महाभारत · अध्याय 14.112
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.112.1
चक्रायुध नमस्तेऽस्तु देवेश गरुडध्वज ।
चान्द्रायणविधिं पुण्यमाख्याहि भगवन्मम ॥ १४.११२.१ ॥
हे चक्रायुधा, देवेशा, गरुडध्वजा, आपणास नमस्कार असो. हे भगवन्, मला पुण्यकारक चान्द्रायण विधी सांगा.
14.112.2
शृणु पाण्डव तत्वेन सर्वपापप्रणाशनम् ।
पापिनो येन शुद्ध्यन्ति तत्ते वक्ष्यामि सर्वशः ॥ १४.११२.२ ॥
हे पाण्डवा, ऐक. ज्याने पापी शुद्ध होतात, जे सर्व पापांचा नाश करते, ते मी तुला सर्वथा सांगतो.
14.112.3
ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यो वा चरितव्रतः ।
यथावत्कर्तुकामो वै तस्यैवं प्रथमा क्रिया ॥ १४.११२.३ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य, ज्याने व्रत आचरले आहे आणि ते यथाविधी करू इच्छितो, त्याची ही पहिली क्रिया आहे.
14.112.4
शोधयेत्तु शरीरं स्वं पञ्चगव्येन यन्त्रितः ।
सशिरः कृष्णपक्षस्य ततः कुर्वीत वापनम् ॥ १४.११२.४ ॥
स्वतःचे शरीर पञ्चगव्याने संयमाने शुद्ध करावे. नंतर कृष्णपक्षात मस्तकासह मुंडन करावे.
14.112.5
शुक्लवासाः शुचिर्भूत्वा मौञ्जीं बध्नीत मेखलाम् ।
पालाशद्ण्डमादाय ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ॥ १४.११२.५ ॥
शुभ्र वस्त्र परिधान करून, शुचिर्भूत होऊन, मुंजाच्या मेखलेने कंबर बांधावी. पळसाचा दंड घेऊन ब्रह्मचारी व्रतात स्थिर राहावे.
14.112.6
कृतोपलासः पूर्वं तु शुक्लप्रतिपदि द्विजः ।
नदीसंगमतीर्थेषु शुचौ देशे गृहेऽपि वा।
गोमयेनोपलिप्रेऽथ स्थण्डिलेऽग्निं निधापयन् ॥ १४.११२.६ ॥
द्विजाने प्रथम उपवास करावा. शुक्ल प्रतिपदेला नदीसंगम तीर्थांवर, किंवा शुचिर्भूत स्थानी किंवा गृहात, शेणाने सारवलेल्या ओट्यावर अग्नी स्थापावा.
14.112.7
आघारावाज्यभागौ च प्रणवं व्याहृतीस्तथा ।
वारुणं चैव पञ्चैव हुत्वा सर्वान्यथाक्रमम् ॥ १४.११२.७ ॥
आघार, आज्यभाग, प्रणव, व्याहृती, वारुण आणि पाच आहुती — सर्व यथाक्रम हवन करून.
14.112.8
सत्याय विष्णवे चेति ब्रह्मर्षिभ्योऽथ ब्रह्मणे ।
विश्वेभ्यो हि च देवेभ्यः सप्रजापतये तथा ॥ १४.११२.८ ॥
सत्याला, विष्णूला, ब्रह्मर्षींना, मग ब्रह्मदेवाला, विश्वदेवांना आणि प्रजापतीसह त्याचप्रमाणे.
14.112.9
षडुक्त्वा जुहुयात्पश्चात्प्रायश्चित्ताहुतिं द्विजः ।
अतः समापयेदग्निं शान्तिं कृत्वाऽथ पौष्टिकिम् ॥ १४.११२.९ ॥
सहा मंत्र म्हणून, नंतर द्विजाने प्रायश्चित्त आहुती द्यावी. मग अग्नी समाप्त करावा, शांतीकर्म करून नंतर पौष्टिक कर्म करावे.
