महाभारत · अध्याय 14.112
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.112.1
चक्रायुध नमस्तेऽस्तु देवेश गरुडध्वज ।
चान्द्रायणविधिं पुण्यमाख्याहि भगवन्मम ॥ १४.११२.१ ॥
हे चक्रायुध, देवेश, गरुड़ध्वज, आपको नमस्कार है। हे भगवन्, मुझे पुण्यकारी चान्द्रायण विधि का वर्णन कीजिए।
14.112.2
शृणु पाण्डव तत्वेन सर्वपापप्रणाशनम् ।
पापिनो येन शुद्ध्यन्ति तत्ते वक्ष्यामि सर्वशः ॥ १४.११२.२ ॥
हे पाण्डव, सुनो। जिससे पापी शुद्ध होते हैं और जो सब पापों का नाश करता है, वह मैं तुमसे पूरी तरह तत्त्वतः कहूँगा।
14.112.3
ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यो वा चरितव्रतः ।
यथावत्कर्तुकामो वै तस्यैवं प्रथमा क्रिया ॥ १४.११२.३ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय या वैश्य, जिसने व्रत धारण किया हो और उसे विधिपूर्वक करना चाहता हो, उसकी पहली क्रिया यह है।
14.112.4
शोधयेत्तु शरीरं स्वं पञ्चगव्येन यन्त्रितः ।
सशिरः कृष्णपक्षस्य ततः कुर्वीत वापनम् ॥ १४.११२.४ ॥
अपने शरीर को पञ्चगव्य से शुद्ध करे, संयमित होकर। फिर कृष्णपक्ष में सिर सहित मुण्डन कराए।
14.112.5
शुक्लवासाः शुचिर्भूत्वा मौञ्जीं बध्नीत मेखलाम् ।
पालाशद्ण्डमादाय ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ॥ १४.११२.५ ॥
श्वेत वस्त्र धारण कर, शुद्ध होकर, मूँज की मेखला बाँधे। पलाश का दण्ड लेकर ब्रह्मचारी के व्रत में स्थित रहे।
14.112.6
कृतोपलासः पूर्वं तु शुक्लप्रतिपदि द्विजः ।
नदीसंगमतीर्थेषु शुचौ देशे गृहेऽपि वा।
गोमयेनोपलिप्रेऽथ स्थण्डिलेऽग्निं निधापयन् ॥ १४.११२.६ ॥
द्विज को पहले उपवास करना चाहिए। शुक्ल प्रतिपदा को नदी-संगम के तीर्थों में, या किसी पवित्र स्थान या घर में, जो गोबर से लीपा गया हो, वेदी पर अग्नि स्थापित करे।
14.112.7
आघारावाज्यभागौ च प्रणवं व्याहृतीस्तथा ।
वारुणं चैव पञ्चैव हुत्वा सर्वान्यथाक्रमम् ॥ १४.११२.७ ॥
आघार, आज्यभाग, प्रणव, व्याहृतियाँ, वारुण तथा पाँच आहुतियाँ, सबको क्रमानुसार अर्पित करके।
14.112.8
सत्याय विष्णवे चेति ब्रह्मर्षिभ्योऽथ ब्रह्मणे ।
विश्वेभ्यो हि च देवेभ्यः सप्रजापतये तथा ॥ १४.११२.८ ॥
सत्य को, विष्णु को, ब्रह्मर्षियों को, फिर ब्रह्मा को, सब देवताओं को, और प्रजापति के साथ भी, इसी प्रकार।
14.112.9
षडुक्त्वा जुहुयात्पश्चात्प्रायश्चित्ताहुतिं द्विजः ।
अतः समापयेदग्निं शान्तिं कृत्वाऽथ पौष्टिकिम् ॥ १४.११२.९ ॥
छह मन्त्र उच्चारण करके, फिर द्विज को प्रायश्चित्त की आहुति देनी चाहिए। तत्पश्चात् अग्नि का समापन करे, शान्ति कर्म करके फिर पौष्टिक कर्म करे।
14.112.10
प्रणम्य् चाग्निं सोमं च भस्म दिग्ध्वा यथाविधि ।
