महाभारत · अध्याय 14.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
14.32.1
त्रयो वै रिपवो लोके नवधा गुणतः स्मृताः ।
हर्षः स्तंभोतिमानश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः ॥ १४.३२.१ ॥
जगात तीन शत्रू आहेत; गुणांनुसार त्यांचे नऊ प्रकार सांगितले आहेत. हर्ष, स्तंभ, अतिमान — हे तीन सात्त्विक गुण आहेत.
14.32.2
शोकः क्रोधाभिसंरम्भो राजसास्ते गुणाः स्मृताः ।
स्वप्नस्तन्द्रा च मोहश्च त्रयस्ते तामसा गुणाः ॥ १४.३२.२ ॥
शोक आणि क्रोधाचा उग्र आवेग — हे राजस गुण मानले आहेत. निद्रा, तंद्रा आणि मोह — हे तीन तामस गुण आहेत.
14.32.3
एतान्निकृत्य धृतिमान्बाणसङ्घैरतन्द्रितः ।
जेतुं परानुत्सहते प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥ १४.३२.३ ॥
यांना बाणांच्या समूहांनी छेदून, धैर्यवान, सावध, शांत मनाचा आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेला पुरुष इतरांना जिंकण्यास उत्सुक होतो.
14.32.4
अत्र गाथाः कीर्तयन्ति पुराकल्पविदो जनाः ।
अम्बरीषेण या गीता राज्ञा राज्यं प्रशासता ॥ १४.३२.४ ॥
येथे प्राचीन परंपरा जाणणारे लोक अंबरीष राजाने राज्य चालवताना गायलेल्या गाथा सांगतात.
14.32.5
समुदीर्णेषु दोषेषु बाध्यमानेषु साधुषु ।
जग्राह तरसा राज्यमम्बरीष इति श्रुतिः ॥ १४.३२.५ ॥
दोष पूर्णपणे उफाळले आणि साधू पीडिले जात असताना अंबरीषाने बळाने राज्य हाती घेतले, अशी श्रुती आहे.
14.32.6
स निगृह्यात्मनो दोषान्साधून्समभिपूज्य च ।
जगाम महतीं सिद्धिं गाथाश्चेमा जगाद ह ॥ १४.३२.६ ॥
त्याने स्वतःचे दोष निग्रहित करून, साधूंचा सन्मान करून महान सिद्धी मिळवली; आणि ह्या गाथा सांगितल्या.
14.32.7
भूयिष्ठं विजिता दोषा निहताः सर्वशत्रवः ।
एको दोषो वरिष्ठश्च वध्यः स न हतो मया ॥ १४.३२.७ ॥
बहुतेक दोष जिंकले गेले आहेत, सर्व शत्रू मारले गेले आहेत. पण सर्वश्रेष्ठ आणि वध्य असा एक दोष माझ्याकडून अजून मारला गेलेला नाही.
14.32.8
यत्प्रयुक्तो जन्तुरयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति ।
तृष्णार्त इव निम्नानि धावमानो न बुध्यते ॥ १४.३२.८ ॥
ज्याने प्रेरित होऊन हा जीव वैतृष्ण्य मिळवू शकत नाही; तहानलेला माणूस खोल जागांकडे धावत असूनही भान ठेवत नाही तसा तो समजत नाही.
14.32.9
अकार्यमपि येनेह प्रयुक्तः सेवते नरः ।
तं लोभमसिभिस्तीक्ष्णैर्निकृत्य सुखमेधते ॥ १४.३२.९ ॥
ज्या लोभाने प्रेरित होऊन माणूस येथे अकार्यही करतो, त्या लोभाला तीक्ष्ण तलवारींनी छेदून तो सुखात वाढतो.
14.32.10
लोभाद्धि जायते तृष्णा ततश्चिन्ता प्रवर्तते ।
स लिप्समानो लभते भूयिष्ठं राजसान्गुणान्।
तदवाप्तौ तु लभते भूयिष्ठं तामसान्गुणान् ॥ १४.३२.१० ॥
लोभापासूनच तृष्णा जन्मते, मग चिंता सुरू होते. मिळवू इच्छिणारा बहुधा राजसिक गुण मिळवतो; ते मिळवल्यावर तो बहुधा तामसिक गुण मिळवतो.
14.32.11
स तैर्गुणैः संहतदेहबन्धनः ।
पुनःपनर्जायति कर्म चेहते।
जन्मक्षये भिन्नविकीर्मदेहो ।
मृत्युं पुनर्गच्छति जन्मनैव ॥ १४.३२.११ ॥
त्या गुणांनी देहबंधनात बांधलेला तो पुन्हा पुन्हा जन्मतो, कर्म करतो. जन्म संपल्यावर देह तुटून विखुरला की तो पुन्हा मृत्यू पावतो; जन्मानेच मृत्यूकडे जातो.
14.32.12
तस्मादेतं सम्यगवेक्ष्य लोभं ।
निगृह्य धृत्याऽऽत्मनि राज्यमिच्छेत्।
एतद्राज्यं नान्यदस्तीह राज्य-
मात्मैव राजा विदितो यथावत् ॥ १४.३२.१२ ॥
म्हणून या लोभाचे नीट परीक्षण करून, धैर्याने त्याचा निग्रह करून, स्वतःमध्येच राज्य इच्छावे. येथे या राज्याहून दुसरे राज्य नाही; आत्माच यथार्थपणे जाणलेला राजा आहे.
14.32.13
इति राज्ञाऽम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना ।
आधिराज्य पुरस्कृत्य लोभमेकं निकृन्तता ॥ १४.३२.१३ ॥
अशा प्रकारे यशस्वी राजा अंबरीषाने ही गाथा गायली; सार्वभौमत्व समोर ठेवून एकच लोभ छिन्न करणाऱ्याने.