महाभारत · अध्याय 14.108
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.108.1
अनेकान्तं बहुद्वारं धर्ममाहुर्मनीपिणः ।
किंलक्षणोसौ भति तन्मे ब्रूहि जनार्दन ॥ १४.१०८.१ ॥
युधिष्ठिर म्हणाला: ज्ञानी लोक धर्माला अनेक बाजू आणि अनेक द्वारे असलेला म्हणतात. हे जनार्दना, त्याचे लक्षण काय आहे आणि तो कसा प्रकाशतो? मला सांगा.
14.108.2
शृणु राजन्समासेन धर्मशौचविधिक्रमम् ।
अहिंसा शौचमक्रोधमानृशंस्यं दमः शमः।
आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम् ॥ १४.१०८.२ ॥
भगवान म्हणाले: हे राजा, धर्म आणि शौचाचा विधिक्रम थोडक्यात ऐका. अहिंसा, शौच, क्रोधाचा अभाव, दयाळूपणा, दम, शम आणि आर्जव — हे राजेंद्रा, निश्चित धर्माची लक्षणे आहेत.
14.108.3
ब्रह्मचर्यं तपः क्षान्तिर्मधुमांसस्य वर्जनम् ।
मर्यादायां स्थितिश्चैव शमः शौचस्य लक्षणम् ॥ १४.१०८.३ ॥
ब्रह्मचर्य, तप, क्षमा, मध आणि मांसाचा त्याग, मर्यादेत स्थिर राहणे आणि शम — हीच शौचाची लक्षणे आहेत.
14.108.4
बाल्ये विद्यां निषेवेत यौवने दारसंग्रहम् ।
वार्धके मौनमातिष्ठेत्सर्वदा धर्ममाचरेत् ॥ १४.१०८.४ ॥
बाल्यात विद्येची सेवा करावी, तारुण्यात दारसंग्रह करावा, वार्धक्यात मौन धारण करावे आणि सदैव धर्माचरण करावे.
14.108.5
ब्राह्मणान्नावमन्येत गुरुन्परिवदेन्न च ।
यतीनामनुकूलः स्यादेष धर्मः सनातनः ॥ १४.१०८.५ ॥
ब्राह्मणांचा अपमान करू नये, गुरूंची निंदा करू नये; यतींप्रती अनुकूल असावे — हाच सनातन धर्म आहे.
14.108.6
यतिर्गुरुर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।
पतिरेव गुरुः स्त्रीणां सर्वेषां पार्थिवो गुरुः ॥ १४.१०८.६ ॥
द्विजांचा गुरू यती; वर्णांचा गुरू ब्राह्मण; स्त्रियांचा गुरू पतीच; आणि सर्वांचा गुरू राजा.
14.108.7
यद्गृहस्तार्जितं पापं ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा ।
निर्दहिष्यति तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः ॥ १४.१०८.७ ॥
गृहस्थाने ज्ञानाने किंवा अज्ञानाने जे पाप संचित केले असेल, ते सर्व एक रात्र राहिलेला यती जाळून टाकील.
14.108.8
दुर्वृत्ता वा सुवृत्ता वा ज्ञानिनोऽज्ञानिनोपि वा ।
गृहस्थैर्यतयः पूज्याः परत्र हितकाङ्क्षिभिः ॥ १४.१०८.८ ॥
दुराचारी असो वा सदाचारी, ज्ञानी असो वा अज्ञानी, परलोकाचे हित इच्छिणाऱ्या गृहस्थांनी यतींची पूजा करावी.
14.108.9
एकदण्डी त्रिदण्डी वा शिखी वा मुण्डितोपि वा ।
काषायदण्डधारोपि यतिः पूज्यो न संशयः ॥ १४.१०८.९ ॥
एकदंडी असो वा त्रिदंडी, शिखाधारी असो वा मुंडितमस्तक, काषाय दंड धारण करणारा असो, यती पूजनीय आहे, यात संशय नाही.
14.108.10
अपूजितो गृहस्थैर्वा तथा चाप्यवमानितः ।
यतिर्वाऽप्यतिथिर्वाऽपि नरके पातयिष्यतः ॥ १४.१०८.१० ॥
गृहस्थांनी अपूजित किंवा अपमानित केलेला यती, अथवा अतिथी, त्यांना नरकात पाडील.
