पितृयज्ञं च पञ्च यज्ञान्प्रचक्षते ॥ १४.१०४.९ ॥
हे पाण्डवा, ऋभुयज्ञ, ब्रह्मयज्ञ, भूतयज्ञ, नृयज्ञ आणि पितृयज्ञ — या पाच यज्ञांना ते सांगतात.
14.104.10
तर्पणं ऋभुयज्ञः स्यात्स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञकः ।
भूतयज्ञो बलिर्यज्ञो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्।
पितॄनुद्दिश्य यत्कर्म पितृयज्ञः प्रकीर्तितः ॥ १४.१०४.१० ॥
तर्पण हा ऋभुयज्ञ; स्वाध्याय हा ब्रह्मयज्ञ. बलि हा भूतयज्ञ; अतिथिपूजन हा नृयज्ञ. पितरांना उद्देशून जे कर्म केले जाते, त्यास पितृयज्ञ म्हटले आहे.
14.104.11
हुतं चाप्यहुतं चैव तथा प्रहुतमेव च ।
प्राशितं बलिदानं च पाकयज्ञान्प्रचक्षते ॥ १४.१०४.११ ॥
हुत, अहुत, प्रहुत, प्राशित आणि बलिदान — यांना पाकयज्ञ म्हणतात.
14.104.12
वैश्वदेवादयो होमा हुतमित्युच्यते बुधैः ।
अहुतं च भवेद्दत्तं प्रहुतं ब्राह्मणाशितम् ॥ १४.१०४.१२ ॥
वैश्वदेव इत्यादी होमांना विद्वान हुत म्हणतात. अहुत म्हणजे दिलेले दान; प्रहुत म्हणजे ब्राह्मणाने जेवलेले.
14.104.13
प्राणाग्निहोत्रहोमं च प्राशितं विधिवद्विदुः ।
बलिकर्म च राजेन्द्र पाकयज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.१३ ॥
प्राणाग्निहोत्र होम आणि प्राशन विधिपूर्वक जाणले जाते. हे राजेंद्रा, बलिकर्म आणि पाकयज्ञ सांगितले आहेत.
14.104.14
केचित्पञ्च महायज्ञान्पाकयज्ञान्प्रचक्षते ।
अपरे ब्रह्मयज्ञादीन्महायज्ञविदो विदुः ॥ १४.१०४.१४ ॥
काही लोक पाच महायज्ञांना पाकयज्ञ म्हणतात; इतर ब्रह्मयज्ञादींना म्हणतात. महायज्ञ जाणणारे असे जाणतात.
14.104.15
सर्व एते महायज्ञाः सर्वथा परिकीर्तिताः ।
बुभुक्षितान्ब्राह्मणांस्तु यथाशक्ति न हापयेत् ॥ १४.१०४.१५ ॥
हे सर्व महायज्ञ सर्व प्रकारे सांगितले आहेत. भुकेल्या ब्राह्मणांना आपल्या शक्तीनुसार डावलू नये.
14.104.16
अहन्यहनि ये त्वेतानकृत्वा भुञ्जते स्वयम् ।
केवलं मलमश्नन्ति ते नार न च संशयः ॥ १४.१०४.१६ ॥
जे लोक दररोज हे न करता स्वतः भोजन करतात, ते केवळ मलच खातात — ते माणसे नाहीत, यात संशय नाही.
14.104.17
तस्मात्स्नात्वा द्विजो विद्वान्कुर्यादेतान्दिनेदिने ।
अतोऽन्यथा तु भुञ्जन्वै प्रायश्चित्ती भवेद्द्विजः ॥ १४.१०४.१७ ॥
म्हणून विद्वान द्विजाने स्नान करून दररोज हे करावे. याउलट जो भोजन करतो, तो द्विज प्रायश्चित्ती ठरतो.
14.104.18
देवदेवेशक दैत्यघ्न त्वद्भक्तस्य जनार्दन ।
वक्तुमर्हसि देवेश स्नानस्य च विधिं मम ॥ १४.१०४.१८ ॥
हे देवदेवा, ईशा, दैत्यनाशका, जनार्दना! तुमच्या भक्ताला, हे देवेशा, स्नानाची विधी सांगणे तुम्हाला योग्य आहे.
14.104.19
शृणु पाण्डव तत्सर्व पवित्रं पापनाशनम् ।
स्नात्वा येन विधानेन मुच्यन्ते किल्बिषाद्द्विजाः ॥ १४.१०४.१९ ॥
हे पांडवा, ते सर्व ऐक. ते पवित्र आणि पापनाशक आहे. ज्या विधीने स्नान करून द्विज पापातून मुक्त होतात ते ऐक.
14.104.20
मृदं च गोमयं चैव तिलं दर्भांस्तथैव च ।
पुष्पाण्यपि यथान्यायमादाय तु जलं व्रजेत् ॥ १४.१०४.२० ॥
माती, गोमय, तीळ आणि दर्भ तसेच फुलेही योग्य रीतीने घेऊन मग पाण्याकडे जावे.
14.104.21
नद्यां स्नात्वा न च स्नायदन्यत्र द्विजसत्तम ।
सति प्रभूते पयसि नाल्पे स्नायात्कदाचन ॥ १४.१०४.२१ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, नदीत स्नान केल्यानंतर इतरत्र स्नान करू नये. पुष्कळ पाणी असताना थोड्या पाण्यात कधीही स्नान करू नये.
14.104.22
गत्वोदकसमीपं तु शुचौ देशे मनोरमे ।
ततो मृद्गोमयादीनि तत्र विप्रो विनिक्षिपेत् ॥ १४.१०४.२२ ॥
पाण्याजवळ जाऊन, शुद्ध आणि मनोहर ठिकाणी, नंतर ब्राह्मणाने तेथे माती, गोमय इत्यादी ठेवावे.