14.112.10
प्रणम्य् चाग्निं सोमं च भस्म दिग्ध्वा यथाविधि ।
नदीं गत्वा विशुद्धात्मा सोमाय वरुणाय च।
आदित्याय नमस्कृत्वा ततः स्नायात्समाहितः ॥ १४.११२.१० ॥
अग्नी व सोमाला प्रणाम करून, यथाविधी भस्म लावून, नदीवर जाऊन, शुद्ध अंतःकरणाने, सोम, वरुण व आदित्य यांना नमस्कार करून, मग एकाग्र चित्ताने स्नान करावे.
14.112.11
उत्तीर्योदकमाचम्य चासीनः पूर्वतोमुखः ।
प्राणायामं ततः कृत्वा पवित्रैरभिषेचनम् ॥ १४.११२.११ ॥
पाण्यातून बाहेर येऊन, आचमन करून, पूर्वाभिमुख बसून, प्राणायाम करून, मग पवित्रांनी अभिषेचन करावे.
14.112.12
आचान्तस्त्वमिवीक्षेत ऊर्ध्वबाहुर्दिवाकरम् ।
कृताञ्जलिपुटः स्थित्वा कुर्याच्चैव प्रदक्षिणम् ॥ १४.११२.१२ ॥
आचमन करून, हात वर करून सूर्याकडे पाहावे; अंजली जोडून उभे राहून प्रदक्षिणा करावी.
14.112.13
नारायणं वा रुद्रं वा ब्रह्मणमथवाऽपि च ।
वारुणं मन्त्रमूक्तं वा प्राग्भोजनमथापि वा ॥ १४.११२.१३ ॥
नारायण, रुद्र, ब्रह्मा किंवा वरुण यांचा मंत्र उच्चारावा; किंवा भोजनापूर्वी (तो मंत्र उच्चारावा).
14.112.14
वीरघ्नमृषभफं वाऽपि तथा चाप्यघमर्षणम् ।
गायत्रीं मम देवीं वा सावित्रीं वा जपेत्ततः।
शतं वाऽष्टशतं वाऽपि सहस्रमथवा परम् ॥ १४.११२.१४ ॥
वीरघ्न, ऋषभफ व अघमर्षण मंत्र, किंवा माझी देवी गायत्री किंवा सावित्री यांचा जप करावा; मग शंभर, एकशे आठ किंवा हजार वेळा, अथवा त्याहूनही अधिक.
14.112.15
ततो मध्याह्नकाले वै पायसं यावकं हि वा ।
पाचयित्वा प्रयत्नेन प्रयतः सुसमाहितः ॥ १४.११२.१५ ॥
नंतर मध्यान्ह काळी पायस किंवा यावक (बार्लीची कांजी) प्रयत्नपूर्वक शिजवून, संयमी आणि एकाग्र चित्ताने (असावे).
14.112.16
पात्रं तु सुसमादाय सौवर्णं राजतं तु वा ।
ताम्रं वा मृन्मयं वापि औदुंबरमथापि वा। ॥ १४.११२.१६ ॥
पात्र नीट घेऊन - सोन्याचे, चांदीचे, तांब्याचे, मातीचे किंवा उंबर (औदुंबर) लाकडाचे.
14.112.17
वृक्षाणां याज्ञियानं तु पर्णैरार्द्रैरकुत्सितैः ।
पुटकेन तु गुप्तेनि चरेद्भैक्षं समाहितः ॥ १४.११२.१७ ॥
यज्ञिय वृक्षांच्या ताज्या, निर्दोष पानांच्या झाकलेल्या पत्रावळीसह, एकाग्र होऊन भिक्षेसाठी जावे.
14.112.18
ब्राह्मणानां गृहाणां तु सप्तानां नापरं व्रजेत् ।
गोदोहमात्रं तिष्ठित्तु वाग्यतः संयतेन्द्रियः ॥ १४.११२.१८ ॥
ब्राह्मणांच्या सात घरांच्या पुढे जाऊ नये; गाय दुधावी इतका वेळ उभे राहावे, वाणीवर संयम ठेवून आणि इंद्रियांना आवरून.