14.108.11
तस्मात्तु यत्नतः पूज्या मद्भक्ता मत्परायणाः ।
मयि संन्यस्तकर्माणः परत्र हितकाङ्क्षिभिः ॥ १४.१०८.११ ॥
म्हणून परलोकाचे हित इच्छिणाऱ्या गृहस्थांनी माझ्या भक्तांची आणि माझ्यावर अवलंबून असलेल्यांची, ज्यांनी माझ्या ठायी कर्मसंन्यास केला आहे, यत्नपूर्वक पूजा करावी.
14.108.12
प्रहरेन्न द्विजान्विप्रो गां न हन्यात्कदाचन ।
भ्रूणहत्यासमं चैव उभयं यो निषेवते ॥ १४.१०८.१२ ॥
ब्राह्मणाने द्विजांना मारू नये आणि गायीलाही कधी मारू नये; जो या दोन्ही गोष्टी करतो, तो गर्भहत्येसमान पाप करतो.
14.108.13
नाग्निं मुखेनोपधमेन्न च पादौ प्रतापयेत् ।
नाधः कुर्यात्कदाचित्तु न पृष्ठं परितापयेत् ॥ १४.१०८.१३ ॥
तोंडाने अग्नीवर फुंकर घालू नये, पाय तापवू नयेत. कधीही अग्नी खालच्या दिशेला करू नये, पाठही तापवू नये.
14.108.14
नान्तरा गमनं कुर्यान्न चामेध्यं विनिक्षिपेत् ।
उच्छिष्टो न स्पृशेदग्निमाशौचस्थो न जातुचित् ॥ १४.१०८.१४ ॥
अग्नीच्या मधून जाऊ नये, अपवित्र वस्तू त्यात टाकू नये. उष्टे झालेल्याने अग्नीला स्पर्श करू नये; अशौचात असलेल्याने कधीही स्पर्श करू नये.
14.108.15
श्वचण्डालादिभिः स्पृष्टो नाङ्गमग्नौ प्रतापयेत् ।
सर्वदेवमयो वह्निस्तस्माच्छुद्धः सदा स्पृशेत् ॥ १४.१०८.१५ ॥
कुत्रा, चांडाळ इत्यादींनी स्पर्श केलेल्या माणसाने अग्नीत आपले अंग तापवू नये. अग्नी सर्वदेवमय आहे; म्हणून शुद्ध होऊनच नेहमी त्याला स्पर्श करावा.
14.108.16
प्राप्तमूत्रपुरीषस्तु न स्पृशेद्वह्निमात्मवान् ।
यावत्तु धारयेद्वेगं तावदप्रयतो भवेत् ॥ १४.१०८.१६ ॥
लघवी-शौचाचा वेग आलेल्या माणसाने आत्मसंयमी असूनही अग्नीला स्पर्श करू नये. जोपर्यंत तो वेग धरून ठेवतो, तोपर्यंत तो अशुद्धच राहतो.
14.108.17
पचनाग्निं न गृह्णीयात्परवेश्मनि जातुचित् ।
तस्मिन्पक्वेन चान्नेन यत्कर्म कुरुते शुभम् ॥ १४.१०८.१७ ॥
स्वयंपाकाचा अग्नी दुसऱ्याच्या घरी कधीही घेऊ नये. त्या अग्नीत शिजवलेल्या अन्नाने जो शुभ कर्म करतो...
14.108.18
तस्यैव तच्छुभस्यार्धमग्निदस्य भवेन्नृप ।
तस्माद्गृहगतं वह्निं प्रकुर्यादविनाशितम् ॥ १४.१०८.१८ ॥
हे राजा, त्या शुभ कर्माचे अर्धे फल अग्नी देणाऱ्याला मिळते. म्हणून घरातील अग्नी कधीही न विझू देता जपावा.
14.108.19
प्रमादाद्यदि वाऽज्ञानात्तस्य नाशो भविष्यति ।
गृह्णीयात्तु मथित्वा वा श्रोत्रियागारतोपि वा ॥ १४.१०८.१९ ॥
प्रमादाने किंवा अज्ञानाने जर ती (अग्नी) नष्ट झाली, तर मंथन करून किंवा श्रोत्रिय ब्राह्मणाच्या घरातून ती घ्यावी.