14.104.23
बहिः प्रक्षाल्य पादौ च द्विराचम्य प्रयत्नतः ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कुर्यात्तु तज्जलम् ॥ १४.१०४.२३ ॥
बाहेर पाय धुऊन, दोनदा आचमन करून, प्रयत्नपूर्वक प्रदक्षिणा घालून, मग त्या पाण्याला नमस्कार करावा.
14.104.24
न च प्रक्षालयेद्विद्वांस्तीर्थमद्भिः कदाचन ।
न च पादेन वा हन्याद्धस्तेनान्येन तज्जलम् ॥ १४.१०४.२४ ॥
विद्वानाने तीर्थ पाण्याने कधीही धुऊ नये; पायाने, हाताने किंवा दुसऱ्या कशाने त्या पाण्यावर प्रहार करू नये.
14.104.25
सर्वदेवमया ह्यापो मन्मयाः पाण्डुनन्दन ।
तस्मात्तास्तु न हन्तव्यास्त्वद्भिः प्रक्षालयेत्स्थलं ॥ १४.१०४.२५ ॥
हे पांडुनंदना, पाणी सर्व देवांनी आणि माझ्याने भरलेले आहे. म्हणून त्याला कधीही मारू नये; पाण्यानेच जागा धुवावी.
14.104.26
केवलं प्रथमं मज्जेन्नाङ्गानि विमृशेद्बुधः ।
तत्तु तीर्थं समासाद्य कुर्यादाचमनं पुनः ॥ १४.१०४.२६ ॥
शहाण्याने प्रथम केवळ बुडी मारावी, अवयवांना स्पर्श करू नये. ते तीर्थ गाठून पुन्हा आचमन करावे.
14.104.27
गोकर्णाकृतिवत्कृत्वा करं त्रिः प्रपिबेज्जलम् ।
द्विस्तत्परिमृजेद्वक्त्रं पादावभ्युक्ष्य चात्मनः।
शीर्षण्यांस्तु ततः प्राणान्सकृदेवतु संस्पृशेन ॥ १४.१०४.२७ ॥
गाईच्या कानाच्या आकाराप्रमाणे हात करून तीन वेळा पाणी प्यावे. नंतर दोन वेळा तोंड पुसावे, पायांवर पाणी शिंपडून डोक्याशी संबंधित प्राणांना एकदा स्पर्श करावा.
14.104.28
बाहू द्वौ च ततः स्पृष्ट्वा हृदयं नाभिमेव च ।
प्रत्यङ्गमुदकं स्पृष्ट्वा मूर्धानं तु पुनः स्पृशेत् ॥ १४.१०४.२८ ॥
नंतर दोन्ही बाहू, हृदय व नाभी यांना स्पर्श करून, प्रत्येक अवयवाला पाणी लावून, पुन्हा डोक्याला स्पर्श करावा.
14.104.29
आपः पुनन्त्वित्युक्त्वा च पुनराचमनं चरेत् ।
सोङ्कारव्याहृतीर्वाऽपि सदसस्पतिमित्यृचम् ॥ १४.१०४.२९ ॥
"आपः पुनन्तु" असे म्हणून पुन्हा आचमन करावे; किंवा ओंकारासह व्याहृती, किंवा "सदसस्पतिम्" ही ऋचा म्हणावी.
14.104.30
आचम्य मृत्तिकाः पश्चात्त्रिधा कृत्वा समालभेत् ।
ऋचेदं विष्णुरित्यङ्गमुत्तमाधममध्यमम्।
आलभ्य वारुणैः सूक्तैर्नमस्कृत्य जलं ततः ॥ १४.१०४.३० ॥
आचमन करून, नंतर मातीचे तीन भाग करून, 'इदं विष्णुः' ऋचेसह उत्तम, अधम व मध्यम अंगांना स्पर्श करावा; नंतर वारुण सूक्तांनी स्पर्श व नमस्कार करून जल (घ्यावे).
14.104.31
स्रवन्ती चेत्प्रतिस्रोतः प्रत्यर्कं चान्यवारिषु ।
मज्जेदोमित्युदाहृत्य न च विक्षोभयेज्जलम् ॥ १४.१०४.३१ ॥
पाणी वाहत असल्यास त्याच्या प्रतिप्रवाहात, किंवा सूर्याभिमुख होऊन, किंवा इतर पाण्यात 'ओम्' उच्चारून बुडी मारावी; पाणी क्षुब्ध करू नये.
14.104.32
गोमयं च त्रिधा कृत्वा जले पूर्वं समालभेत् ।
सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं च जपेत्पुनः ॥ १४.१०४.३२ ॥
शेण तीन भाग करून प्रथम पाण्यात स्पर्श करावे; नंतर व्याहृती व प्रणवासह गायत्रीचा पुन्हा जप करावा.
14.104.33
पुनराचमनं कृत्वा मद्गतेनान्तरात्मना ।
आपोहिष्ठेति तिसृभिर्ऋग्भिः पूतेन वारिणा।
तथा तरत्समन्दीभिः सिञ्चेच्चतसृभिः क्रमात् ॥ १४.१०४.३३ ॥
पुन्हा आचमन करून, माझ्यात स्थिर अंतरात्म्याने, 'आपो हिष्ठा' या तीन ऋचांनी पवित्र जलाने, तसेच 'तरत्समन्दी' ऋचांनी चार वेळा क्रमाने प्रोक्षण करावे.
14.104.34
गोसूक्तेनाश्वसूक्तेन शुद्धवर्गेणि चात्मनः ।
वैष्णवैर्वारुणैः सूक्तैः सावित्रैरिन्द्रदेवतैः ॥ १४.१०४.३४ ॥
गोसूक्त व अश्वसूक्ताने, स्वतःच्या शुद्ध वर्गाने; वैष्णव, वारुण, सावित्र व इंद्रदेवताच्या सूक्तांनी (अभिषेक करावा).