14.112.19
न हसेन्न च वीक्षेत नाभिभाषेत वा स्त्रियम् ॥ १४.११२.१९ ॥
हसू नये, पाहू नये, किंवा स्त्रीशी बोलू नये.
14.112.20
दृष्ट्वा मूत्रं पुरीषं वा चण्डालं वा रजस्वलाम् ।
पतितं च तथा श्वानमादित्यमवलोकयेत् ॥ १४.११२.२० ॥
मूत्र, विष्ठा, चांडाळ, रजस्वला स्त्री, पतित किंवा कुत्रा पाहिल्यास सूर्याकडे पाहावे.
14.112.21
यो हि पादुकमारुह्य सर्वदा प्रचरेद्द्विजः ।
तं दृष्ट्वा पापकर्माणमादित्यमवलोकयेत् ॥ १४.११२.२१ ॥
जो द्विज नेहमी पादुका घालून फिरतो, त्या पापकर्म्याला पाहून सूर्याकडे पाहावे.
14.112.22
ततस्त्वावसथं प्राप्तो भिक्षां निक्षिप्य भूतले ।
प्रक्षाल्य पादावाजान्वोर्हस्तावाकूर्परं पुनः।
आचम्य वारिणा तेन वह्निं विप्रांश्च पूययेत् ॥ १४.११२.२२ ॥
नंतर निवासस्थानी पोहोचून, भिक्षा जमिनीवर ठेवून, गुडघ्यापर्यंत पाय व कोपरापर्यंत हात धुऊन, त्या पाण्याने आचमन करून अग्नी व ब्राह्मणांना पवित्र करावे.
14.112.23
पञ्च सप्ताथवा कुर्याद्भागान्भैक्षस्य तस्य वै ।
तेषामन्यतमं पिण्डमादित्याय निवेदयेत् ॥ १४.११२.२३ ॥
भिक्षेचे पाच किंवा सात भाग करावे; त्यांपैकी एक पिंड आदित्याला अर्पण करावा.
14.112.24
ब्रह्मणे चाग्नये चैव सोमाय वरुणाय च ।
विश्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो दद्यादन्नं यथाक्रमम् ॥ १४.११२.२४ ॥
ब्रह्म, अग्नी, सोम, वरुण आणि विश्वदेवांनाही यथाक्रम अन्न द्यावे.
14.112.25
अवशिष्टमथैकं तु वक्त्रमात्रं प्रकल्पयेत् ॥ १४.११२.२५ ॥
उरलेला एक भाग केवळ मुखासाठी तयार करावा.
14.112.26
अङ्गुल्यग्रे स्थितं पिण्डं गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ।
अङ्गुलीभिस्त्रिभिः पिण्डं प्राश्नीयात्प्राङ्मुखःक शुचिः। ॥ १४.११२.२६ ॥
बोटाच्या टोकावर ठेवलेल्या पिंडाला गायत्रीने अभिमंत्रित करावे; शुचिर्भूत होऊन पूर्वाभिमुख बसून तीन बोटांनी पिंड खावा.
14.112.27
यथा च वर्धते सोमो ह्रसते च यथा पुनः ।
तथा पिण्डाश्च वर्धन्ते ह्रसन्ते च दिनेदिने ॥ १४.११२.२७ ॥
चंद्र जसा वाढतो आणि पुन्हा घटतो, तसेच पिंड दिवसेंदिवस वाढतात आणि कमी होतात.
14.112.28
त्रिकालं स्नानमस्योक्तं द्विकालमथवा सकृत् ।
ब्रह्मचारी सदा वाऽपि न च वस्त्रं प्रपीडयेत् ॥ १४.११२.२८ ॥
त्याच्यासाठी तीन वेळा स्नान सांगितले आहे, किंवा दोन वेळा, अथवा एकदाही; ब्रह्मचारी राहावे आणि वस्त्र पिळू नये.
