મહાભારત · અધ્યાય 14.108
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.108.1
अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीपिणः ।
किंलक्षणोसौ भति तन्मे ब्रूहि जनार्दन ॥ १४.१०८.१ ॥
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: જ્ઞાનીઓ ધર્મને અનેક બાજુઓ અને અનેક દ્વારવાળો કહે છે. હે જનાર્દન, તેનું લક્ષણ શું છે અને તે કેવી રીતે પ્રકાશે છે? મને કહો.
14.108.2
शृणु राजन्समासेन धर्मशौचविधिक्रमम् ।
अहिंसा शौचमक्रोधमानृशंस्यं दमः शमः।
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम् ॥ १४.१०८.२ ॥
ભગવાને કહ્યું: હે રાજન, ધર્મ અને શૌચના વિધિક્રમને સંક્ષેપમાં સાંભળો. અહિંસા, શૌચ, ક્રોધનો અભાવ, અનૃશંસ્ય, દમ, શમ અને આર્જવ — હે રાજેન્દ્ર, એ જ નિશ્ચિત ધર્મનાં લક્ષણો છે.
14.108.3
ब्रह्मचर्यं तपः क्षान्तिर्मधुमांसस्य वर्जनम् ।
मर्यादायां स्थितिश्चैव शमः शौचस्य लक्षणम् ॥ १४.१०८.३ ॥
બ્રહ્મચર્ય, તપ, ક્ષમા, મધ અને માંસનો ત્યાગ, મર્યાદામાં સ્થિતિ અને શમ — એ જ શૌચનાં લક્ષણો છે.
14.108.4
बाल्ये विद्यां निषेवेत यौवने दारसंग्रहम् ।
वार्धके मौनमातिष्ठेत्सर्वदा धर्ममाचरेत् ॥ १४.१०८.४ ॥
બાલ્યાવસ્થામાં વિદ્યાની સેવા કરવી, યૌવનમાં દાર-સંગ્રહ કરવો, વૃદ્ધાવસ્થામાં મૌન ધારણ કરવું અને સદા ધર્મનું આચરણ કરવું.
14.108.5
ब्राह्मणान्नावमन्येत गुरुन्परिवदेन्न च ।
यतीनामनुकूलः स्यादेष धर्मः सनातनः ॥ १४.१०८.५ ॥
બ્રાહ્મણોનું અપમાન ન કરવું, ગુરુઓની નિંદા ન કરવી; યતિઓ પ્રત્યે અનુકૂળ રહેવું — એ જ સનાતન ધર્મ છે.
14.108.6
यतिर्गुरुर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।
पतिरेव गुरुः स्त्रीणां सर्वेषां पार्थिवो गुरुः ॥ १४.१०८.६ ॥
દ્વિજાતિઓના ગુરુ યતિ છે; વર્ણોના ગુરુ બ્રાહ્મણ છે; સ્ત્રીઓના ગુરુ પતિ જ છે; અને સર્વના ગુરુ રાજા છે.
14.108.7
यद्गृहस्तार्जितं पापं ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा ।
निर्दहिष्यति तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः ॥ १४.१०८.७ ॥
ગૃહસ્થે જાણીને કે અજાણતાં જે પાપ એકઠું કર્યું હોય, તે બધું એક રાત રોકાયેલો યતિ બાળી નાખશે.
14.108.8
दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा ज्ञानिनोऽज्ञानिनोपि वा ।
गृहस्थैर्यतयः पूज्याः परत्र हितकाङ्क्षिभिः ॥ १४.१०८.८ ॥
દુરાચારી હોય કે સદાચારી, જ્ઞાની હોય કે અજ્ઞાની, પરલોકનું હિત ઇચ્છતા ગૃહસ્થોએ યતિઓની પૂજા કરવી.
14.108.9
एकदण्डी त्रिदण्डी वा शिखी वा मुण्डितोपि वा ।
काषायदण्डधारोपि यतिः पूज्यो न संशयः ॥ १४.१०८.९ ॥
એકદંડી હોય કે ત્રિદંડી, શિખાધારી હોય કે મુંડિત મસ્તક, કાષાય દંડ ધારણ કરનાર હોય, યતિ પૂજનીય છે, એમાં સંશય નથી.
14.108.10
अपूजितो गृहस्थैर्वा तथा चाप्यवमानितः ।
यतिर्वाऽप्यतिथिर्वाऽपि नरके पातयिष्यतः ॥ १४.१०८.१० ॥
ગૃહસ્થો દ્વારા અપૂજિત કે અપમાનિત થયેલો યતિ, કે અતિથિ, તેમને નરકમાં નાખશે.