14.104.35
वामदैव्येन चात्मानमन्यैर्मन्मयसामभिः ।
स्थित्वाऽन्तःसलिले सूक्तं जपेद्वाचाऽघमर्षणं ॥ १४.१०४.३५ ॥
वामदेव्य सूक्त व माझ्याशी संबंधित इतर साम यांनी स्वतःला (शुद्ध करावे); पाण्यात उभे राहून वाणीने अघमर्षण सूक्ताचा जप करावा.
14.104.36
सव्याहृतीकां सप्रणवां गायत्रीं वा ततो जपेत् ।
आश्वासमोक्षात्प्रणवं जपेद्वा मामनुस्मरन् ॥ १४.१०४.३६ ॥
किंवा व्याहृतींसह आणि प्रणवासह गायत्रीचा जप करावा. किंवा श्वास सोडेपर्यंत प्रणवाचा जप करावा आणि माझे स्मरण करावे.
14.104.37
उत्प्लुत्य तीर्थमासाद्य धौते शुक्ले च वाससी ।
शुद्धे चाच्छादयेत्कक्षे न कुर्यात्परिपाशके ॥ १४.१०४.३७ ॥
उडी मारून तीर्थाजवळ जाऊन, धुतलेली पांढरी शुद्ध अशी दोन वस्त्रे कमरेला गुंडाळावीत; कमरेला गाठ बांधू नये.
14.104.38
पाशेन बद्ध्वा कक्षे यत्कुरुते कर्म वैदिकम् ।
राक्षसा दानवा दैत्यास्तद्विलुंपन्ति हर्षिताः।
तस्मत्सर्वप्रयत्नेन कक्ष्यापाशं न धारयेत् ॥ १४.१०४.३८ ॥
कमरेला पाश बांधून जे वैदिक कर्म केले जाते, ते राक्षस, दानव आणि दैत्य हर्षाने नष्ट करतात. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी कमरेचा पाश धारण करू नये.
14.104.39
ततः प्रक्षाल्य पादौ च हस्तौ चैव मृदा शनैः ।
आचम्य पुनराचामेत्पुनः सावित्रिया द्विजः ॥ १४.१०४.३९ ॥
नंतर मातीने दोन्ही पाय आणि दोन्ही हात हळूहळू धुऊन आचमन करावे; द्विजाने सावित्रीसह पुन्हा आचमन करावे.
14.104.40
प्राङ्मुखोदङ्मुखो वाऽपि ध्यायन्वेदान्समाहितः ।
जले जलगतः शुद्धः स्थल एव स्थलस्थितः।
उभयत्र स्थितस्तस्मादाचामेदात्मशुद्धये ॥ १४.१०४.४० ॥
पूर्व किंवा उत्तर दिशेला तोंड करून, वेदांचे ध्यान करीत, एकाग्र मनाने—पाण्यात असेल तर पाण्यात उभा राहून, भूमीवर असेल तर भूमीवर उभा राहून शुद्ध होतो. दोन्ही ठिकाणी उभा राहून आत्मशुद्धीसाठी आचमन करावे.
14.104.41
दर्भेषु दर्भपाणिः सन्प्राङ्मुखः सुसमाहितः ।
प्राणायामांस्ततः कुर्यान्मद्गतेनान्तरात्मना ॥ १४.१०४.४१ ॥
दर्भावर बसून, हातात दर्भ घेऊन, पूर्वेकडे तोंड करून, नीट एकाग्र होऊन, नंतर माझ्यावर लागलेल्या अंतरात्म्याने प्राणायाम करावा.
14.104.42
सहस्रकृत्वः सावित्रीं शतकृत्वस्तु वा जपेत् ॥ १४.१०४.४२ ॥
सावित्री मंत्राचा हजार वेळा किंवा शंभर वेळा जप करावा.
14.104.43
समाहितो जपेत्तस्मात्सावित्र्या चाभिमन्त्र्य च ।
मन्देहानां विनाशाय रक्षसां विक्षिपेज्जलम् ॥ १४.१०४.४३ ॥
म्हणून एकाग्र चित्ताने जप करावा, सावित्रीने अभिमंत्रित करून मंदबुद्धी राक्षसांच्या नाशासाठी पाणी शिंपडावे.
14.104.44
उद्वर्गोसीत्यथा चान्तःप्रायश्चित्तजलं क्षिपेत् ॥ १४.१०४.४४ ॥
'तू उद्वर्ग आहेस' असे म्हणून, अंतःकरणातून प्रायश्चित्त जल टाकावे.
14.104.45
अथादाय सुपुष्पाणि तोयमञ्जलिना द्विजः ।
प्रक्षिप्य प्रतिसूर्यं च व्योममुद्रां प्रकल्पयेत् ॥ १४.१०४.४५ ॥
नंतर द्विजाने सुंदर फुले आणि पाणी ओंजळीत घेऊन, सूर्याच्या दिशेने टाकून व्योममुद्रा धारण करावी.
14.104.46
ततो द्वादशकृत्वस्तु सूर्यस्येकाक्षरं जपेत् ।
ततः षडक्षरादीनि षट्कृत्वः परिवर्तयेत् ॥ १४.१०४.४६ ॥
नंतर सूर्याचा एकाक्षर मंत्र बारा वेळा जपावा; मग षडक्षर इत्यादी मंत्र सहा सहा वेळा आलटून जपावेत.
14.104.47
प्रदक्षिणं परामृश्य मुद्रया स्वमुखान्तरे ।
ऊर्ध्वबाहुस्ततो भूत्वा सूर्यमीक्षेत्समाहितः ॥ १४.१०४.४७ ॥
प्रदक्षिणा घालून, मुद्रेने स्वतःच्या मुखात स्पर्श करून, नंतर बाहू वर उंचावून एकाग्र होऊन सूर्याकडे पाहावे.