14.112.29
स्थान न दिवसं तिष्ठेद्रात्रौ वीरासनं व्रजेत् ।
भवेत्स्थण्डिलशायी वाऽप्यथा वृक्षमूलिकः ॥ १४.११२.२९ ॥
दिवसा उभे राहू नये; रात्री वीरासन घालावे. तो भूमीवर निजणारा असावा, किंवा वृक्षाच्या मुळाशी राहणारा असावा.
14.112.30
वल्कलं यदि वा क्षौमं शाणं कार्पासकं तथा ।
आच्छादनं भवेत्तस्य वस्त्रार्थं पाण्डुनन्दन ॥ १४.११२.३० ॥
वल्कलाचे वस्त्र असो, किंवा रेशमी, किंवा ताग्याचे, किंवा सुती वस्त्र; त्याचे आच्छादन वस्त्रार्थासाठी असावे. हे पाण्डुनंदना!
14.112.31
एवं चान्द्रायणे पूर्णे मासस्यान्ते प्रयत्नवान् ।
ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या दद्याच्चैव च दक्षिणाम् ॥ १४.११२.३१ ॥
अशा प्रकारे चांद्रायण पूर्ण झाल्यावर, महिन्याच्या अखेरीस प्रयत्नशील व्यक्तीने भक्तिभावाने ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि दक्षिणाही द्यावी.
14.112.32
चान्द्रायणेन चीर्णेन यत्कृतं तेन दुष्कृतम् ।
तत्सर्वं तत्क्षणादेव भस्मीभवति काष्ठवत् ॥ १४.११२.३२ ॥
चांद्रायण केल्याने पूर्वी केलेली सर्व दुष्कृत्ये त्याच क्षणी लाकडाप्रमाणे भस्म होतात.
14.112.33
ब्रह्महत्या च गोहत्या सुवर्णस्तैन्यमेव च ।
भ्रूणहत्या सुरापानं गुरोर्दारव्यतिक्रमः ॥ १४.११२.३३ ॥
ब्रह्महत्या, गोहत्या, सोन्याची चोरी, गर्भहत्या, मद्यपान आणि गुरूच्या पत्नीशी अपराध—
14.112.34
एवमन्यानि पापानि पातकीयानि यानि च ।
चान्द्रायणेन नश्यन्ति वायुना पांसवो यथा ॥ १४.११२.३४ ॥
याचप्रमाणे इतर पापे आणि जी जी गंभीर पातके आहेत, ती चांद्रायणाने वाऱ्याने धूळ उडून जावी तशी नष्ट होतात.
14.112.35
अनिर्दशाया गोः क्षीरमौष्ठ्रमाविकमेव च ।
मृतसूतकयोश्चान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.३५ ॥
दहा दिवस न झालेल्या गाईचे दूध, उंट, मेंढी-शेळी यांचे दूध आणि मृत्यू व जन्माच्या सुतकातील अन्न खाल्ल्यावर चांद्रायण करावे.
14.112.36
उपपातकिनश्चान्नं पतितान्नं तथैव च ।
शूद्रस्योच्छेषणं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.३६ ॥
उपपातकी माणसाचे अन्न, पतिताचे अन्न आणि शूद्राचे उष्टे अन्न खाल्ल्यावर चांद्रायण करावे.
14.112.37
आकाशस्थं तु हस्तस्थमधः स्रस्तं तथैव च ।
परहस्तस्थितं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.३७ ॥
आकाशात असलेले, हातात असलेले, खाली पडलेले आणि तसेच दुसऱ्याच्या हातातील अन्न खाल्ल्यास चान्द्रायण व्रत करावे.
14.112.38
अथाग्रेधिषोरन्नं दिधिषूपपतेस्तता ।
परिवेत्तुस्तथा चान्नं परिवित्तान्नमेव च ॥ १४.११२.३८ ॥
अग्रेधीचे अन्न, दिधिषूपतीचे अन्न, परिवेत्त्याचे अन्न आणि तसेच परिवित्तीचे अन्न खाल्ल्यास चान्द्रायण व्रत करावे.