14.108.20
कीदृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ।
कीदृशेभ्यो हि दातव्यं तन्मे ब्रूहि जनार्दन ॥ १४.१०८.२० ॥
हे जनार्दना, कोणत्या प्रकारच्या साधू ब्राह्मणांना दिलेले दान महाफलदायी होते? कोणत्या प्रकारच्या लोकांना दान द्यावे? ते मला सांगा.
14.108.21
अक्रोधनाः सत्यपरा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।
तादृशाः साधवो विप्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १४.१०८.२१ ॥
जे क्रोधरहित, सत्यनिष्ठ, धर्मात नित्य स्थिर आणि इंद्रियजयी आहेत, अशा साधू ब्राह्मणांना दिलेले दान महाफलदायी होते.
14.108.22
अमानिनः सर्वसहा दृष्टार्था विजितेन्द्रियाः ।
सर्वभूतहिता मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १४.१०८.२२ ॥
जे अभिमानरहित, सर्व सहन करणारे, परमार्थदर्शी, इंद्रियजयी, सर्व भूतांचे हितकर्ते आणि मैत्रीपूर्ण आहेत, त्यांना दिलेले दान महाफलदायी होते.
14.108.23
अलुब्धाः शुचयो वैद्या हीमन्तः सत्यवादिनः ।
स्वधर्मनिरता ये तु तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ १४.१०८.२३ ॥
जे लोभरहित, शुचिर्भूत, विद्वान, लज्जाशील, सत्यवादी आणि स्वधर्मात निरत आहेत, त्यांना दिलेले दान महाफलदायी होते.
14.108.24
साङ्गंश्च चतुरो वेदान्योऽधीयेत दिनेदिने ।
शूद्रान्नं यस्य नो देहे तत्पात्रमृषयो विदुः ॥ १४.१०८.२४ ॥
अंगांसह चारही वेद जो दररोज अध्ययन करतो आणि ज्याच्या शरीरात शूद्राचे अन्न गेलेले नाही, त्यालाच ऋषी योग्य पात्र मानतात.
14.108.25
प्रज्ञाश्रुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः ।
तारयेत्तत्कुलं सर्वमेकोपीह युधिष्ठिर ॥ १४.१०८.२५ ॥
हे युधिष्ठिरा, प्रज्ञा आणि शास्त्रज्ञान, आचरण आणि शीलाने युक्त असा एकच माणूसही येथे आपल्या संपूर्ण कुळाला तारू शकतो.
14.108.26
गामश्वमन्नं वित्तं वा तद्विधे प्रतिपादयेत् ।
निशम्य तु गुणोपेतं ब्राह्मअणं साधुसंमतम्।
दूरादाहृत्य सत्कृत्य तं प्रयत्नेन पूजयेत् ॥ १४.१०८.२६ ॥
गाय, घोडा, अन्न किंवा धन अशा (योग्य) व्यक्तीला द्यावे; गुणसंपन्न, साधुजनांनी मान्य केलेला ब्राह्मण ओळखून, दूरून बोलावून, सत्कार करून, प्रयत्नपूर्वक त्याची पूजा करावी.
14.108.27
धर्माधर्मविधिस्त्वेवं भीमं भीष्मेण भाषितम् ।
भीष्मवाक्यात्सारभूतं वद धर्मं सुरेश्वर ॥ १४.१०८.२७ ॥
भीष्मांनी सांगितलेला धर्म-अधर्माचा विधी असा भीषण आहे; हे सुरेश्वरा, भीष्मवचनातील सारभूत धर्म सांगा.
14.108.28
अन्नेन धार्यते सर्वं जगदेतच्चराचरम् ।
अन्नात्प्रभवति प्राणः प्रत्यक्षं नास्ति संशयः ॥ १४.१०८.२८ ॥
अन्नाने हे सर्व चराचर जग धारण केले जाते; अन्नातूनच प्राण उत्पन्न होतो; हे प्रत्यक्ष आहे, यात संशय नाही.