14.104.48
तन्मण्डलस्थं मां ध्यायंस्तोजोमूर्तिं चतुर्भुजम् ।
उदुत्यं च जपेन्मन्त्रं चित्रं तच्चक्षुरित्यपि ॥ १४.१०४.४८ ॥
त्या मंडलात स्थित, तेजोमूर्ती, चतुर्भुज अशा मला ध्यान करत 'उदुत्यं' मंत्र आणि 'चित्रं तच्चक्षुः' हेही जपावे.
14.104.49
सावित्रीं च यथाशत्ति जप्त्वा सूक्तं च मामकम् ।
मन्मयानि च सामानि पुरुषव्रतमेव च ॥ १४.१०४.४९ ॥
सावित्री व माझे स्वतःचे सूक्त यथाशक्ती जपून, माझ्याशी संबंधित सामगान आणि पुरुषव्रत (आचरावे).
14.104.50
ततश्चालोकयेदर्कं हंसः शुचिषदित्यपि ।
प्रदक्षिणं समावृत्य नमस्कृत्य दिवाकरम् ॥ १४.१०४.५० ॥
नंतर सूर्याकडे पाहावे; 'हंसः शुचिषत्' (मंत्रही) जपावा. प्रदक्षिणा करून, नमस्कार करून दिवाकराला (सूर्याला) वंदन करावे.
14.104.51
ततस्तु तर्पयेदद्भिर्ब्रह्म्णां मां च शङ्करम् ।
प्रजापतिं च देवांश्च तथा देवमुनीनपि ॥ १४.१०४.५१ ॥
नंतर पाण्याने ब्राह्मणांचे, मला, शंकराचे, प्रजापतीचे, देवांचे आणि देवमुनींचेही तर्पण करावे.
14.104.52
साङ्गानपि तथा वेदानितिहासान्क्रतूनपि ।
पुराणानि च सर्वाणि कुलान्यप्सरसां तथा ॥ १४.१०४.५२ ॥
अंगांसह वेद, इतिहास, यज्ञ, सर्व पुराणे आणि अप्सरांची कुले यांचेही (तर्पण करावे).
14.104.53
क्रतून्संवत्सरं चैव कलाकाष्ठात्मकं तथा ।
भूतग्रामांश्च भूतानि सरितः सागरांस्तथा।
शैलाञ्शैलस्थितान्देवानोषधीः सवनस्पतीः ॥ १४.१०४.५३ ॥
यज्ञ, संवत्सर, कला-काष्ठा रूप काल, प्राणिसमूह, प्राणी, नद्या, सागर, पर्वत, पर्वतांवर स्थित देव, औषधी आणि वृक्ष यांचेही (तर्पण करावे).
14.104.54
तर्पयेदुपवीती च प्रत्येकं तृप्यतामिति ।
अन्वारभ्य च सव्येन पाणिना दक्षिणेन तु ॥ १४.१०४.५४ ॥
उपवीती होऊन प्रत्येकाला 'तृप्यताम्' असे म्हणून तर्पण करावे; डाव्या व उजव्या हाताने स्पर्श करून.
14.104.55
निवीती तर्पयेद्विद्वानृषीन्मन्त्रकृतस्तथा ।
मरीच्यादीनृषींश्चैव नारदाद्यान्समाहितः ॥ १४.१०४.५५ ॥
निवीती होऊन विद्वानाने मंत्रकर्ते ऋषी व मरीची इत्यादी ऋषी तसेच नारदादींना एकाग्र मनाने तर्पण करावे.
14.104.56
प्राचीनावीत्यथैतास्तु तर्पयेद्देवताः पितॄत् ।
ततस्तु कव्यवाडग्निं सों वैवस्वतं तथा ॥ १४.१०४.५६ ॥
नंतर प्राचीनावीती होऊन या देवतांना व पितरांना तर्पण करावे; नंतर कव्यवाट् अग्नी, सोम व वैवस्वत यम यांनाही.
14.104.57
ततश्चार्यमणं चापि ह्यग्निष्वात्तांस्तथैव च ।
सोमपांश्चैव दर्भेषु सतिलैरेव वारिभिः।
तृप्यतामिति पश्चात्तु स पितॄंस्तर्पयेत्ततः ॥ १४.१०४.५७ ॥
नंतर अर्यमा, अग्निष्वात्त व सोमप यांनाही दर्भावर तिळासह पाण्याने 'तृप्यताम्' म्हणून; नंतर त्याने पितरांना तर्पण करावे.
14.104.58
पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् ।
पितामहीस्तता चापि तथैव प्रपितामहीः ॥ १४.१०४.५८ ॥
पित्यांना, पितामहांना आणि तसेच प्रपितामहांना; पितामहींना आणि तसेच प्रपितामहींनाही.
14.104.59
मातरं चात्मनश्चैव गुरुमाचार्यमेव च ।
पितृमातृष्वसारौ च तथा मातामहीमपि ॥ १४.१०४.५९ ॥
आईला, स्वतःच्या आईला, गुरूला व आचार्याला; वडिलांच्या व आईच्या भगिनींना आणि मातामहीला.
14.104.60
उपाध्यायान्सखीन्बन्धूञ्शिष्यर्त्विग्ज्ञातिबांधवान् ।
प्रमीतानानृशंस्यार्थं तर्पयेत्तानमत्सरः ॥ १४.१०४.६० ॥
उपाध्याय, मित्र, बंधू, शिष्य, ऋत्विज, ज्ञाती-बांधव आणि मृतांना करुणेने, मत्सरावाचून तर्पणाने तृप्त करावे.