नदीं गत्वा विशुद्धात्मा सोमाय वरुणाय च।
आदित्याय नमस्कृत्वा ततः स्नायात्समाहितः ॥ १४.११२.१० ॥
अग्नि और सोम को प्रणाम करके, विधिपूर्वक राख लगाकर, नदी पर जाकर, शुद्ध मन से, सोम, वरुण और आदित्य को नमस्कार करके, फिर एकाग्र चित्त से स्नान करे।
14.112.11
उत्तीर्योदकमाचम्य चासीनः पूर्वतोमुखः ।
प्राणायामं ततः कृत्वा पवित्रैरभिषेचनम् ॥ १४.११२.११ ॥
जल से निकलकर, आचमन करके, पूर्व की ओर मुख करके बैठे; फिर प्राणायाम करके, पवित्र कुशों से अभिषेचन करे।
14.112.12
आचान्तस्त्वमिवीक्षेत ऊर्ध्वबाहुर्दिवाकरम् ।
कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा कुर्याच्चैव प्रदक्षिणम् ॥ १४.११२.१२ ॥
आचमन करके, भुजाएँ ऊपर उठाकर सूर्य को देखे; अंजलि जोड़कर खड़े होकर प्रदक्षिणा करे।
14.112.13
नारायणं वा रुद्रं वा ब्रह्मणमथवाऽपि च ।
वारुणं मन्त्रमूक्तं वा प्राग्भोजनमथापि वा ॥ १४.११२.१३ ॥
नारायण, रुद्र, ब्रह्मा अथवा वरुण का मन्त्र उच्चारण करे, अथवा भोजन से पहले (उसका जप करे)।
14.112.14
वीरघ्नमृषभफं वाऽपि तथा चाप्यघमर्षणम् ।
गायत्रीं मम देवीं वा सावित्रीं वा जपेत्ततः।
शतं वाऽष्टशतं वाऽपि सहस्रमथवा परम् ॥ १४.११२.१४ ॥
वीरघ्न, ऋषभफ तथा अघमर्षण (मन्त्र) का, अथवा मेरी देवी गायत्री या सावित्री का जप करे; फिर सौ, एक सौ आठ अथवा हज़ार बार, या उससे भी अधिक।
14.112.15
ततो मध्याह्नकाले वै पायसं यावकं हि वा ।
पाचयित्वा प्रयत्नेन प्रयतः सुसमाहितः ॥ १४.११२.१५ ॥
फिर मध्याह्न काल में ही खीर या जौ का दलिया प्रयत्नपूर्वक पकाकर, संयमित और भली-भाँति एकाग्र मन से (भोजन करे)।
14.112.16
पात्रं तु सुसमादाय सौवर्णं राजतं तु वा ।
ताम्रं वा मृन्मयं वापि औदुंबरमथापि वा। ॥ १४.११२.१६ ॥
पात्र को भली-भाँति लेकर - सोने का, चाँदी का, या ताँबे का, या मिट्टी का, अथवा गूलर की लकड़ी का (पात्र)।
14.112.17
वृक्षाणां याज्ञियानं तु पर्णैरार्द्रैरकुत्सितैः ।
पुटकेन तु गुप्तेनि चरेद्भैक्षं समाहितः ॥ १४.११२.१७ ॥
यज्ञीय वृक्षों के ताज़े, निर्दोष पत्तों से बने ढके हुए दोने के साथ, एकाग्र होकर भिक्षा माँगने जाए।
14.112.18
ब्राह्मणानां गृहाणां तु सप्तानां नापरं व्रजेत् ।
गोदोहमात्रं तिष्ठित्तु वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ १४.११२.१८ ॥
ब्राह्मणों के सात घरों से आगे न जाए; गाय दुहने भर का समय खड़ा रहे, वाणी पर नियंत्रण रखे और इन्द्रियों को संयमित रखे।
14.112.19
न हसेन्न च वीक्षेत नाभिभाषेत वा स्त्रियम् ॥ १४.११२.१९ ॥
न हँसे, न देखे, और न किसी स्त्री से बात करे।
14.112.20
दृष्ट्वा मूत्रं पुरीषं वा चण्डालं वा रजस्वलाम् ।