14.108.11
तस्मात्तु यत्नतः पूज्या मद्भक्ता मत्परायणाः ।
मयि संन्यस्तकर्माणः परत्र हितकाङ्क्षिभिः ॥ १४.१०८.११ ॥
તેથી પરલોકનું હિત ઇચ્છતા ગૃહસ્થોએ મારા ભક્તોની, મારામાં તત્પર રહેનારની, જેમણે મારામાં કર્મસંન્યાસ કર્યો છે તેમની યત્નપૂર્વક પૂજા કરવી.
14.108.12
प्रहरेन्न द्विजान्विप्रो गां न हन्यात्कदाचन ।
भ्रूणहत्यासमं चैव उभयं यो निषेवते ॥ १४.१०८.१२ ॥
બ્રાહ્મણે દ્વિજોને પ્રહાર ન કરવો, અને ગાયને ક્યારેય ન મારવી; જે આ બંને કરે છે તે ભ્રૂણહત્યા સમાન પાપ કરે છે.
14.108.13
नाग्निं मुखेनोपधमेन्न च पादौ प्रतापयेत् ।
नाधः कुर्यात्कदाचित्तु न पृष्ठं परितापयेत् ॥ १४.१०८.१३ ॥
મોંથી અગ્નિને ફૂંકવો નહીં, પગ ગરમ કરવા નહીં. ક્યારેય અગ્નિને નીચે ન કરવો, પીઠને પણ ગરમ ન કરવી.
14.108.14
नान्तरा गमनं कुर्यान्न चामेध्यं विनिक्षिपेत् ।
उच्छिष्टो न स्पृशेदग्निमाशौचस्थो न जातुचित् ॥ १४.१०८.१४ ॥
અગ્નિની વચ્ચેથી જવું નહીં, અને અપવિત્ર વસ્તુ તેમાં નાખવી નહીં. ઉચ્છિષ્ટ વ્યક્તિએ અગ્નિને સ્પર્શ ન કરવો; આશૌચમાં રહેલાએ ક્યારેય ન કરવો.
14.108.15
श्वचण्डालादिभिः स्पृष्टो नाङ्गमग्नौ प्रतापयेत् ।
सर्वदेवमयो वह्निस्तस्माच्छुद्धः सदा स्पृशेत् ॥ १४.१०८.१५ ॥
કૂતરો, ચાંડાળ વગેરેથી સ્પર્શાયેલ વ્યક્તિએ અગ્નિમાં પોતાનું અંગ તપાવવું નહીં. અગ્નિ સર્વદેવમય છે; તેથી શુદ્ધ થઈને હંમેશા તેને સ્પર્શ કરવો.
14.108.16
प्राप्तमूत्रपुरीषस्तु न स्पृशेद्वह्निमात्मवान् ।
यावत्तु धारयेद्वेगं तावदप्रयतो भवेत् ॥ १४.१०८.१६ ॥
મૂત્ર-મળનો વેગ આવ્યો હોય ત્યારે આત્મસંયમી વ્યક્તિએ અગ્નિને સ્પર્શ ન કરવો. જ્યાં સુધી તે વેગને રોકી રાખે, ત્યાં સુધી તે અશુદ્ધ જ રહે છે.
14.108.17
पचनाग्निं न गृह्णीयात्परवेश्मनि जातुचित् ।
तस्मिन्पक्वेन चान्नेन यत्कर्म कुरुते शुभम् ॥ १४.१०८.१७ ॥
રાંધવાનો અગ્નિ બીજાના ઘરમાં ક્યારેય લેવો નહીં. તે અગ્નિમાં રાંધેલા અન્નથી જે શુભ કર્મ કરે છે...
14.108.18
तस्यैव तच्छुभस्यार्धमग्निदस्य भवेन्नृप ।
तस्माद्गृहगतं वह्निं प्रकुर्यादविनाशितम् ॥ १४.१०८.१८ ॥
હે રાજન્, તે શુભ કર્મનું અર્ધું ફળ અગ્નિ આપનારને મળે છે. તેથી ઘરમાં રહેલા અગ્નિને અવિનાશી રાખવો.