14.108.29
कलत्रं पीडयित्वा तु देशे काले च शक्तितः ।
दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता ॥ १४.१०८.२९ ॥
स्वतःच्या शरीराला (कुटुंबाला) पीडा न देता, देश-काळानुसार, आपल्या शक्तीप्रमाणे, आपली समृद्धी इच्छिणाऱ्याने भिक्षूला अन्न द्यावे.
14.108.30
विप्रमध्वपरिश्रान्तं बालं वृद्धमथापि वा ।
अर्चयेद्गुरुवत्प्रीतो गृहस्थो गृहमागतम् ॥ १४.१०८.३० ॥
मार्गाने थकलेल्या ब्राह्मणाला, बालकाला किंवा वृद्धाला, किंवा घरी आलेल्या कोणालाही गृहस्थाने प्रसन्न होऊन गुरूप्रमाणे पूजावे.
14.108.31
क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः ।
अर्चयेदतिथिं प्रीतः परत्र हितभूतये ॥ १४.१०८.३१ ॥
उत्पन्न झालेला क्रोध सोडून, सुशील व मत्सररहित राहून, प्रसन्न मनाने अतिथीचा सत्कार करावा; तो परलोकी हित व समृद्धीसाठी होय.
14.108.32
अतिथिं नावमन्येत नानृतां गिरमीरयेत् ।
न पृच्छेद्गोत्रचरणं नाधीतं वा कदाचन ॥ १४.१०८.३२ ॥
अतिथीचा अपमान करू नये, असत्य वाणी उच्चारू नये; त्याचे गोत्र व चरण विचारू नये, आणि त्याने काय अध्ययन केले हेही कधी विचारू नये.
14.108.33
चण्डालो वा श्वपाको वा काले यः कश्चिदागतः ।
अन्नेन पूजनीयः स्यात्परत्र हितमिच्छता ॥ १४.१०८.३३ ॥
चांडाळ असो वा श्वपाक, योग्य वेळी जो कोणी आला असेल, परलोकीचे हित इच्छिणाऱ्याने अन्नाने त्याचा सत्कार करावा.
14.108.34
पिधाय तु गृहद्वारं भुक्ते योऽन्नं प्रहृष्टवान् ।
स्वर्गद्वारपिधानं वै कृतं तेन युधिष्ठिर ॥ १४.१०८.३४ ॥
घराचे दार बंद करून जो आनंदाने भोजन करतो — हे युधिष्ठिरा, त्याने खरोखर स्वर्गाचे द्वार बंद केले आहे.
14.108.35
पितॄन्देवानृषीन्विप्रानतिथींश्च निराश्रयान् ।
यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत् ॥ १४.१०८.३५ ॥
पितर, देव, ऋषी, ब्राह्मण, अतिथी आणि निराधार यांना जो मनुष्य अन्नाने तृप्त करतो, त्याच्या पुण्याचे फळ महान असते.
14.108.36
कृत्वा तु पापं बहुशो यो दद्यादन्नमर्थिने ।
ब्राह्मणाय विशेषेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १४.१०८.३६ ॥
वारंवार पाप करूनही जो याचकाला, विशेषतः ब्राह्मणाला, अन्न देतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
14.108.37
अन्नदः प्राणदो लोके प्राणदः सर्वदो भवेत् ।
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं भूतिमिच्छता ॥ १४.१०८.३७ ॥
जगात जो अन्न देतो तो प्राण देतो; जो प्राण देतो तो सर्व देणारा ठरतो. म्हणून कल्याण इच्छिणाऱ्याने विशेषतः अन्नदान करावे.
14.108.38
अन्नं ह्यमृतमित्याहुरन्नं प्रजननं स्मृतम् ।
अन्नप्रणाशो सीदन्ति शरीरे पञ्च धातवः ॥ १४.१०८.३८ ॥
अन्न हेच अमृत आहे असे म्हणतात; अन्न प्रजननाचे साधन मानले गेले आहे. अन्न नष्ट झाले की शरीरातील पाच धातू क्षीण होतात.
