महाभारत · अध्याय 14.116
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.116.1
कीदृशा ब्राह्मणाः पुण्या भावशुद्धाः सुरेश्वर ।
यत्कर्म सफलं नेति कथयस्य ममानघ ॥ १४.११६.१ ॥
हे सुरेश्वरा, कसे ब्राह्मण पुण्यवान आणि भावशुद्ध असतात? कोणाचे कर्म फलदायी नसते? हे निष्पाप, मला सांगा.
14.116.2
शृणु पाण्डव तत्सर्वं ब्राह्मणानां यथाक्रमम् ।
सफलं निष्फलं चैव तेषां कर्म ब्रवीमि ते ॥ १४.११६.२ ॥
हे पाण्डवा, ऐक. ब्राह्मणांची सर्व कर्मे, फलदायी आणि निष्फळ, क्रमाने मी तुला सांगतो.
14.116.3
त्रिदण्डधारणं मौनं जटाधारणमुण्डनम् ।
वल्कलाजिनसंवासो व्रतचर्याऽभिषेचनम् ॥ १४.११६.३ ॥
त्रिदंड धारण, मौन, जटा धारण, मुंडन, वल्कल व अजिनात वास्तव्य, व्रताचरण, अभिषेक स्नान.
14.116.4
अग्निहोत्रं गृहे वासः स्वाध्यायं दारसत्क्रिया ।
सर्वाण्येतानि वै मिथ्या यदि भावो न निर्मलः ॥ १४.११६.४ ॥
अग्निहोत्र, गृहस्थाश्रम, स्वाध्याय, पत्नीचा सत्कार, हे सर्व व्यर्थ, जर भाव निर्मल नसेल तर.
14.116.5
अग्निहोत्रं वृथा राजन्वृथा वेदास्तथैव च ।
शीलेन देवास्तुष्यन्ति श्रुतयस्तत्र कारणम् ॥ १४.११६.५ ॥
हे राजा, अग्निहोत्र व्यर्थ आहे, वेदही तसेच व्यर्थ. शीलाने देव संतुष्ट होतात; श्रुती हे त्याचे कारण आहे.
14.116.6
क्षान्तः दान्तं जितक्रोधं जितात्मानं जितेन्द्रियम् ।
तमग्र्यं ब्राह्मणं मन्ये शेषाः शूद्रा इति स्मृताः ॥ १४.११६.६ ॥
क्षमाशील, दमनशील, क्रोध जिंकलेला, आत्मा व इंद्रिये जिंकलेला, त्यालाच मी श्रेष्ठ ब्राह्मण मानतो; उरलेले शूद्र म्हणून स्मृत आहेत.
14.116.7
अग्निहोत्रव्रतपरान्स्वाध्यायनिरताञ्शुचीन् ।
उपवासरतान्दान्तांस्तादेवा ब्राह्मणान्विदुः ॥ १४.११६.७ ॥
अग्निहोत्र व्रतात तत्पर, स्वाध्यायात रत, शुचि, उपवासात आनंदी आणि संयमी लोकांना देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
14.116.8
न जात्या पुजीतो राजन्गुणाः कल्याणकारणाः ।
चण्डालमपि वृत्तस्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ १४.११६.८ ॥
हे राजा, जन्माने नव्हे, तर कल्याणकारी गुणांनीच सन्मान मिळतो. सदाचारात स्थित चांडाळालाही देव ब्राह्मण म्हणून ओळखतात.
14.116.9
मनश्शौचं कर्मशौचं कुलशौचं च भारत ।
शरीरशौचं वाक्छौचं शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ १४.११६.९ ॥
हे भारता, मनःशुद्धी, कर्मशुद्धी, कुलशुद्धी, शरीरशुद्धी आणि वाक्शुद्धी — शुद्धी पाच प्रकारची सांगितली आहे.
14.116.10
पञ्चस्वेतेषु शौचेषु हृदिं शौचं विशिष्यते ।
हृदयस्य च शौचेन स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः ॥ १४.११६.१० ॥
या पाच शुद्धींमध्ये हृदयशुद्धी श्रेष्ठ आहे. हृदयशुद्धीने मानव स्वर्गाला जातात.
14.116.11
अग्निहोत्रपरिभ्रष्टः प्रसक्तः क्रयविक्रयैः ।
वर्णसङ्करकर्ता च ब्राह्मणो वृषलैः समः ॥ १४.११६.११ ॥
अग्निहोत्रापासून च्युत, खरेदी-विक्रीत आसक्त आणि वर्णसंकर करणारा ब्राह्मण शूद्रांसारखाच आहे.