14.108.19
प्रमादाद्यदि वाऽज्ञानात्तस्य नाशो भविष्यति ।
गृह्णीयात्तु मथित्वा वा श्रोत्रियागारतोपि वा ॥ १४.१०८.१९ ॥
પ્રમાદથી કે અજ્ઞાનથી જો તેનો નાશ થાય, તો મંથન કરીને અથવા શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણના ઘરેથી અગ્નિ લેવો.
14.108.20
कीदृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ।
कीदृशेभ्यो हि दातव्यं तन्मे ब्रूहि जनार्दन ॥ १४.१०८.२० ॥
હે જનાર્દન, કેવા સાધુ બ્રાહ્મણોને આપેલું દાન મહાફળ આપે છે? કેવા લોકોને દાન આપવું જોઈએ? તે મને કહો.
14.108.21
अक्रोधनाः सत्यपरा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १४.१०८.२१ ॥
જેઓ ક્રોધરહિત, સત્યનિષ્ઠ, ધર્મમાં નિત્ય સ્થિત અને ઇન્દ્રિયજયી છે, એવા સાધુ બ્રાહ્મણોને આપેલું દાન મહાફળ આપે છે.
14.108.22
अमानिनः सर्वसहा दृष्टार्था विजितेन्द्रियाः ।
सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १४.१०८.२२ ॥
જેઓ અભિમાનરહિત, સર્વ સહન કરનારા, પરમાર્થ જોનારા, ઇન્દ્રિયજયી, સર્વ પ્રાણીઓના હિતકારી અને મૈત્રીપૂર્ણ છે, તેમને આપેલું દાન મહાફળ આપે છે.
14.108.23
अलुब्धाः शुचयो वैद्या हीमन्तः सत्यवादिनः ।
स्वधर्मनिरता ये तु तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १४.१०८.२३ ॥
જેઓ લોભરહિત, શુચિ, વિદ્વાન, લજ્જાશીલ, સત્યવાદી અને સ્વધર્મમાં રત છે, તેમને આપેલું દાન મહાફળ આપે છે.
14.108.24
साङ्गंश्च चतुरो वेदान्योऽधीयेत दिनेदिने ।
शूद्रान्नं यस्य नो देहे तत्पात्रमृषयो विदुः ॥ १४.१०८.२४ ॥
અંગો સહિત ચારે વેદોનો જે દરરોજ અભ્યાસ કરે છે, અને જેના દેહમાં શૂદ્રનું અન્ન ગયું નથી, તેને ઋષિઓ પાત્ર માને છે.
14.108.25
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः ।
तारयेत्तत्कुलं सर्वमेकोपीह युधिष्ठिर ॥ १४.१०८.२५ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, પ્રજ્ઞા અને શાસ્ત્રજ્ઞાન, આચરણ અને શીલથી યુક્ત એક જ માણસ અહીં પોતાના સમગ્ર કુળને તારી શકે છે.
14.108.26
गामश्वमन्नं वित्तं वा तद्विधे प्रतिपादयेत् ।
निशम्य तु गुणोपेतं ब्राह्मअणं साधुसंमतम्।
दूरादाहृत्य सत्कृत्य तं प्रयत्नेन पूजयेत् ॥ १४.१०८.२६ ॥
ગાય, ઘોડો, અન્ન કે ધન તેવા (યોગ્ય) વ્યક્તિને આપવું; ગુણસંપન્ન, સાધુજનોએ માન્ય કરેલા બ્રાહ્મણને ઓળખીને, દૂરથી પણ બોલાવીને, સત્કાર કરીને, પ્રયત્નપૂર્વક તેમની પૂજા કરવી.
14.108.27
धर्माधर्मविधिस्त्वेवं भीमं भीष्मेण भाषितम् ।
भीष्मवाक्यात्सारभूतं वद धर्मं सुरेश्वर ॥ १४.१०८.२७ ॥
ભીષ્મે કહેલો ધર્મ-અધર્મનો વિધિ આ રીતે ભયંકર છે; હે સુરેશ્વર, ભીષ્મના વચનોમાંથી સારભૂત ધર્મ કહો.
14.108.28
अन्नेन धार्यते सर्वं जगदेतच्चराचरम् ।
अन्नात्प्रभवति प्राणः प्रत्यक्षं नास्ति संशयः ॥ १४.१०८.२८ ॥
અન્નથી આ સમગ્ર ચરાચર જગત ધારણ થાય છે; અન્નથી જ પ્રાણ ઉત્પન્ન થાય છે; આ પ્રત્યક્ષ છે, એમાં સંશય નથી.