14.104.61
तर्पयित्वा तथाऽऽचम्य स्नानवस्त्रं प्रपीडयेत् ।
वृत्तिं भृत्यजनस्याहुः स्नानं पानं च तद्विदः ॥ १४.१०४.६१ ॥
तर्पण करून, तसेच आचमन करून स्नानवस्त्र पिळावे. हे जाणणारे स्नान आणि पान हीच सेवकांची उपजीविका होय असे म्हणतात.
14.104.62
अतर्पयित्वा तान्पूर्वं स्नानवस्त्रं न पीडयेत् ।
पीडयेच्चेत्पुरा मोहाद्देवाः सर्पिगणास्तथा।
पितरस्तु निराशास्ते शप्त्वा यान्ति यथागतं ॥ १४.१०४.६२ ॥
त्यांना प्रथम तर्पण न देता स्नानवस्त्र पिळू नये. मोहाने आधीच पिळले तर देव, सर्पगण आणि पितर निराश होऊन शाप देऊन जसे आले तसेच परत जातात.
14.104.63
प्रक्षाल्य तु मृदा पादावाचम्य प्रयतः पुनः ।
दर्भेषु दर्भपाणिः सन्स्वाध्यायं तु समारभेत् ॥ १४.१०४.६३ ॥
नंतर मातीने पाय धुऊन, पुन्हा आचमन करून, संयमी होऊन, हातात दर्भ घेऊन दर्भांवर बसून स्वाध्याय सुरू करावा.
14.104.64
वेदमादौ समारभ्य ततोपर्युपरि क्रमात् ।
यदधीतेऽन्वहं शक्त्या तत्स्वाध्यायं प्रचक्षते ॥ १४.१०४.६४ ॥
वेद प्रारंभापासून क्रमाक्रमाने पुढे पुढे, शक्तीनुसार दररोज जे अध्ययन केले जाते त्यालाच स्वाध्याय म्हणतात.
14.104.65
ऋचो वाऽपि यजुर्वाऽपि सामगायमथापि च ।
इतिहासपुराणानि यथाशक्ति न हापयेत् ॥ १४.१०४.६५ ॥
ऋचा, यजुस किंवा साम-गायन, तसेच इतिहास-पुराणे — शक्तीनुसार यांचा त्याग करू नये.
14.104.66
उत्थाय तु नमस्कृत्य दिशो दिग्देवता अपि ।
ब्रह्मणं च ततश्चाग्निं पृथिवीमोषधीस्तथा ॥ १४.१०४.६६ ॥
उठून नमस्कार करून दिशा व दिक्‌देवतांना, नंतर ब्रह्मदेवाला व अग्नीला, पृथ्वीला व औषधींनाही नमस्कार करावा.
14.104.67
वाचं वाचस्पतिं चैव मां चैव सरितस्तथा ।
नमस्कृत्य तथाऽद्भिस्तु प्रणवादि च पूर्ववत् ॥ १४.१०४.६७ ॥
वाणी, वाचस्पती, मला व नद्यांना नमस्कार करून, पाण्यानेही, प्रणव इत्यादींसह, पूर्वीप्रमाणे.
14.104.68
ततो नमोऽद्भ्य इत्युक्त्वा नमस्कुर्यात्तु तज्जलम् ।
घृणिः सूर्यस्तथाऽऽदित्यस्तं प्रणम्य स्वमूर्धनि ॥ १४.१०४.६८ ॥
नंतर 'नमोऽद्भ्यः' असे म्हणून त्या पाण्याला नमस्कार करावा; घृणी, सूर्य व आदित्य यांना प्रणाम करून स्वतःच्या मस्तकावर.
14.104.69
ततस्त्वालोकयन्नर्कं प्रणवेन समाहितः ।
ततो मामर्चयेत्पुष्पैर्मत्प्रियैरेव नित्यशः ॥ १४.१०४.६९ ॥
नंतर सूर्याकडे पाहत, प्रणवासह एकाग्र होऊन; नंतर माझ्या प्रिय फुलांनी दररोज माझी पूजा करावी.
14.104.70
त्वत्प्रियाणि प्रसूनानि त्वदधिष्ठानि माधव ।
सर्वाण्याचक्ष्व देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.१०४.७० ॥
आपणाला प्रिय असणारी व आपल्यात स्थित असणारी सर्व फुले सांगा, हे माधवा; हे देवेशा, हे अच्युता, आपल्या भक्ताला, मला.
14.104.71
शृणुष्वावहितो राजन्पुष्पाणि प्रियकृन्ति मे ।
कुमुदं करवीरं च चणकं चंपकं तथा ॥ १४.१०४.७१ ॥
हे राजा, लक्षपूर्वक ऐक: मला आनंद देणारी फुले — कुमुद, करवीर, चणक आणि चंपक तसेच.
14.104.72
मल्लिकाजातिपुष्पं च नन्द्यावर्तं च नन्दिकम् ।
पलाशपुष्पपत्राणि दूर्वा भृङ्गकमेव च ॥ १४.१०४.७२ ॥
मल्लिका व जाती पुष्प, नन्द्यावर्त व नन्दिक, पळस फुले व पाने, दूर्वा गवत आणि भृङ्गक.
14.104.73
वनमाला च राजेन्द्र मत्प्रियाणि विशेषतः ।
सर्वेषामपि पुष्पाणां सहस्रगुणमुत्पलम् ॥ १४.१०४.७३ ॥
हे राजेंद्रा, वनमाला मला विशेष प्रिय आहे; सर्व फुलांत उत्पल हजारपटीने श्रेष्ठ आहे.
14.104.74
तस्मात्पद्मं तथा राजन्पद्मात्तु सतपत्रकम् ।
तस्मात्सहस्रपत्रं तु पुण्डरीकं ततः परम् ॥ १४.१०४.७४ ॥
नंतर, हे राजा, पद्म; पद्मापेक्षा शतपत्र; त्याहून सहस्रपत्र; आणि त्यानंतर पुंडरीक श्रेष्ठ.
