महाभारत · अध्याय 14.116
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.116.1
कीदृशा ब्राह्मणाः पुण्या भावशुद्धाः सुरेश्वर ।
यत्कर्म सफलं नेति कथयस्य ममानघ ॥ १४.११६.१ ॥
हे सुरेश्वर, कैसे ब्राह्मण पुण्यशाली और भावशुद्ध होते हैं? किनका कर्म फलदायी नहीं होता? हे निष्पाप, मुझे बताइए।
14.116.2
शृणु पाण्डव तत्सर्वं ब्राह्मणानां यथाक्रमम् ।
सफलं निष्फलं चैव तेषां कर्म ब्रवीमि ते ॥ १४.११६.२ ॥
हे पाण्डव, सुनो। मैं तुम्हें ब्राह्मणों के सभी कर्म, क्रमानुसार, फलदायी और निष्फल, दोनों बताता हूँ।
14.116.3
त्रिदण्डधारणं मौनं जटाधारणमुण्डनम् ।
वल्कलाजिनसंवासो व्रतचर्याऽभिषेचनम् ॥ १४.११६.३ ॥
त्रिदण्ड धारण करना, मौन, जटा धारण करना, सिर मुंडवाना, वल्कल और मृगचर्म पहनकर रहना, व्रतों का पालन और अभिषेक स्नान।
14.116.4
अग्निहोत्रं गृहे वासः स्वाध्यायं दारसत्क्रिया ।
सर्वाण्येतानि वै मिथ्या यदि भावो न निर्मलः ॥ १४.११६.४ ॥
अग्निहोत्र, गृहस्थ जीवन, स्वाध्याय, पत्नी का सत्कार, ये सब व्यर्थ हैं यदि भाव निर्मल न हो।
14.116.5
अग्निहोत्रं वृथा राजन्वृथा वेदास्तथैव च ।
शीलेन देवास्तुष्यन्ति श्रुतयस्तत्र कारणम् ॥ १४.११६.५ ॥
हे राजन्, अग्निहोत्र व्यर्थ है, और वेद भी वैसे ही व्यर्थ हैं। शील से देवता प्रसन्न होते हैं; श्रुतियाँ तो उसका कारण मात्र हैं।
14.116.6
क्षान्तः दान्तं जितक्रोधं जितात्मानं जितेन्द्रियम् ।
तमग्र्यं ब्राह्मणं मन्ये शेषाः शूद्रा इति स्मृताः ॥ १४.११६.६ ॥
जो क्षमाशील, संयमी, क्रोध को जीतने वाला, आत्मा और इन्द्रियों को जीतने वाला है, उसी श्रेष्ठ को मैं ब्राह्मण मानता हूँ; शेष शूद्र कहे गए हैं।
14.116.7
अग्निहोत्रव्रतपरान्स्वाध्यायनिरताञ्शुचीन् ।
उपवासरतान्दान्तांस्तादेवा ब्राह्मणान्विदुः ॥ १४.११६.७ ॥
जो अग्निहोत्र के व्रत में लगे, स्वाध्याय में रत, पवित्र, उपवास में अनुरक्त और संयमी हैं, देवता उन्हें ब्राह्मण जानते हैं।
14.116.8
न जात्या पुजीतो राजन्गुणाः कल्याणकारणाः ।
चण्डालमपि वृत्तस्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १४.११६.८ ॥
हे राजन्, जन्म से नहीं, बल्कि कल्याणकारी गुणों से ही सम्मान होता है। जो चाण्डाल भी सदाचार में स्थित है, देवता उसे ब्राह्मण जानते हैं।
14.116.9
मनश्शौचं कर्मशौचं कुलशौचं च भारत ।
शरीरशौचं वाक्छौचं शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ १४.११६.९ ॥
हे भारत, मन की शुद्धि, कर्म की शुद्धि, कुल की शुद्धि, शरीर की शुद्धि और वाणी की शुद्धि — शुद्धि पाँच प्रकार की कही गई है।
14.116.10
पञ्चस्वेतेषु शौचेषु हृदिं शौचं विशिष्यते ।
हृदयस्य च शौचेन स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः ॥ १४.११६.१० ॥
इन पाँच शुद्धियों में हृदय की शुद्धि सर्वश्रेष्ठ है, और हृदय की शुद्धि से मनुष्य स्वर्ग को जाते हैं।
14.116.11
अग्निहोत्रपरिभ्रष्टः प्रसक्तः क्रयविक्रयैः ।