14.116.12
यस्य वेदश्रुतिर्नष्टा कर्षकश्चापि यो द्विजः ।
विकर्मसेवी कौन्तेय स वै वृषल उच्यते ॥ १४.११६.१२ ॥
हे कौंतेया, ज्याचे वेदश्रवण नष्ट झाले आहे, जो शेती करतो, आणि निषिद्ध कर्मे करतो, त्यालाच वृषल म्हटले जाते.
14.116.13
वृषो हि धर्मो विज्ञेयस्तस्य यः कुरुते लयम् ।
वृषलं तं विदुर्देवा निकृष्टं श्वपचादपि ॥ १४.११६.१३ ॥
वृषभ हाच धर्म जाणावा; जो त्याचा लय करतो त्याला देव वृषल म्हणतात, श्वपचापेक्षाही निकृष्ट.
14.116.14
स्तुतिभिर्ब्रह्मगीताभिर्यः शूद्रं स्तौति मानवः ।
न तु मां स्तौति पापात्मा स तु चण्डालतः समः ॥ १४.११६.१४ ॥
ब्रह्मगीतांसारख्या स्तुतींनी जो मनुष्य शूद्राची स्तुती करतो, पण माझी स्तुती करत नाही — तो पापात्मा चांडाळासमान आहे.
14.116.15
श्वदृतौ तु यथा क्षीरं ब्रह्म वै वृषले तथा ।
दुष्टतामेति तत्सर्वं शुना लीढं हविर्यथा ॥ १४.११६.१५ ॥
कुत्र्याच्या कातडीच्या पिशवीतले दूध जसे बिघडते, तसे वृषलात ब्रह्म (वेद) बिघडते; कुत्र्याने चाटलेले हविष्य जसे दूषित होते.
14.116.16
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः ।
धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ १४.११६.१६ ॥
चार वेद, त्यांचे अंग, मीमांसा, न्यायाचा विस्तार, धर्मशास्त्र आणि पुराण — हीच चौदा विद्या.
14.116.17
यान्युक्तानि मया सम्यग्विद्यास्थानानि भारत ।
उत्पन्नानि पवित्राणि भुवनार्थं तथैव च ॥ १४.११६.१७ ॥
हे भरता! मी ज्या विद्यास्थानांचे सम्यक वर्णन केले, ती पवित्र आहेत आणि जगाच्या कल्याणासाठीच उत्पन्न झाली आहेत.
14.116.18
तस्मात्तानि न शूद्रस्य स्प्रष्टव्यानि युधिष्ठिर ।
सर्वं त्रीण्यपवित्राणि पञ्चामेध्यानि भारत। ॥ १४.११६.१८ ॥
म्हणून हे युधिष्ठिरा, ती शूद्राने स्पर्श करू नयेत. हे भरता, सर्व तीन अपवित्र आणि पाच अशुद्ध आहेत.
14.116.19
श्वा च शूद्रः श्वपाकश्च अपवित्राणि पाण्डव ।
गायकः कुक्कुटो यूपो ह्युदक्या वृषलीपतिः। ॥ १४.११६.१९ ॥
कुत्रा, शूद्र, श्वपाक, गायक, कोंबडा, यूप, रजस्वला स्त्री आणि वृषलीचा पती — हे पाण्डवा, ही अपवित्र आहेत.
14.116.20
पञ्चैते स्युरमेध्याश्च स्प्रष्टव्या न कदातन ।
स्पृष्ट्वैतानष्ट वै विप्रः सचेलो जलमाविशेत् ॥ १४.११६.२० ॥
हे पाच अमेध्य आहेत, यांना कधीही स्पर्श करू नये; यांपैकी आठ स्पर्शल्यास ब्राह्मणाने वस्त्रांसह पाण्यात शिरावे.
14.116.21
मद्भक्ताञ्शूद्रसामान्यादवमन्यन्ति ये नराः ।
नरकेष्वेव तिष्ठन्ति वर्षकोटिं नराधमाः ॥ १४.११६.२१ ॥
शूद्र म्हणून माझ्या भक्तांचा अपमान करणारे नराधम कोटी वर्षे नरकातच राहतात.