14.104.75
पुण्डरीकसहस्रात्तु तुलसी गुणतोऽधिका ।
बकपुष्पं ततस्तस्मात्सौवर्णं तु ततोऽधिकम्।
सौवर्णात्तु प्रसूनाच्च मत्प्रियं नास्ति पाण्डव ॥ १४.१०४.७५ ॥
हजार पुंडरीकांपेक्षाही तुळस गुणाने अधिक; नंतर बकपुष्प; त्याहून सौवर्ण पुष्प अधिक; हे पांडवा, सौवर्ण पुष्पापेक्षा मला प्रिय असे काहीच नाही.
14.104.76
पुष्पाभावे तुलस्यास्तु पत्रैर्मामर्चयेत्पुनः ।
पत्रालाभे तु शाखाभिः शाकालाभे शिफालवैः।
शिफाभावे मृदा तत्र भक्तिमानर्चयेत माम् ॥ १४.१०४.७६ ॥
तुळशीचे फूल नसेल तर पानांनी माझी पूजा करावी; पाने नसतील तर फांद्यांनी; भाजी नसेल तर मुळांच्या कोंबांनी; मुळे नसतील तर भक्तिमान पुरुषाने मातीने माझी पूजा करावी.
14.104.77
वर्जनीयानि पुष्पाणि शृणु राजन्समाहितः ।
किङ्किणी मुनिपुष्पं च धुर्धूरं पाटलं तथा ॥ १४.१०४.७७ ॥
हे राजा, वर्ज्य असलेली फुले लक्षपूर्वक ऐक: किङ्किणी, मुनिपुष्प, धुर्धूर आणि पाटल.
14.104.78
तथाऽतिमुक्तकं चैव पुन्नागं नक्तमालिकम् ।
यौधिकं क्षीरिकापुष्पं निर्गुण्डी लाङ्गुली जपा ॥ १४.१०४.७८ ॥
तसेच अतिमुक्तक, पुन्नाग, नक्तमालिका, यौधिक, क्षीरिका पुष्प, निर्गुंडी, लाङ्गुली आणि जपा.
14.104.79
कर्णिकारं तथाऽशोकं शल्मलीपुष्पमेव च ।
ककुभाः कोविदाराश्च वैभीतकमथापि च ॥ १४.१०४.७९ ॥
तसेच कर्णिकार, अशोक, शाल्मली पुष्प, ककुभ, कोविदार आणि वैभीतक.
14.104.80
कुरण्टकप्रसूनं च कल्पकं कालकं तथा ।
अङ्केलं गिरिकर्णी च नीलान्येव च सर्वशः।
एकपर्णानि चान्यानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥ १४.१०४.८० ॥
कुरण्टक पुष्प, कल्पक, कालक, अंकेल, गिरिकर्णी आणि सर्व प्रकारची निळी फुले, एकपर्ण व इतर सर्व वर्ज्य करावीत.
14.104.81
अर्कपुष्पाणि वर्ज्यानि अर्कपत्रस्तितानि च ।
व्याघृताः पिचुमन्दानि सर्वाण्येव विवर्जयेत् ॥ १४.१०४.८१ ॥
अर्क पुष्पे वर्ज्य आहेत, अर्क पत्रेही; व्याघृता व पिचुमंद, हे सर्व वर्ज्य करावे.
14.104.82
अन्यैस्तु शुक्लपत्रैस्तु गन्धवद्भिर्नराधिप ।
अवर्ज्यैस्तैर्यथालाभं मद्भक्तो मां समर्चयेत् ॥ १४.१०४.८२ ॥
हे नराधिपा, इतर सुगंधी शुभ्र पत्रांनी, जी वर्ज्य नाहीत, जी मिळतील त्यांनी माझ्या भक्ताने माझी पूजा करावी.
14.104.83
कथं त्वमर्चनीयोसि मूर्तयः कीदृशास्तु ते ।
वैखानसाः कथं ब्रुयूः कथं वा पाञ्चरात्रिकाः ॥ १४.१०४.८३ ॥
आपली पूजा कशी करावी? आपल्या मूर्ती कशा आहेत? वैखानसांनी कसे म्हणावे, किंवा पांचरात्रिकांनी कसे म्हणावे?
14.104.84
शृणु पाण्डव तत्सर्वमर्चनाक्रममात्मनः ।
स्थण्डिले पद्मकं कृत्वा चाष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ १४.१०४.८४ ॥
हे पाण्डवा, माझा संपूर्ण पूजाक्रम ऐक. सपाट जागी आठ पाकळ्या व कर्णिकेसह कमळ काढून.
14.104.85
अष्टाक्षरविधानेन ह्यथवा द्वादशाक्षरैः ।
वैदिकैरथ मन्त्रैश्च मम सूक्तेन वा पुनः ॥ १४.१०४.८५ ॥
अष्टाक्षर विधीने, किंवा द्वादशाक्षरांनी, वैदिक मंत्रांनी, किंवा माझ्या सूक्तानी.
14.104.86
स्थापितं मां ततस्तस्मिन्नर्ययित्वा विचक्षणः ।
पुरुषं च ततः सत्यमत्युतं च युधिष्टिर ॥ १४.१०४.८६ ॥
तेथे मला स्थापून, विचक्षण पूजून, मग पुरुष, सत्य आणि अच्युत यांनाही, हे युधिष्ठिरा.
14.104.87
अनिरुद्धं च मां प्राहुर्वैखानसविदो जनाः ।
अन्ये त्वेवं विजानन्ति मां राजन्पाञ्चरात्रिकाः। ॥ १४.१०४.८७ ॥
वैखानस जाणणारे लोक मला अनिरुद्ध म्हणतात. पण हे राजा, पाञ्चरात्रिक मला असे जाणतात.