पतितं च तथा श्वानमादित्यमवलोकयेत् ॥ १४.११२.२० ॥
मूत्र, मल, चाण्डाल, रजस्वला स्त्री, पतित या कुत्ते को देखकर सूर्य का दर्शन करे।
14.112.21
यो हि पादुकमारुह्य सर्वदा प्रचरेद्द्विजः ।
तं दृष्ट्वा पापकर्माणमादित्यमवलोकयेत् ॥ १४.११२.२१ ॥
जो द्विज सदा खड़ाऊँ पहनकर चलता है, उस पापकर्मी को देखकर सूर्य का दर्शन करे।
14.112.22
ततस्त्वावसथं प्राप्तो भिक्षां निक्षिप्य भूतले ।
प्रक्षाल्य पादावाजान्वोर्हस्तावाकूर्परं पुनः।
आचम्य वारिणा तेन वह्निं विप्रांश्च पूययेत् ॥ १४.११२.२२ ॥
फिर घर पहुँचकर भिक्षा को भूमि पर रखे, पैरों को घुटनों तक और हाथों को कोहनी तक धोए, फिर उस जल से आचमन करके अग्नि और ब्राह्मणों को पवित्र करे।
14.112.23
पञ्च सप्ताथवा कुर्याद्भागान्भैक्षस्य तस्य वै ।
तेषामन्यतमं पिण्डमादित्याय निवेदयेत् ॥ १४.११२.२३ ॥
भिक्षा के पाँच या सात भाग करे, और उनमें से एक पिण्ड आदित्य को अर्पित करे।
14.112.24
ब्रह्मणे चाग्नये चैव सोमाय वरुणाय च ।
विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो दद्यादन्नं यथाक्रमम् ॥ १४.११२.२४ ॥
ब्रह्मा, अग्नि, सोम और वरुण को, तथा विश्वेदेवों को भी, क्रम के अनुसार अन्न दे।
14.112.25
अवशिष्टमथैकं तु वक्त्रमात्रं प्रकल्पयेत् ॥ १४.११२.२५ ॥
और शेष एक भाग केवल मुख के लिए तैयार करे।
14.112.26
अङ्गुल्यग्रे स्थितं पिण्डं गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ।
अङ्गुलीभिस्त्रिभिः पिण्डं प्राश्नीयात्प्राङ्मुखःक शुचिः। ॥ १४.११२.२६ ॥
अँगुली के अग्रभाग पर रखे पिण्ड को गायत्री से अभिमंत्रित करे, और पवित्र होकर पूर्वमुख बैठकर तीन अँगुलियों से पिण्ड खाए।
14.112.27
यथा च वर्धते सोमो ह्रसते च यथा पुनः ।
तथा पिण्डाश्च वर्धन्ते ह्रसन्ते च दिनेदिने ॥ १४.११२.२७ ॥
जैसे चन्द्रमा बढ़ता है और फिर घटता है, वैसे ही पिण्ड भी दिन-प्रतिदिन बढ़ते और घटते हैं।
14.112.28
त्रिकालं स्नानमस्योक्तं द्विकालमथवा सकृत् ।
ब्रह्मचारी सदा वाऽपि न च वस्त्रं प्रपीडयेत् ॥ १४.११२.२८ ॥
उसके लिए तीन समय स्नान कहा गया है, या दो समय, या एक बार भी; और ब्रह्मचारी सदा रहे, तथा वस्त्र को निचोड़े नहीं।
14.112.29
स्थान न दिवसं तिष्ठेद्रात्रौ वीरासनं व्रजेत् ।
भवेत्स्थण्डिलशायी वाऽप्यथा वृक्षमूलिकः ॥ १४.११२.२९ ॥
दिन में खड़ा न रहे; रात में वीरासन लगाए। वह भूमि पर सोने वाला हो, या वृक्ष के मूल में रहने वाला हो।
14.112.30
वल्कलं यदि वा क्षौमं शाणं कार्पासकं तथा ।
आच्छादनं भवेत्तस्य वस्त्रार्थं पाण्डुनन्दन ॥ १४.११२.३० ॥
छाल का वस्त्र हो, या रेशमी, या सन का, या सूती वस्त्र; उसका आच्छादन वस्त्र के प्रयोजन से हो। हे पाण्डुपुत्र!