14.112.39
कुण्डान्नं गोलकान्नं च देवलान्नं तथैव च ।
तथा पुरोहितस्यान्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.३९ ॥
कुंडान्न, गोलकान्न, देवलान्न आणि तसेच पुरोहिताचे अन्न खाल्ल्यास चान्द्रायण व्रत करावे.
14.112.40
सुराऽऽसवं विषं सर्पिर्लाक्षा लवणमेव च ।
तैलं चापि च विक्रीणन्द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४० ॥
सुरा, आसव, विष, तूप, लाख, मीठ आणि तेल विकणाऱ्या द्विजानेही चान्द्रायण व्रत करावे.
14.112.41
एकोद्दिष्टं तु यो भुङ्क्ते जनमध्यगतोऽपि यः ।
भिन्नभाण्डेषु यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४१ ॥
एकोद्दिष्ट अन्न जो खातो, लोकांमध्ये असतानाही जो खातो आणि फुटक्या भांड्यांमध्ये जो खातो—असा द्विज चान्द्रायण व्रत करावा.
14.112.42
यो भुङ्क्तेऽनुपनीतेन यो भुङ्क्ते च स्त्रिया सह ।
कन्यया सह यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४२ ॥
अनुपनीताबरोबर जो जेवतो, स्त्रीबरोबर जो जेवतो, आणि कन्येबरोबर जो जेवतो—असा द्विज चान्द्रायण व्रत करावा.
14.112.43
उच्छिष्टं स्थापयेद्विप्रो यो मोहाद्भोजनान्तरे ।
दद्याद्वा यदि वा मोहाद्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४३ ॥
जेवणाच्या मध्ये मोहाने उष्टे अन्न ठेवणाऱ्या किंवा मोहाने ते देणाऱ्या ब्राह्मणाने चान्द्रायण व्रत करावे.
14.112.44
तुम्बकोशातकं चैव पलाण्डुं गृञ्जनं तथा ।
छत्राकं लशुनं चैव भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४४ ॥
दुधी, कोशातकी, कांदा, गृञ्जन, छत्राक आणि लसूण खाल्यास चान्द्रायण व्रत करावे.
14.112.45
द्विजः पर्युषितं चान्नं पक्वं परगृहागतम् ।
विपक्वं च तथा मांसं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४५ ॥
द्विजाने शिळे अन्न, दुसऱ्याच्या घरून आलेले शिजवलेले अन्न आणि अर्धवट शिजलेले मांस खाल्ल्यास चान्द्रायण व्रत करावे.
14.112.46
उदक्यया शुना वाऽपि चण्डालैर्वा द्विजोत्तमः ।
दृष्टमन्नं तु भुञ्जानो द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १४.११२.४६ ॥
श्रेष्ठ द्विजाने रजस्वला स्त्री, कुत्रा किंवा चांडाळांनी पाहिलेले अन्न खाल्ल्यास चान्द्रायण व्रत करावे.
14.112.47
तत्पुरा विशुद्ध्यर्थमृषिभिश्चरितं व्रतम् ।
पावनं सर्वभूतानां पुण्यं पाण्डवचोदितम् ॥ १४.११२.४७ ॥
पूर्वी ऋषींनी शुद्धीसाठी आचरलेले ते व्रत सर्व प्राण्यांना पवित्र करणारे, पुण्यदायक असून पाण्डवाने सांगितलेले आहे.
14.112.48
एतेन वसवो रुद्राश्चादित्याश्च दिवं गताः ।
एतदद्य परं गुह्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ १४.११२.४८ ॥
याच्याच योगाने वसू, रुद्र आणि आदित्य स्वर्गाला गेले; हे आज परम गुह्य, पवित्र आणि पापनाशक व्रत आहे.
14.112.49
यथोक्तमेतद्यः कुर्याद्द्विजः पापप्रणाशनम् ।
स दिवं याति पूतात्मा निर्मलादित्यसंनिभः ॥ १४.११२.४९ ॥
सांगितल्याप्रमाणे हे पापनाशक कर्म जो द्विज करतो, तो पवित्र आत्मा होऊन निर्मल सूर्यासारखा स्वर्गाला जातो.