મહાભારત · અધ્યાય 14.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.32.1
त्रयो वै रिपवो लोके नवधा गुणतः स्मृताः ।
हर्षः स्तंभोतिमानश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ॥ १४.३२.१ ॥
જગતમાં ત્રણ શત્રુઓ છે; ગુણો અનુસાર તેમના નવ પ્રકાર કહેવાયા છે. હર્ષ, સ્તંભ, અતિમાન — આ ત્રણ સાત્ત્વિક ગુણ છે.
14.32.2
शोकः क्रोधाभिसंरम्भो राजसास्ते गुणाः स्मृताः ।
स्वप्नस्तन्द्रा च मोहश्च त्रयस्ते तामसा गुणाः ॥ १४.३२.२ ॥
શોક અને ક્રોધનો ઉગ્ર આવેગ — આ રાજસ ગુણ કહેવાયા છે. નિદ્રા, તંદ્રા અને મોહ — આ ત્રણ તામસ ગુણ છે.
14.32.3
एतान्निकृत्य धृतिमान्बाणसङ्घैरतन्द्रितः ।
जेतुं परानुत्सहते प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥ १४.३२.३ ॥
આમને બાણના સમૂહોથી છેદીને, ધૈર્યવાન, સાવધ, શાંત મનવાળો અને ઇન્દ્રિયજિત પુરુષ બીજાઓને જીતવા સમર્થ બને છે.
14.32.4
अत्र गाथाः कीर्तयन्ति पुराकल्पविदो जनाः ।
अम्बरीषेण या गीता राज्ञा राज्यं प्रशासता ॥ १४.३२.४ ॥
અહીં પ્રાચીન પરંપરા જાણનારા લોકો અંબરીષ રાજાએ રાજ્ય ચલાવતાં ગાયેલી ગાથાઓ કહે છે.
14.32.5
समुदीर्णेषु दोषेषु बाध्यमानेषु साधुषु ।
जग्राह तरसा राज्यमम्बरीष इति श्रुतिः ॥ १४.३२.५ ॥
દોષો સંપૂર્ણ જાગ્યા અને સાધુઓ પીડાતા હતા ત્યારે અંબરીષે બળપૂર્વક રાજ્ય હાથમાં લીધું, એવી શ્રુતિ છે.
14.32.6
स निगृह्यात्मनो दोषान्साधून्समभिपूज्य च ।
जगाम महतीं सिद्धिं गाथाश्चेमा जगाद ह ॥ १४.३२.६ ॥
તેણે પોતાના દોષોનો નિગ્રહ કરીને, સાધુઓનું સન્માન કરીને મહાન સિદ્ધિ મેળવી; અને આ ગાથાઓ કહી.
14.32.7
भूयिष्ठं विजिता दोषा निहताः सर्वशत्रवः ।
एको दोषो वरिष्ठश्च वध्यः स न हतो मया ॥ १४.३२.७ ॥
મોટાભાગના દોષો જીતાઈ ગયા છે, સર્વ શત્રુઓ હણાયા છે. પરંતુ સૌથી શ્રેષ્ઠ અને વધ્ય એવો એક દોષ મારા વડે હજી હણાયો નથી.
14.32.8
यत्प्रयुक्तो जन्तुरयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति ।
तृष्णार्त इव निम्नानि धावमानो न बुध्यते ॥ १४.३२.८ ॥
જેનાથી પ્રેરિત થઈ આ જીવ વૈતૃષ્ણ્ય પામતો નથી, તૃષ્ણાથી પીડિત માણસ નીચી જગ્યાઓ તરફ દોડતો છતાં જેમ સમજતો નથી, તેમ તે જાણતો નથી.
14.32.9
अकार्यमपि येनेह प्रयुक्तः सेवते नरः ।
तं लोभमसिभिस्तीक्ष्णैर्निकृत्य सुखमेधते ॥ १४.३२.९ ॥
આ લોકમાં જે લોભથી પ્રેરિત થઈ માણસ અકાર્ય પણ સેવે છે, તે લોભને તીક્ષ્ણ તલવારોથી કાપીને તે સુખમાં વૃદ્ધિ પામે છે.
14.32.10
लोभाद्धि जायते तृष्णा ततश्चिन्ता प्रवर्तते ।
स लिप्समानो लभते भूयिष्ठं राजसान्गुणान्।
तदवाप्तौ तु लभते भूयिष्ठं तामसान्गुणान् ॥ १४.३२.१० ॥
લોભથી જ તૃષ્ણા જન્મે છે, પછી ચિંતા શરૂ થાય છે. મેળવવા ઇચ્છનાર મોટે ભાગે રાજસ ગુણો પામે છે; તે મેળવ્યા પછી મોટે ભાગે તામસ ગુણો પામે છે.
14.32.11
स तैर्गुणैः संहतदेहबन्धनः ।
पुनःपनर्जायति कर्म चेहते।
जन्मक्षये भिन्नविकीर्मदेहो ।
मृत्युं पुनर्गच्छति जन्मनैव ॥ १४.३२.११ ॥
તે ગુણોથી દેહબંધનમાં બંધાયેલો તે વારંવાર જન્મે છે, કર્મ કરે છે. જન્મનો ક્ષય થતાં દેહ ભિન્ન-વિખેરાઈ જાય ત્યારે તે ફરી મૃત્યુ પામે છે; જન્મથી જ મૃત્યુ તરફ જાય છે.
14.32.12
तस्मादेतं सम्यगवेक्ष्य लोभं ।
निगृह्य धृत्याऽऽत्मनि राज्यमिच्छेत्।
एतद्राज्यं नान्यदस्तीह राज्य-
मात्मैव राजा विदितो यथावत् ॥ १४.३२.१२ ॥
તેથી આ લોભને સારી રીતે તપાસીને, ધીરજથી તેનો નિગ્રહ કરીને, પોતાનામાં જ રાજ્ય ઇચ્છવું. અહીં આ રાજ્યથી ભિન્ન બીજું કોઈ રાજ્ય નથી; આત્મા જ યથાર્થ રીતે જાણેલો રાજા છે.
14.32.13
इति राज्ञाऽम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना ।
आधिराज्य पुरस्कृत्य लोभमेकं निकृन्तता ॥ १४.३२.१३ ॥
આ રીતે યશસ્વી રાજા અંબરીષે આ ગાથા ગાઈ; સાર્વભૌમત્વને આગળ રાખીને એક જ લોભને કાપી નાખનારે.