वर्णसङ्करकर्ता च ब्राह्मणो वृषलैः समः ॥ १४.११६.११ ॥
जो अग्निहोत्र से च्युत है, क्रय-विक्रय में आसक्त है, और वर्णसंकर करने वाला है, ऐसा ब्राह्मण शूद्रों के समान है।
14.116.12
यस्य वेदश्रुतिर्नष्टा कर्षकश्चापि यो द्विजः ।
विकर्मसेवी कौन्तेय स वै वृषल उच्यते ॥ १४.११६.१२ ॥
हे कौन्तेय, जिस द्विज का वेदश्रवण नष्ट हो गया है, जो कृषक है, और जो निषिद्ध कर्मों का सेवन करता है, वही वृषल कहा जाता है।
14.116.13
वृषो हि धर्मो विज्ञेयस्तस्य यः कुरुते लयम् ।
वृषलं तं विदुर्देवा निकृष्टं श्वपचादपि ॥ १४.११६.१३ ॥
वृष ही धर्म जानना चाहिए; जो उसका लय करता है, देवता उसे वृषल कहते हैं, श्वपच से भी निकृष्ट।
14.116.14
स्तुतिभिर्ब्रह्मगीताभिर्यः शूद्रं स्तौति मानवः ।
न तु मां स्तौति पापात्मा स तु चण्डालतः समः ॥ १४.११६.१४ ॥
जो मनुष्य ब्रह्मगीतों जैसी स्तुतियों से शूद्र की स्तुति करता है, और मेरी स्तुति नहीं करता, वह पापात्मा चाण्डाल के समान है।
14.116.15
श्वदृतौ तु यथा क्षीरं ब्रह्म वै वृषले तथा ।
दुष्टतामेति तत्सर्वं शुना लीढं हविर्यथा ॥ १४.११६.१५ ॥
जैसे कुत्ते की खाल की थैली में रखा दूध दूषित हो जाता है, वैसे ही शूद्र में ब्रह्म (वेद) दूषित हो जाता है; जैसे कुत्ते से चाटा गया हविष्य सब दूषित हो जाता है।
14.116.16
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः ।
धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ १४.११६.१६ ॥
चार वेद, उनके अङ्ग, मीमांसा, न्याय का विस्तार, धर्मशास्त्र और पुराण — ये ही चौदह विद्याएँ हैं।
14.116.17
यान्युक्तानि मया सम्यग्विद्यास्थानानि भारत ।
उत्पन्नानि पवित्राणि भुवनार्थं तथैव च ॥ १४.११६.१७ ॥
हे भरतवंशी! जिन विद्यास्थानों का मैंने भलीभाँति वर्णन किया है, वे पवित्र हैं और लोककल्याण के लिए उत्पन्न हुए हैं।
14.116.18
तस्मात्तानि न शूद्रस्य स्प्रष्टव्यानि युधिष्ठिर ।
सर्वं त्रीण्यपवित्राणि पञ्चामेध्यानि भारत। ॥ १४.११६.१८ ॥
इसलिए हे युधिष्ठिर, वे शूद्र को छूने योग्य नहीं हैं। हे भारत, सब तीन अपवित्र हैं और पाँच अशुद्ध हैं।
14.116.19
श्वा च शूद्रः श्वपाकश्च अपवित्राणि पाण्डव ।
गायकः कुक्कुटो यूपो ह्युदक्या वृषलीपतिः। ॥ १४.११६.१९ ॥
कुत्ता, शूद्र और श्वपाक, हे पाण्डव; गायक, मुर्गा, यूप, रजस्वला स्त्री और वृषली का पति, ये अपवित्र हैं।
14.116.20
पञ्चैते स्युरमेध्याश्च स्प्रष्टव्या न कदातन ।
स्पृष्ट्वैतानष्ट वै विप्रः सचेलो जलमाविशेत् ॥ १४.११६.२० ॥
ये पाँच अमेध्य हैं, इन्हें कभी नहीं छूना चाहिए; इन आठ को छूकर ब्राह्मण को वस्त्र सहित जल में प्रवेश करना चाहिए।
14.116.21
मद्भक्ताञ्शूद्रसामान्यादवमन्यन्ति ये नराः ।
नरकेष्वेव तिष्ठन्ति वर्षकोटिं नराधमाः ॥ १४.११६.२१ ॥
जो लोग मेरे भक्तों का शूद्र होने के कारण अपमान करते हैं, वे अधम मनुष्य करोड़ों वर्षों तक नरकों में ही पड़े रहते हैं।