14.112.31
एवं चान्द्रायणे पूर्णे मासस्यान्ते प्रयत्नवान् ।
ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या दद्याच्चैव च दक्षिणाम् ॥ १४.११२.३१ ॥
इस प्रकार चान्द्रायण पूर्ण होने पर, महीने के अन्त में प्रयत्नशील व्यक्ति को भक्तिपूर्वक ब्राह्मणों को भोजन कराना चाहिए और दक्षिणा भी देनी चाहिए।
14.112.32
चान्द्रायणेन चीर्णेन यत्कृतं तेन दुष्कृतम् ।
तत्सर्वं तत्क्षणादेव भस्मीभवति काष्ठवत् ॥ १४.११२.३२ ॥
चान्द्रायण का पालन करने से जो भी पाप किया गया हो, वह सब उसी क्षण लकड़ी की तरह भस्म हो जाता है।
14.112.33
ब्रह्महत्या च गोहत्या सुवर्णस्तैन्यमेव च ।
भ्रूणहत्या सुरापानं गुरोर्दारव्यतिक्रमः ॥ १४.११२.३३ ॥
ब्रह्महत्या, गोहत्या, सोने की चोरी, भ्रूणहत्या, मदिरापान और गुरु की पत्नी के साथ अपराध—
14.112.34
एवमन्यानि पापानि पातकीयानि यानि च ।
चान्द्रायणेन नश्यन्ति वायुना पांसवो यथा ॥ १४.११२.३४ ॥
इसी प्रकार अन्य पाप और जो भी गम्भीर पातक हैं, वे चान्द्रायण से वैसे ही नष्ट हो जाते हैं जैसे वायु से धूल।
14.112.35
अनिर्दशाया गोः क्षीरमौष्ठ्रमाविकमेव च ।
मृतसूतकयोश्चान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.३५ ॥
जिस गाय ने दस दिन से कम पहले बछड़ा दिया हो, उसका दूध, ऊँट और भेड़-बकरी का दूध, तथा मृतक और जन्म के सूतक के समय का अन्न खाकर चान्द्रायण करना चाहिए।
14.112.36
उपपातकिनश्चान्नं पतितान्नं तथैव च ।
शूद्रस्योच्छेषणं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.३६ ॥
उपपातकी का अन्न, पतित का अन्न, और इसी प्रकार शूद्र का जूठा अन्न खाकर चान्द्रायण करना चाहिए।
14.112.37
आकाशस्थं तु हस्तस्थमधः स्रस्तं तथैव च ।
परहस्तस्थितं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.३७ ॥
आकाश में रखा, हाथ में रखा, नीचे गिरा हुआ तथा वैसे ही दूसरे के हाथ में रखा हुआ भोजन खाकर चान्द्रायण व्रत करे।
14.112.38
अथाग्रेधिषोरन्नं दिधिषूपपतेस्तता ।
परिवेत्तुस्तथा चान्नं परिवित्तान्नमेव च ॥ १४.११२.३८ ॥
अग्रेधि (पहले विवाह करने वाले) का अन्न, दिधिषूपति (बड़ी बहन से पहले छोटी का विवाह करने वाले) का अन्न, परिवेत्ता का अन्न तथा परिवित्ति का अन्न भी—इनका भोजन करने पर चान्द्रायण व्रत करे।
14.112.39
कुण्डान्नं गोलकान्नं च देवलान्नं तथैव च ।
तथा पुरोहितस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.३९ ॥
कुण्डान्न, गोलकान्न, देवलान्न तथा पुरोहित का अन्न खाकर चान्द्रायण व्रत करे।
14.112.40
सुराऽऽसवं विषं सर्पिर्लाक्षा लवणमेव च ।
तैलं चापि च विक्रीणन्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४० ॥