14.108.29
कलत्रं पीडयित्वा तु देशे काले च शक्तितः ।
दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता ॥ १४.१०८.२९ ॥
પોતાના શરીર (કુટુંબ)ને પીડા ન આપીને, દેશ-કાળ અનુસાર, પોતાની શક્તિ મુજબ, પોતાની સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે ભિક્ષુને અન્ન આપવું જોઈએ.
14.108.30
विप्रमध्वपरिश्रान्तं बालं वृद्धमथापि वा ।
अर्चयेद्गुरुवत्प्रीतो गृहस्थो गृहमागतम् ॥ १४.१०८.३० ॥
માર્ગે થાકેલા બ્રાહ્મણ, બાળક કે વૃદ્ધ, અથવા ઘરે આવેલા કોઈપણને ગૃહસ્થે પ્રસન્ન થઈને ગુરુની જેમ પૂજવા જોઈએ.
14.108.31
क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः ।
अर्चयेदतिथिं प्रीतः परत्र हितभूतये ॥ १४.१०८.३१ ॥
ઊઠેલો ક્રોધ છોડી, સુશીલ અને મત્સરરહિત થઈ, પ્રસન્ન મનથી અતિથિનો સત્કાર કરવો; તે પરલોકમાં હિત અને સમૃદ્ધિ માટે છે.
14.108.32
अतिथिं नावमन्येत नानृतां गिरमीरयेत् ।
न पृच्छेद्गोत्रचरणं नाधीतं वा कदाचन ॥ १४.१०८.३२ ॥
અતિથિનું અપમાન ન કરવું, અસત્ય વચન ન બોલવું; તેનો ગોત્ર અને ચરણ ન પૂછવો, અને તેણે શું અભ્યાસ કર્યો છે તે પણ ક્યારેય ન પૂછવું.
14.108.33
चण्डालो वा श्वपाको वा काले यः कश्चिदागतः ।
अन्नेन पूजनीयः स्यात्परत्र हितमिच्छता ॥ १४.१०८.३३ ॥
ચંડાળ હો કે શ્વપાક, યોગ્ય સમયે જે કોઈ આવે, પરલોકનું હિત ઇચ્છનારે અન્નથી તેનો સત્કાર કરવો.
14.108.34
पिधाय तु गृहद्वारं भुक्ते योऽन्नं प्रहृष्टवान् ।
स्वर्गद्वारपिधानं वै कृतं तेन युधिष्ठिर ॥ १४.१०८.३४ ॥
ઘરનો દરવાજો બંધ કરીને જે પ્રસન્ન થઈને ભોજન કરે છે — હે યુધિષ્ઠિર, તેણે સ્વર્ગનું દ્વાર બંધ કરી દીધું છે.
14.108.35
पितॄन्देवानृषीन्विप्रानतिथींश्च निराश्रयान् ।
यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत् ॥ १४.१०८.३५ ॥
પિતૃઓ, દેવો, ઋષિઓ, બ્રાહ્મણો, અતિથિઓ અને આશ્રયહીનોને જે મનુષ્ય અન્નથી તૃપ્ત કરે છે, તેના પુણ્યનું ફળ મહાન છે.
14.108.36
कृत्वा तु पापं बहुशो यो दद्यादन्नमर्थिने ।
ब्राह्मणाय विशेषेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १४.१०८.३६ ॥
વારંવાર પાપ કર્યું હોય તો પણ, જે યાચકને, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણને, અન્ન આપે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
14.108.37
अन्नदः प्राणदो लोके प्राणदः सर्वदो भवेत् ।
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं भूतिमिच्छता ॥ १४.१०८.३७ ॥
જગતમાં અન્ન આપનાર પ્રાણ આપનાર છે; પ્રાણ આપનાર સર્વ આપનાર બને છે. તેથી કલ્યાણ ઇચ્છનારે વિશેષ રીતે અન્નદાન કરવું.
14.108.38
अन्नं ह्यमृतमित्याहुरन्नं प्रजननं स्मृतम् ।
अन्नप्रणाशो सीदन्ति शरीरे पञ्च धातवः ॥ १४.१०८.३८ ॥
અન્નને અમૃત કહેવાય છે; અન્ન પ્રજનનનું કારણ મનાયું છે. અન્ન નાશ પામે તો શરીરના પાંચ ધાતુ ક્ષીણ થાય છે.