14.116.22
चण्डालमपि मद्भक्तं नावमन्येत बुद्धिमान् ।
अवमानात्पतन्त्येव नरके रौरवे नराः ॥ १४.११६.२२ ॥
बुद्धिमान को चाण्डाल भी मेरे भक्त का अपमान नहीं करना चाहिए; अपमान के कारण मनुष्य रौरव नरक में ही गिरते हैं।
14.116.23
मम भक्तस्य भक्तेषु प्रीतिरभ्यधिका मम ।
तस्मान्मद्भक्तभक्ताश्च पूजनीया विशेषतः ॥ १४.११६.२३ ॥
मेरे भक्त की भक्तों में मेरी प्रीति अधिक होती है; इसलिए मेरे भक्तों के भक्त विशेष रूप से पूजनीय हैं।
14.116.24
कीटपक्षिमृगाणां च मयि संन्यस्तचेतसाम् ।
ऊर्ध्वामेव गतिं विद्धि किं पुनर्ज्ञानिनां नृणाम् ॥ १४.११६.२४ ॥
मुझ में चित्त लगाने वाले कीट, पक्षी और मृग भी ऊर्ध्व गति को प्राप्त होते हैं; तो फिर ज्ञानी मनुष्यों की गति का क्या कहना।
14.116.25
पत्रं वाऽप्यथवा पुष्पंक फलं वाऽप्यप एव वा ।
ददाति मम शूद्रो यच्छिरसा धारयामि तत् ॥ १४.११६.२५ ॥
यदि कोई शूद्र मुझे पत्ता, या फूल, या फल, या केवल जल अर्पित करता है, तो मैं उसे सिर पर धारण करता हूँ।
14.116.26
विप्रानेवार्चयेद्भक्त्या शूद्रप्रायांश्च मत्प्रियान् ।
तेषां तेनैव रूपेण पूजां गृह्णामि भारत ॥ १४.११६.२६ ॥
भक्ति से ब्राह्मणों की ही पूजा करनी चाहिए, तथा शूद्र-तुल्य होने पर भी मेरे प्रिय जनों की। हे भारत, उनके उसी रूप में मैं उनकी पूजा स्वीकार करता हूँ।
14.116.27
वेदोत्तेनैव मार्गेण सर्वभूतहृदि स्थितम् ।
मामर्चयन्ति ये पिप्रा मत्सायुज्यं व्रजन्ति ते ॥ १४.११६.२७ ॥
वेदोक्त मार्ग से ही, जो सब प्राणियों के हृदय में स्थित मुझको पूजते हैं, वे ब्राह्मण मेरे साथ एकता प्राप्त करते हैं।
14.116.28
मद्भक्तानां हितायैव प्रादुर्भावः कृतो मया ।
प्रदुर्भावकृता काचिदर्चनीया युधिष्ठिर ॥ १४.११६.२८ ॥
मेरे भक्तों के कल्याण के लिए ही मैंने अवतार लिया है। हे युधिष्ठिर, उस अवतार-रूप से कोई एक मूर्ति पूजनीय है।
14.116.29
आसामन्यतमां मूर्तिं यो मद्भक्त्या समर्चति ।
तेनैव परितुष्टोऽहं भविष्यामि न संशयः ॥ १४.११६.२९ ॥
इन रूपों में से किसी एक मूर्ति की जो मेरी भक्ति से पूजा करता है, उसी से मैं पूर्णतः संतुष्ट हो जाता हूँ, इसमें कोई संशय नहीं।
14.116.30
मृदा च मणिरत्नैश्च ताम्रेण रजतेन च ।
कृत्वा प्रतिकृतिं कुर्यादर्चनां काञ्चनेन वा।
पुण्यं दशगुणं विद्यादेतेषामुत्तरोत्तरम् ॥ १४.११६.३० ॥
मिट्टी से, मणि-रत्नों से, ताम्र से और चाँदी से प्रतिमा बनाकर पूजा करे, अथवा सोने से। इनमें उत्तरोत्तर पुण्य दसगुना जानना चाहिए।
14.116.31
जपकामो भवेद्राजा विद्याकामो द्विजोत्तमः ।
वैश्यो वा धनकामस्तु शूद्रः सुखफलप्रियः।
सर्वकामाः स्त्रियो वाऽपि सर्वान्कामानवाप्नुयुः ॥ १४.११६.३१ ॥
जप की कामना करने वाला राजा हो, विद्या की कामना करने वाला श्रेष्ठ द्विज हो, धन की कामना करने वाला वैश्य हो, और सुखरूपी फल से प्रेम करने वाला शूद्र हो। स्त्रियाँ भी सभी कामनाएँ रखें और सभी कामनाओं को प्राप्त करें।