14.104.88
वासुदेवं च राजेन्द्र संकर्षणमथापि वा ।
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च चतुर्मूर्तिं प्रचक्षते ॥ १४.१०४.८८ ॥
हे राजेंद्रा, वासुदेव आणि संकर्षण, किंवा प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध; चार मूर्ती असलेला मला म्हटले जाते.
14.104.89
एताश्चान्याश्च राजेन्द्र संज्ञाभेदेन मूर्तयः ।
विद्ध्यार्थान्तरा एवं मामेवं चार्चयेद्भुधः ॥ १४.१०४.८९ ॥
हे राजेंद्रा, ह्या आणि इतर मूर्ती नावभेदाने आहेत; त्यांना भिन्न अर्थाच्या समज. बुद्धिमानाने असेच माझी पूजा करावी.
14.104.90
त्वद्भक्ताः कीदृसा देव कानि तेषं व्रतानि च ।
एतत्कथय देवेश त्वद्भक्तस्य ममाच्युत ॥ १४.१०४.९० ॥
हे देवा, तुमचे भक्त कसे असतात आणि त्यांची व्रते कोणती? हे देवेशा, हे अच्युता, तुमच्या भक्ताला मला हे सांगा.
14.104.91
अनन्यदेवताभक्ता चे मद्भक्तजनप्रियाः ।
मामेव शरणं प्राप्ता मद्भक्तास्ते प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.९१ ॥
जे इतर कोणत्याही देवतेचे भक्त नाहीत, जे माझ्या भक्तांना प्रिय आहेत, आणि ज्यांनी केवळ मलाच शरण घेतले आहे, तेच माझे भक्त म्हणून सांगितले जातात.
14.104.92
स्वर्ग्याण्यपि यशस्यानि मत्प्रियाणि विशेषतः ।
मद्भक्तः पाण्डवश्रेष्ठ व्रतानीमानि धारयेत् ॥ १४.१०४.९२ ॥
हे पांडवश्रेष्ठा, स्वर्ग देणारी, यश देणारी आणि विशेषतः मला प्रिय असलेली ही व्रते माझ्या भक्ताने पाळावीत.
14.104.93
नान्यदाच्छादयेद्वस्त्रं मद्भक्तो जलतारणे ।
स्वस्थस्तु न दिवा स्वप्येन्मधुमांसानि वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९३ ॥
पाणी ओलांडताना माझ्या भक्ताने दुसरे वस्त्र पांघरू नये; सुस्थितीत असताना दिवसा झोपू नये, मध आणि मांस वर्ज्य करावे.
14.104.94
प्रदक्षिणं व्रजेद्विप्रान्गामश्वत्थं हुताशनम् ।
न धावेत्पतिते वर्षे नाग्नभिक्षां च लोपयेत् ॥ १४.१०४.९४ ॥
ब्राह्मण, गाय, पिंपळ आणि अग्नी यांना प्रदक्षिणा घालावी; पाऊस पडत असताना धावू नये, अग्नि-भिक्षा लोपू देऊ नये.
14.104.95
प्रत्यक्षलवणं नाद्यत्सौभाञ्जनकरञ्जनौ ।
ग्रासमुष्टिं गवपे दद्याद्धान्याम्लं चैव वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९५ ॥
प्रत्यक्ष मीठ खाऊ नये, सौभांजन आणि करंज खाऊ नयेत; गाईला एक घास-मूठ द्यावी, आणि धान्याम्ल वर्ज्य करावे.
14.104.96
तथा पर्युषितं चापि पक्वं परगृहागतम् ।
अनिवेदितं च यद्द्रव्यं तत्प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ १४.१०४.९६ ॥
तसेच शिळे, शिजवलेले असले तरी दुसऱ्याच्या घरून आलेले आणि अर्पण न केलेले पदार्थ प्रयत्नपूर्वक वर्ज्य करावेत.
14.104.97
विभितककरञ्जानां छायां दूरे विवर्जयेत् ।
पिप्रदेवपरीवादान्न वदेत्पीडितोपि सन् ॥ १४.१०४.९७ ॥
विभीतक आणि करंज वृक्षांची सावली दूरूनच टाळावी; पीडित असतानाही ब्राह्मणांची निंदा करू नये.
14.104.98
सात्विका राजसाश्चापि तामसाश्चापि पाण्डव ।
मामर्चयन्ति मद्भक्तास्तेषामीदृग्विदा गतिः ॥ १४.१०४.९८ ॥
हे पांडवा, सात्त्विक, राजस आणि तामसही जे माझे भक्त मला पूजतात, त्यांची गती अशा ज्ञानी लोकांसारखीच असते.
14.104.99
तामसास्तिमिरं यान्ति राजसा रज एव तत् ।
सात्विकाः सत्वसंपन्नाः सत्वमेव प्रयान्ति ते ॥ १४.१०४.९९ ॥
तामस अंधकार पावतात, राजस रजोगुण पावतात; सत्त्वगुणसंपन्न सात्त्विक मात्र सत्त्वच पावतात.
14.104.100
ये सिद्धाः सन्ति साङ्ख्येन योगसत्वबलेन च ।
नभस्यादित्यचन्द्राभ्यां पश्यन्ति पदविस्तरम् ॥ १४.१०४.१०० ॥
जे सांख्याने आणि योग व सत्त्वाच्या बळाने सिद्ध आहेत, ते आकाशात सूर्य व चंद्र यांच्याद्वारे मार्गाचा विस्तार पाहतात.
14.104.101
एकस्तंभे नवद्वारे त्रिस्थूणे पञ्चसाक्षिके ।
एतस्मिन्देहनगरे राजसस्तु सदा भवेत् ॥ १४.१०४.१०१ ॥
एक खांब, नऊ द्वारे, तीन आधार, पाच साक्षी असलेल्या या देहनगरात रजोगुण नेहमी असतो.