सुरा, आसव, विष, घी, लाख, नमक और तेल—इन्हें बेचने वाला द्विज भी चान्द्रायण व्रत करे।
14.112.41
एकोद्दिष्टं तु यो भुङ्क्ते जनमध्यगतोऽपि यः ।
भिन्नभाण्डेषु यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४१ ॥
जो एकोद्दिष्ट (एक के लिए निर्दिष्ट) भोजन खाता है, जो लोगों के बीच में रहते हुए भी खाता है, और जो टूटे बर्तनों में खाता है—ऐसा द्विज चान्द्रायण व्रत करे।
14.112.42
यो भुङ्क्तेऽनुपनीतेन यो भुङ्क्ते च स्त्रिया सह ।
कन्यया सह यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४२ ॥
जो अनुपनीत के साथ भोजन करता है, जो स्त्री के साथ भोजन करता है, और जो कन्या के साथ भोजन करता है—ऐसा द्विज चान्द्रायण व्रत करे।
14.112.43
उच्छिष्टं स्थापयेद्विप्रो यो मोहाद्भोजनान्तरे ।
दद्याद्वा यदि वा मोहाद्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४३ ॥
जो ब्राह्मण मोहवश भोजन के बीच में जूठन रखे, या मोहवश (उसे) दे दे, उस द्विज को चान्द्रायण व्रत करना चाहिए।
14.112.44
तुम्बकोशातकं चैव पलाण्डुं गृञ्जनं तथा ।
छत्राकं लशुनं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४४ ॥
तुम्बी, कोशातकी, प्याज, गृञ्जन, छत्राक और लहसुन खाकर (द्विज को) चान्द्रायण व्रत करना चाहिए।
14.112.45
द्विजः पर्युषितं चान्नं पक्वं परगृहागतम् ।
विपक्वं च तथा मांसं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४५ ॥
द्विज यदि बासी अन्न, दूसरे के घर से आया पका हुआ (भोजन), और अधपका मांस खाए, तो उसे चान्द्रायण व्रत करना चाहिए।
14.112.46
उदक्यया शुना वाऽपि चण्डालैर्वा द्विजोत्तमः ।
दृष्टमन्नं तु भुञ्जानो द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४६ ॥
यदि श्रेष्ठ द्विज रजस्वला स्त्री, कुत्ते या चाण्डालों द्वारा देखे गए अन्न को खाए, तो उस द्विज को चान्द्रायण व्रत करना चाहिए।
14.112.47
तत्पुरा विशुद्ध्यर्थमृषिभिश्चरितं व्रतम् ।
पावनं सर्वभूतानां पुण्यं पाण्डवचोदितम् ॥ १४.११२.४७ ॥
प्राचीन काल में ऋषियों ने शुद्धि के लिए यह व्रत किया था; यह सब प्राणियों को पवित्र करने वाला, पुण्यदायी है, जिसका उपदेश पाण्डव ने दिया था।
14.112.48
एतेन वसवो रुद्राश्चादित्याश्च दिवं गताः ।
एतदद्य परं गुह्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ १४.११२.४८ ॥
इसी (व्रत) से वसु, रुद्र और आदित्य स्वर्ग को गए; आज यह परम गुह्य, पवित्र और पापनाशक (व्रत) है।
14.112.49
यथोक्तमेतद्यः कुर्याद्द्विजः पापप्रणाशनम् ।
स दिवं याति पूतात्मा निर्मलादित्यसंनिभः ॥ १४.११२.४९ ॥
जो द्विज इस पापनाशक विधि को जैसा कहा गया है वैसा ही करता है, वह पवित्र आत्मा होकर निर्मल सूर्य के समान स्वर्ग को जाता है।