14.108.39
बलं बलवतो नश्येदन्नहीनस्य देहिनः ।
तस्मादन्नं विशेषेण श्रद्धयाऽश्रद्धयापि वा ॥ १४.१०८.३९ ॥
अन्नहीन देहधारी माणसाचे बलवानाचे बलही नष्ट होते. म्हणून श्रद्धेने किंवा अश्रद्धेनेही विशेषतः अन्न द्यावे.
14.108.40
आदत्ते हि रसं सर्वमादित्यः स्वगभस्तिभिः ।
वायुस्तस्मात्समादाय रसं मेधेषु धारयेत् ॥ १४.१०८.४० ॥
सूर्य आपल्या किरणांनी सर्व रस ओढून घेतो. मग वायूने तो रस घेऊन मेघांमध्ये धारण करावा.
14.108.41
तत्तु मेघगतं भूमौ शक्रो वर्षति तादृशम् ।
तेन दिग्धा भवेद्देवी मही प्रीता च ॥ १४.१०८.४१ ॥
मेघात गेलेला तो रस इंद्र तसाच पृथ्वीवर वर्षवितो. त्यामुळे देवी पृथ्वी ओलीचिंब होऊन प्रसन्न होते.
14.108.42
तस्यां सस्यानि रोहन्ति यैर्जीवन्त्यखिलाः प्रजाः ।
मांसमेदोस्थिमज्जानां सम्भवस्तेभ्य एव हि ॥ १४.१०८.४२ ॥
त्या पृथ्वीवर पिके उगवतात; त्यांच्यामुळे सर्व प्रजा जगतात. मांस, मेद, अस्थि आणि मज्जा यांची उत्पत्ती त्यांच्यापासूनच होते.
14.108.43
एवं सूर्यश्च पवनो मेघः शक्रस्तथैव च ।
एक एव स्थितो राशिर्यतो भूतानि जज्ञिरे ॥ १४.१०८.४३ ॥
याप्रमाणे सूर्य, वायू, मेघ आणि इंद्रही एकाच राशीत स्थित आहेत; त्यापासूनच प्राणी उत्पन्न झाले.
14.108.44
भवनानि च दिव्यानि दिवि तेषां महात्मनाम् ।
नानासंस्थानि भूतानि नानाभूमिगतानि च ॥ १४.१०८.४४ ॥
त्या महात्म्यांची स्वर्गात दिव्य निवासस्थाने आहेत; विविध रूपांचे प्राणीही विविध भूमींवर आहेत.
14.108.45
चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च ।
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च ॥ १४.१०८.४५ ॥
चंद्रमंडलासारखी शुभ्र, किंकिणीजालांनी युक्त, उगवत्या सूर्याच्या वर्णाची स्थावर व जंगम (वस्तू) आहेत.
14.108.46
अनेकशतसङ्ख्यानि सान्तर्जलवनानि च ।
तत्र पुष्पफलोपेताः कामदाः सुरपादपाः ॥ १४.१०८.४६ ॥
शेकडो संख्येने, आत पाणी असलेली वनेही आहेत; तेथे फुलाफळांनी युक्त, इच्छा पूर्ण करणारे दिव्य वृक्ष आहेत.
14.108.47
वाप्यो बद्धसभाः कूपा दीर्घिकाश्च सहस्रशः ।
भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च ॥ १४.१०८.४७ ॥
पायऱ्यांच्या विहिरी, भक्कम सभामंडप असलेल्या विहिरी आणि हजारो दीर्घिका; खाद्यभोज्यमय पर्वत, वस्त्रे व अलंकारही आहेत.
14.108.48
क्षीरस्रवन्त्यः सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः ।
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः ॥ १४.१०८.४८ ॥
दूध वाहणाऱ्या नद्या आणि अन्नाचे पर्वतही आहेत; हजारो घोष करणारी जुंपलेली वाहनेही आहेत.
14.108.49
प्रासादप्रवराः शुभ्राः शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः ।
अन्नदास्तत्र तिष्ठन्ति तस्मादन्नप्रदो भवेत् ॥ १४.१०८.४९ ॥
श्रेष्ठ प्रासाद, शुभ्र, सोन्यासारखे तेजस्वी शय्या तेथे आहेत; तेथे अन्नदाते राहतात. म्हणून माणसाने अन्नदाता व्हावे.