14.104.102
उदिते सवितर्याप्य क्रियायुक्तस्य धीमतः ।
चतुर्वेदविदश्चापि देहे षड्वृषलाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०२ ॥
सूर्य उगवल्यावर, कर्मनिष्ठ बुद्धिमान आणि चारही वेद जाणणाऱ्याच्या देहात सहा वृषल असल्याचे सांगितले आहे.
14.104.103
क्षत्रियाः सप्त विज्ञेया वैश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ।
नियताः पाण्डवश्रेष्ठ शूद्राणामेकविंशतिः ॥ १४.१०४.१०३ ॥
क्षत्रिय सात जाणावेत, वैश्य आठ सांगितले आहेत. हे पांडवश्रेष्ठा, शूद्र एकवीस निश्चित आहेत.
14.104.104
कामः क्रोधश्च लोभश्च मोहश्च मद एव च ।
महामोहश्च इत्येते देहे षड्वृषलाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०४ ॥
काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद आणि महामोह—हेच देहातील सहा वृषल असे सांगितले आहेत.
14.104.105
गर्वः स्तंभो ह्यहङ्कार ईर्ष्या च द्रोह एव च ।
पारुष्यं क्रूरता चैव सप्तैत क्षत्रियाः स्मृताः ॥ १४.१०४.१०५ ॥
गर्व, स्तंभ, अहंकार, ईर्ष्या, द्रोह, पारुष्य आणि क्रूरता—ही सात क्षत्रिय असल्याचे सांगितले आहे.
14.104.106
तीक्ष्णता निकृतिर्माया शाठ्यं डंभो ह्यनार्जवम् ।
पैशुन्यमनृतं चैव वेश्यास्त्वष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ १४.१०४.१०६ ॥
तीक्ष्णता, निकृती, माया, शाठ्य, दंभ, अनार्जव, पैशुन्य आणि असत्य—हे आठ वैश्य असल्याचे सांगितले आहे.
14.104.107
तृष्णा बुभुक्षा निद्रा च ह्यालस्यं चाघृणादयः ।
आधिश्चापि विषादश्च प्रमादो हीनसत्वता ॥ १४.१०४.१०७ ॥
तृष्णा, भूक, निद्रा, आळस, निर्दयता इत्यादी, मानसिक पीडा, विषाद, प्रमाद आणि हीनसत्त्वता.
14.104.108
भयं विक्लबता जाड्यं पापकं मन्युरेव च ।
आशा चाश्रद्दधानत्वमनवस्थाप्यमन्त्रणम् ॥ १४.१०४.१०८ ॥
भय, विक्लबता, जडता, पापकर्म आणि क्रोध, आशा, श्रद्धाहीनता, अस्थिरता आणि कुमंत्रणा.
14.104.109
आशौचं मलिनत्वं च शूद्रा ह्येते प्रकीर्तिताः ।
यस्मिन्नेते न दृश्यन्ते स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ १४.१०४.१०९ ॥
अशौच आणि मलिनता हेच शूद्र म्हणून सांगितले आहेत. ज्याच्यात हे दिसत नाहीत तोच ब्राह्मण म्हणवला जातो.
14.104.110
येषुयेषु हि भावेषु यत्कालं वर्तते द्विजः ।
तत्कालं वै स विज्ञेयो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ॥ १४.१०४.११० ॥
ज्या ज्या भावांमध्ये द्विज ज्या काळी राहतो, त्या काळी त्यालाच ब्राह्मण समजावे — ज्ञानात दुर्बल असलेला.
14.104.111
प्राणानायम्य यत्कालं येन मां चापि चिन्तयेत् ।
तत्कालो वै द्विजो ज्ञेयः शेषकालो ह्यथेतरः ॥ १४.१०४.१११ ॥
प्राणांचे नियमन करून ज्या काळी तो माझे चिंतन करतो, त्याच काळी त्याला द्विज समजावे; उरलेला काळ वेगळा आहे.
14.104.112
तस्मात्तु सात्विको भूत्वा शुचिः क्रोधविवर्जितः ।
मामर्चयेत्तु सततं मत्प्रियत्वं यदीच्छति ॥ १४.१०४.११२ ॥
म्हणून सात्त्विक, शुचि आणि क्रोधरहित होऊन, माझा प्रिय होण्याची इच्छा असणाऱ्याने सतत माझी पूजा करावी.
14.104.113
अलोलजिह्वः समुपस्थितो धृतिं ।
निधाय चक्षुर्युगमात्रमेव तत।
मनश्च वाचं च निगृह्य चञ्चलं ।
भयान्निवृत्तो मम भक्त उच्यते ॥ १४.१०४.११३ ॥
ज्याची जीभ चंचल नाही, जो धैर्याने उपस्थित आहे, जो दृष्टी एका जुवाइतक्याच अंतरावर ठेवतो, मन आणि चंचल वाणी आवरतो, भयापासून निवृत्त झाला आहे — तोच माझा भक्त म्हटला जातो.
14.104.114
ईदृशाध्यात्मिनो ये तु ब्राह्मणा नियतेन्द्रियाः ।
तेषां श्राद्धेषु तृप्यन्ति तेन तृप्ताः पितामहाः ॥ १४.१०४.११४ ॥
असे जे आत्मज्ञानी, इंद्रिये संयमित ठेवणारे ब्राह्मण आहेत, त्यांच्या श्राद्धांनी पितामह तृप्त होतात; त्या तृप्तीने ते प्रसन्न होतात.
14.104.115
धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।
क्षमा जयति न क्रोधः क्षमावान्ब्राह्मणो भवेत् ॥ १४.१०४.११५ ॥
धर्म जिंकतो, अधर्म नव्हे; सत्य जिंकते, असत्य नव्हे; क्षमा जिंकते, क्रोध नव्हे. क्षमाशील तोच ब्राह्मण असावा.