14.116.22
चण्डालमपि मद्भक्तं नावमन्येत बुद्धिमान् ।
अवमानात्पतन्त्येव नरके रौरवे नराः ॥ १४.११६.२२ ॥
बुद्धिमान माणसाने माझ्या भक्त चांडाळाचाही अपमान करू नये; अपमानामुळे माणसे रौरव नरकात पडतात.
14.116.23
मम भक्तस्य भक्तेषु प्रीतिरभ्यधिका मम ।
तस्मान्मद्भक्तभक्ताश्च पूजनीया विशेषतः ॥ १४.११६.२३ ॥
माझ्या भक्ताच्या भक्तांवर माझे अधिक प्रेम असते; म्हणून माझ्या भक्तांचे भक्त विशेषतः पूजनीय आहेत.
14.116.24
कीटपक्षिमृगाणां च मयि संन्यस्तचेतसाम् ।
ऊर्ध्वामेव गतिं विद्धि किं पुनर्ज्ञानिनां नृणाम् ॥ १४.११६.२४ ॥
माझ्यात चित्त स्थिर केलेले कीटक, पक्षी आणि मृगही ऊर्ध्व गती पावतात हे जाण; मग ज्ञानी माणसांबद्दल काय सांगावे.
14.116.25
पत्रं वाऽप्यथवा पुष्पंक फलं वाऽप्यप एव वा ।
ददाति मम शूद्रो यच्छिरसा धारयामि तत् ॥ १४.११६.२५ ॥
एखादा शूद्र मला पान, फूल, फळ किंवा केवळ पाणी अर्पण करतो, ते मी मस्तकावर धारण करतो.
14.116.26
विप्रानेवार्चयेद्भक्त्या शूद्रप्रायांश्च मत्प्रियान् ।
तेषां तेनैव रूपेण पूजां गृह्णामि भारत ॥ १४.११६.२६ ॥
भक्तीने ब्राह्मणांचीच पूजा करावी; शूद्रप्राय असले तरी माझे प्रिय असलेल्यांचीही. हे भारता, त्यांच्या त्याच रूपात मी त्यांची पूजा स्वीकारतो.
14.116.27
वेदोत्तेनैव मार्गेण सर्वभूतहृदि स्थितम् ।
मामर्चयन्ति ये पिप्रा मत्सायुज्यं व्रजन्ति ते ॥ १४.११६.२७ ॥
वेदोक्त मार्गानेच, सर्वभूतांच्या हृदयात स्थित असलेल्या मला जे पूजतात, ते ब्राह्मण माझे सायुज्य पावतात.
14.116.28
मद्भक्तानां हितायैव प्रादुर्भावः कृतो मया ।
प्रदुर्भावकृता काचिदर्चनीया युधिष्ठिर ॥ १४.११६.२८ ॥
माझ्या भक्तांच्या कल्याणासाठीच मी अवतार घेतला आहे. हे युधिष्ठिरा, त्या अवतारांपैकी कोणतेतरी एक रूप पूजनीय आहे.
14.116.29
आसामन्यतमां मूर्तिं यो मद्भक्त्या समर्चति ।
तेनैव परितुष्टोऽहं भविष्यामि न संशयः ॥ १४.११६.२९ ॥
यापैकी कोणत्याही एका मूर्तीची जो माझ्या भक्तीने पूजा करतो, त्यानेच मी पूर्ण संतुष्ट होतो; यात संशय नाही.
14.116.30
मृदा च मणिरत्नैश्च ताम्रेण रजतेन च ।
कृत्वा प्रतिकृतिं कुर्यादर्चनां काञ्चनेन वा।
पुण्यं दशगुणं विद्यादेतेषामुत्तरोत्तरम् ॥ १४.११६.३० ॥
मातीपासून, मणि-रत्नांपासून, तांब्यापासून, चांदीपासून प्रतिमा करून पूजा करावी; किंवा सोन्यापासून. यांत उत्तरोत्तर पुण्य दसपटीने अधिक जाणावे.
14.116.31
जपकामो भवेद्राजा विद्याकामो द्विजोत्तमः ।
वैश्यो वा धनकामस्तु शूद्रः सुखफलप्रियः।
सर्वकामाः स्त्रियो वाऽपि सर्वान्कामानवाप्नुयुः ॥ १४.११६.३१ ॥
जपाची कामना करणारा राजा होवो; विद्येची कामना करणारा श्रेष्ठ द्विज होवो; धनाची कामना करणारा वैश्य होवो; सुखफलप्रिय शूद्र होवो. स्त्रियांनीही सर्व कामना प्राप्त कराव्यात.