14.108.39
बलं बलवतो नश्येदन्नहीनस्य देहिनः ।
तस्मादन्नं विशेषेण श्रद्धयाऽश्रद्धयापि वा ॥ १४.१०८.३९ ॥
અન્ન વિનાના દેહધારીનું બળવાનનું બળ પણ નાશ પામે છે. તેથી શ્રદ્ધાથી હોય કે અશ્રદ્ધાથી, વિશેષ રીતે અન્ન આપવું.
14.108.40
आदत्ते हि रसं सर्वमादित्यः स्वगभस्तिभिः ।
वायुस्तस्मात्समादाय रसं मेधेषु धारयेत् ॥ १४.१०८.४० ॥
સૂર્ય પોતાનાં કિરણોથી બધો રસ ખેંચી લે છે. પછી વાયુ એ રસ લઈને મેઘોમાં ધારણ કરે.
14.108.41
तत्तु मेघगतं भूमौ शक्रो वर्षति तादृशम् ।
तेन दिग्धा भवेद्देवी मही प्रीता च ॥ १४.१०८.४१ ॥
મેઘમાં ગયેલો એ રસ ઇન્દ્ર એ રીતે પૃથ્વી પર વરસાવે છે. તેનાથી દેવી પૃથ્વી ભીંજાઈને પ્રસન્ન થાય છે.
14.108.42
तस्यां सस्यानि रोहन्ति यैर्जीवन्त्यखिलाः प्रजाः ।
मांसमेदोस्थिमज्जानां सम्भवस्तेभ्य एव हि ॥ १४.१०८.४२ ॥
એ પૃથ્વીમાં પાક ઊગે છે; જેનાથી સર્વ પ્રજા જીવે છે. માંસ, મેદ, અસ્થિ અને મજ્જાની ઉત્પત્તિ તેમનાથી જ થાય છે.
14.108.43
एवं सूर्यश्च पवनो मेघः शक्रस्तथैव च ।
एक एव स्थितो राशिर्यतो भूतानि जज्ञिरे ॥ १४.१०८.४३ ॥
એ રીતે સૂર્ય, પવન, મેઘ અને ઇન્દ્ર પણ એક જ રાશિમાં સ્થિત છે; જેનાથી પ્રાણીઓ ઉત્પન્ન થયાં.
14.108.44
भवनानि च दिव्यानि दिवि तेषां महात्मनाम् ।
नानासंस्थानि भूतानि नानाभूमिगतानि च ॥ १४.१०८.४४ ॥
તે મહાત્માઓનાં સ્વર્ગમાં દિવ્ય ભવનો છે; વિવિધ રૂપના પ્રાણીઓ વિવિધ ભૂમિઓ પર છે.
14.108.45
चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च ।
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च ॥ १४.१०८.४५ ॥
ચંદ્રમંડળ જેવા શુભ્ર, ઘૂઘરીઓની જાળીઓવાળા, ઊગતા સૂર્યના વર્ણવાળા સ્થાવર અને જંગમ પદાર્થો છે.
14.108.46
अनेकशतसङ्ख्यानि सान्तर्जलवनानि च ।
तत्र पुष्पफलोपेताः कामदाः सुरपादपाः ॥ १४.१०८.४६ ॥
સેંકડોની સંખ્યામાં, અંદર જળવાળાં વનો પણ છે; ત્યાં ફૂલફળથી યુક્ત, કામના પૂરી કરનારાં દિવ્ય વૃક્ષો છે.
14.108.47
वाप्यो बद्धसभाः कूपा दीर्घिकाश्च सहस्रशः ।
भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च ॥ १४.१०८.४७ ॥
પગથિયાંવાળી વાવો, મજબૂત સભામંડપવાળા કૂવા, હજારો દીર્ઘિકાઓ; ભક્ષ્ય-ભોજ્યમય પર્વતો, વસ્ત્રો અને આભૂષણો પણ છે.
14.108.48
क्षीरस्रवन्त्यः सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः ।
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः ॥ १४.१०८.४८ ॥
દૂધ વહેતી નદીઓ અને અન્નના પર્વતો પણ છે; હજારો ઘોષ કરતાં જોડાયેલાં વાહનો છે.
14.108.49
प्रासादप्रवराः शुभ्राः शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः ।
अन्नदास्तत्र तिष्ठन्ति तस्मादन्नप्रदो भवेत् ॥ १४.१०८.४९ ॥
શ્રેષ્ઠ મહેલો, શ્વેત અને સોનાની જેમ ઝળહળતી શય્યાઓ ત્યાં છે; ત્યાં અન્નદાતાઓ વસે છે. તેથી માણસે અન્નદાતા થવું જોઈએ.